Spożywanie alkoholu przez pracownika może wykluczać przyznanie prawa do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy

Za wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło:

● podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych,

● podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia,

● w czasie pozostawania przez pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy (art. 3 ust. 1 ustawy z 20 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych - dalej ustawa).

Na równi z wypadkiem przy pracy traktuje się między innymi zdarzenie, któremu pracownik uległ w czasie podróży służbowej, chyba że wypadek został spowodowany postępowaniem pracownika, które nie pozostaje w związku z wykonywaniem powierzonych mu zadań (art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy).

Przepisy ustawy wskazują wyjątki od zasady, że pracownikowi zawsze przysługują świadczenia przewidziane w tej ustawie w razie doznania urazu.

Świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego nie przysługują bowiem osobie ubezpieczonej m.in. wtedy, jeżeli będąc w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środków odurzających lub substancji psychotropowych przyczyniła się w znacznym stopniu do spowodowania wypadku (art. 21 ust. 2 ustawy).

Na tle powyższego przepisu powstają liczne wątpliwości, czy pracownik lub też w razie jego śmierci osoby bliskie mają prawo do świadczeń przewidzianych w ustawie, jeśli pracownik doznał urazu lub poniósł śmierć podczas podróży służbowej, a był wtedy nietrzeźwy.

Odpowiadając na to pytanie, należy stwierdzić, że przepisu art. 21 ust. 2 ustawy nie można interpretować w sposób rozszerzający. W praktyce oznacza to, że jeżeli w tym przepisie jest mowa o pozbawieniu prawa do świadczeń ubezpieczonego (pracownika), to ewentualne przyczynienie się pracownika pozostającego w stanie nietrzeźwości do powstania śmiertelnego wypadku przy pracy nie ma wpływu na uprawnienia członków rodziny zmarłego. Nawet przy znacznym stopniu przyczynienia się pracownika, zachowują oni bowiem prawo zarówno do jednorazowego odszkodowania, jak i renty rodzinnej na warunkach i w wysokości określonych w ustawie.

Również Sąd Najwyższy wyraził podobny pogląd. W wyroku z 25 czerwca 2010 r., (II UK 75/10, M.P.Pr. 2010/11/604) orzekł, że ewentualne przyczynienie się pracownika pozostającego w stanie nietrzeźwości do wypadku przy pracy nie ma wpływu na uprawnienia członków rodziny pracownika zmarłego w wyniku wypadku przy pracy, a jedynie jest ich pozbawiony sam pracownik (art. 21 ust. 2 ustawy). W podobnym tonie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z 5 marca 2003 r. (II UK 194/02, OSNP 2004/8/143), w którym orzekł, że świadczenia wypadkowe przysługują członkom rodziny pracownika zmarłego wskutek wypadku w drodze z pracy do domu, bez względu na stopień jego przyczynienia się do wypadku.

Trzeba przyznać, że orzecznictwo w zakresie wpływu spożywania alkoholu w czasie pracy na prawo do świadczeń z ustawy dla samego pracownika nie jest jednolite. Sądy wydają zarówno orzeczenia, w których wyrażony został pogląd o przerwaniu związku zdarzenia z pracą wskutek pozostawania pracownika w stanie nietrzeźwości, jak i orzeczenia, w których przyjmują stanowisko, że sam stan nietrzeźwości nie powoduje automatycznie zerwania związku z pracą.

Ten pierwszy pogląd wyraził np. Sąd Najwyższy w wyroku z 7 marca 2006 r. (I UK 127/05, LEX nr 299138), w którym orzekł, że samo fizyczne stawienie się w miejscu pracy nie wyczerpuje treści obowiązku świadczenia pracy, jeżeli pracownik nie jest gotowy do jej wykonywania. Świadczenie pracy w rozumieniu ustawy nie może być rozumiane jako samo przebywanie w zakładzie pracy, fizyczna tam obecność pracownika, ale pozostawanie pracownika w dyspozycji pracodawcy.

Warunkiem pozostawania w dyspozycji pracodawcy jest gotowość pracownika do pracy - subiektywny zamiar wykonywania pracy i obiektywna możliwość jej świadczenia.

Nietrzeźwość pracownika wyłącza z istoty rzeczy jego gotowość do pracy - stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 7 marca 2006 r.

Należy podkreślić, że w nowszych orzeczeniach Sąd Najwyższy nie wyraża już takiego zdecydowanego stanowiska w omawianej kwestii. W wielu orzeczeniach zajmuje stanowisko, zgodnie z którym stan nietrzeźwości nie przesądza automatycznie o braku związku z pracą (wyrok Sądu Najwyższego z 24 października 2007 r., I UK 127/07, OSNP 2008/23-24/365, wyrok Sądu Najwyższego z 6 listopada 2009 r., III UK 43/09, LEX nr 560873).

W innym wyroku (z 5 sierpnia 1998 r., II UKN 146/98, OSNP 1999/15/496) Sąd Najwyższy stwierdził, że ochronie podlegają wszelkie czynności, które zwykle wykonuje pracownik znajdujący się w podróży służbowej (np. podróż, pobyt w miejscu zakwaterowania, zakupy, odpoczynek), ale do uznania zdarzenia za wypadek zrównany z wypadkiem przy pracy konieczne jest oczywiście spełnienie określonych warunków, tj. musi to być zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć i pozostające w związku z pracą bądź wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności w podróży służbowej. [przykład]

Reasumując należy stwierdzić, że o tym, czy za dane zdarzenie przysługują osobie ubezpieczonej świadczenia z tytułu wypadku przy pracy, decyduje kilka przesłanek.

Aby można uznać daną sytuację za wypadek przy pracy, muszą być spełnione łącznie wszystkie cztery elementy składające się na definicję pojęcia wypadek przy pracy, a więc: nagłość zdarzenia, zewnętrzność przyczyny, ustalenie, że zdarzenie nastąpiło w związku z pracą, powstanie urazu lub śmierć pracownika.

Brak któregokolwiek ze wskazanych wyżej elementów wyklucza zaistnienie wypadku przy pracy.

O tym, czy spożywanie alkoholu w czasie pracy lub też znajdowanie się w pracy w stanie nietrzeźwości oznacza, że nastąpiło zerwanie związku z pracą i, co za tym idzie, że zaistniały w takiej sytuacji wypadek nie pozostaje w związku z pracą, powinny zawsze decydować okoliczności konkretnej sprawy.

Ocena stanu faktycznego powinna odbywać się w każdej sprawie indywidualnie. Należy ustalić, czy pracownik dopuścił się zachowania, które spowodowało lub przyczyniło się do powstania zdarzenia, a także, czy spożywał alkohol zamiast wykonywać swoje obowiązki pracownicze.

Okoliczności konkretnej sprawy decydują o tym, czy spożywanie alkoholu w czasie pracy lub w drodze z pracy do domu lub z domu do pracy prowadzi do zerwania związku z pracą

Pracownicy otrzymali od pracodawcy polecenie wyjazdu służbowego na czterodniowe szkolenie do miasta oddalonego o 200 km od siedziby pracodawcy. Jeden z pracowników nie udał się na szkolenie, w tym czasie załatwiał sprawy prywatne, a będąc pod wpływem alkoholu spowodował wypadek samochodowy, na skutek którego doznał obrażeń ciała. Z kolei drugi pracownik udał się na szkolenie, uczestniczył w szkoleniu, ale na skutek spożywania alkoholu wieczorem w hotelu przewrócił się i złamał nogę.

W przypadku pracownika, który spowodował wypadek samochodowy, można mówić o zerwaniu związku z pracą, ponieważ nie zostały spełnione wszystkie elementy pozwalające uznać zdarzenie, na skutek którego doznał obrażeń ciała za wypadek przy pracy. W sytuacji tej nastąpiło zerwanie związku z pracą, ponieważ w czasie zdarzenia nie wykonywał on obowiązków pracowniczych. Natomiast w przypadku drugiego pracownika można stwierdzić, że wszystkie przesłanki pozwalające uznać zdarzenie za wypadek przy pracy zostały spełnione, ponieważ pomimo spożywania alkoholu, co jest zachowaniem nagannym w czasie pracy, wykonywał on wszystkie obowiązki nałożone na niego poleceniem pracodawcy.

Aneta Mościcka

ekspert z zakresu prawa pracy

Art. 3 ust. 1, art. 3 ust. 2 pkt 1, art. 21 ust. 2 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322 z późn. zm.).