Jak ustalić wysokość starej emerytury

Od 1 stycznia 2009 r. ZUS oblicza emerytury na nowych zasadach - na podstawie stanu konta ubezpieczonego. Jednak pewna grupa osób zachowała prawo do ustalenia wysokości emerytury na starych - dotychczasowych zasadach. Dotyczy to wszystkich urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., a także osób:

● urodzonych w latach 1949-1968, które do 31 grudnia 2008 r. spełniły warunki wymagane do uzyskania wcześniejszej emerytury i zgłoszą wniosek o jej przyznanie najpóźniej w dniu poprzedzającym ukończenie 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn,

● przechodzących na emeryturę górniczą (bez względu na datę urodzenia).

Emerytura obliczana na starych zasadach składa się z trzech części: socjalnej (stanowiącej 24 proc. kwoty bazowej), należnej za okresy składkowe (po 1,3 proc. podstawy wymiaru emerytury za każdy rok okresów składkowych) oraz należnej za okresy nieskładkowe (po 0,7 proc. podstawy wymiaru emerytury za każdy rok okresów nieskładkowych). Osoby, które udowodniły okresy pracy w gospodarstwie rolnym, mają prawo do odpowiedniego zwiększenia świadczenia.

Na wysokość tzw. starej emerytury największy wpływ ma podstawa jej wymiaru. Oblicza się ją poprzez pomnożenie wskaźnika wysokości tej podstawy przez aktualnie obowiązującą kwotę bazową. Wskaźnik ten oblicza się poprzez podzielenie zarobków osiągniętych przez osobę ubezpieczoną w wybranych latach kalendarzowych (10 albo 20) przez przeciętne płace w tych latach. Wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury nie może być wyższy niż 250 proc.

Osoba, która przechodzi na emeryturę, powinna wskazać do ustalenia podstawy jej wymiaru lata, w których osiągała najwyższe zarobki. Zwykle ma dwie możliwości. Po pierwsze, może wskazać wynagrodzenia osiągnięte w 10 kolejnych latach kalendarzowych przypadających w ostatnim 20-leciu przed rokiem złożenia wniosku o emeryturę. Jeśli w ciągu tych 20 lat pobierała przez więcej niż 10 lat zasiłek przedemerytalny, ZUS uwzględni zarobki z kolejnych 10 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok, w którym nabyła prawo do tego zasiłku. Drugi wariant ustalenia podstawy wymiaru emerytury polega natomiast na uwzględnieniu wynagrodzeń z dwudziestu lat kalendarzowych przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku o emeryturę, dowolnie wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu.

Wnioskodawca może sam wskazać, według którego wariantu chce mieć obliczoną emeryturę. Może też wnioskować, aby to ZUS wybrał najkorzystniejszy sposób ustalenia podstawy wymiaru świadczenia, zaznaczając odpowiednie pole we wniosku o emeryturę na formularzu ZUS Rp-1E (w części II pkt 5).

Ustalając podstawę wymiaru emerytury, ZUS przyjmuje przede wszystkim te składniki wynagrodzenia (przychodu, dochodu), które zgodnie z przepisami obowiązującymi w okresie, z którego jest ono uwzględniane, podlegały składce na ubezpieczenie społeczne albo ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury ZUS uwzględnia również kwoty wynagrodzeń za czas niezdolności do pracy wypłaconych na podstawie k.p., zasiłków chorobowych, macierzyńskich, opiekuńczych, świadczeń rehabilitacyjnych, zasiłków wyrównawczych, świadczeń wyrównawczych i dodatków wyrównawczych. Należy jednak pamiętać, że cztery pierwsze z wymienionych świadczeń wypłacone za okres po 31 grudnia 2004 r. uwzględniane są w podstawie wymiaru emerytury, jeżeli nie została przekroczona roczna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe dla danego roku i tylko w wysokości nieprzekraczającej tej maksymalnej kwoty.

Do podstawy wymiaru emerytury wlicza się również kwoty zasiłków dla bezrobotnych, zasiłków szkoleniowych lub stypendiów wypłaconych z Funduszu Pracy za okres udokumentowanej niezdolności do pracy.

Korzystne ustalenie podstawy wymiaru emerytury możliwe jest tylko wówczas, gdy osoba ubiegająca się o to świadczenie dostarczy do ZUS dokumenty potwierdzające uzyskanie wynagrodzeń i innych składników wliczanych do podstawy wymiaru świadczenia. Najlepiej, aby ubezpieczony dostarczył zaświadczenia wystawione przez płatnika składek na formularzu ZUS Rp-7. W zaświadczeniu tym płatnik powinien potwierdzić dane dotyczące okresu, za jaki został wypłacony przychód, a także jego wysokość w rozbiciu na poszczególne lata oraz składniki wynagrodzenia. Równorzędnym z zaświadczeniem ZUS Rp-7 środkiem dowodowym są wpisy w legitymacji ubezpieczeniowej, jeżeli zawierają informację o dacie rozpoczęcia i zakończenia pracy, jej rodzaju, kwocie wynagrodzenia oraz roku, w którym zostało ono osiągnięte.

Gdy występujący o emeryturę nie ma dokumentów potwierdzających wysokość pensji, może skorzystać z obowiązującej od 1 stycznia 2009 r. regulacji pozwalającej na uwzględnienie przez ZUS minimalnego wynagrodzenia obowiązującego w okresach pozostawania w stosunku pracy, za które nie udało się udowodnić jakichkolwiek zarobków. Minimalne wynagrodzenie jest uwzględniane proporcjonalnie do okresu podlegania ubezpieczeniu i wymiaru czasu pracy.

Wysokość starej emerytury zależy też od liczby okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe uwzględniane są w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych.

Każdy pełny miesiąc uwzględnionych okresów składkowych lub nieskładkowych w wyniku pomnożenia przez podstawę wymiaru oraz odpowiedni wskaźnik (1,3 albo 0,7) zwiększa wysokość świadczenia. Zatem im więcej tych okresów wnioskodawca zdoła udowodnić, tym wyższą ZUS mu obliczy emeryturę.

Obliczając emeryturę, ZUS stosuje kwotę bazową obowiązującą w dniu zgłoszenia wniosku o to świadczenie, jeżeli osoba zainteresowana spełnia wówczas wszystkie warunki wymagane do jego przyznania. Gdy warunki te nie są spełnione, ZUS uwzględnia kwotę bazową obowiązującą w dniu spełnienia ostatniego z nich.

Kwota bazowa ma wpływ na ustalenie części socjalnej emerytury oraz podstawy wymiaru świadczenia. Wnosi 100 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w gospodarce narodowej, pomniejszonego o potrącone od ubezpieczonych składki na ubezpieczenia społeczne, w poprzednim roku kalendarzowym. Obowiązuje od 1 marca danego roku do końca lutego następnego roku kalendarzowego. W okresie od 1 marca 2009 r. do 28 lutego 2010 r. kwota bazowa wynosi 2578,26 zł. Po ogłoszeniu kwoty bazowej obowiązującej od 1 marca 2010 r. (prezes GUS ogłasza ją do siódmego roboczego dnia lutego) osoby, które spełniły już wszystkie warunki wymagane do przyznania emerytury, będą mogły ocenić, czy lepiej zgłosić wniosek o przyznanie tego świadczenia jeszcze w lutym czy dopiero w marcu.

Maciej D. chciałby w 2010 r. wystąpić z wnioskiem o przyznanie emerytury. Był zatrudniony w latach: 1978-1989 oraz 1996-2009. Najkorzystniejsze zarobki w stosunku do przeciętnych płac osiągał w drugiej połowie lat 90. Z uwagi, że Maciej D. nie posiada dokumentów potwierdzających wynagrodzenia z lat 1978-1989, gdyż zakład pracy uległ likwidacji, a dokumentacja pracownicza została zniszczona, ustalenie podstawy wymiaru świadczenia z 20 lat kalendarzowych nie będzie dla niego korzystne. Powinien zatem wystąpić o ustalenie podstawy wymiaru emerytury z dziesięciu kolejnych lat. Jeśli tak zrobi, ZUS będzie mógł uwzględnić wynagrodzenia z lat: 1996-2005, 1997-2006, 1998-2007, 1999-2008 albo 2000-2009.

Hanna K. zamierza zgłosić wniosek o przyznanie wcześniejszej emerytury pracowniczej. Ponieważ miała dużo przerw w ubezpieczeniu, do ustalenia podstawy wymiaru świadczenia chce wskazać 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu, w tym również lata 1989-1990. W tych dwóch latach pozostawała w stosunku pracy w pełnym wymiarze czasu, ale nie może udowodnić zarobków, gdyż dokumentacja osobowo-płacowa uległa zniszczeniu. Ustalając podstawę wymiaru emerytury, ZUS przyjmie za lata 1989-1990 obowiązujące wówczas minimalne wynagrodzenie za pracę.

Marek K. po ukończeniu 62 lat na początku lutego 2010 roku złożył wniosek o przyznanie emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach. Ostatni z warunków koniecznych do ustalenia uprawnień do świadczenia (25 lat składkowych i nieskładkowych) spełni dopiero w marcu 2010 roku. W związku z tym, pomimo złożenia wniosku w czasie obowiązywania tzw. starej kwoty bazowej, ZUS ustali mu zarówno podstawę wymiaru, jak i część socjalną świadczenia przy zastosowaniu kwoty bazowej obowiązującej od 1 marca 2010 r.

Marek Opolski

gp@infor.pl

Art. 6, 7, 10, 15, 16, 17, 19, 20, 21, 53 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227).