Trzeba rozwiązać stosunek pracy, aby ZUS rozpoczął wypłatę emerytury

Obecnie obowiązujące przepisy nie uzależniają na ogół nabycia uprawnień emerytalnych od rozwiązania dotychczasowego stosunku pracy. Wyjątek dotyczy wcześniejszych emerytur przyznawanych na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dla zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, kolejarzy, twórców i artystów oraz osób wykonujących prace górnicze, a także emerytury z Karty nauczyciela.

W ostatnich latach zmieniały się natomiast zasady pobierania przyznanej już emerytury przez osobę, która kontynuuje stosunek pracy nawiązany jeszcze w czasie, gdy nie miała tych uprawnień. Od 1 lipca 2000 r. do 7 stycznia 2009 r. prawo do emerytury było zawieszane z powodu kontynuowania stosunku pracy (zawieszenie przewidywał art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Przepis ten nie obowiązywał od 8 stycznia 2009 r. i od tego czasu nie trzeba było zwalniać się z pracy w związku z przejściem na emeryturę, aby ją otrzymywać. Co więcej, osoby, które w związku z wcześniejszymi regulacjami miały zawieszone świadczenie, mogły zgłosić wniosek o podjęcie jego wypłaty.

Od 1 stycznia 2011 r. pobieranie nowo przyznanej emerytury ponownie uzależnione jest od rozwiązania dotychczasowego stosunku pracy. Z początkiem tego roku wszedł bowiem w życie przepis art. 103a ustawy o emeryturach i rentach z FUS przewidujący zawieszenie prawa do emerytury dla osób, które nie rozwiązały stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego wykonywały zatrudnienie bezpośrednio przed nabyciem prawa do tego świadczenia. Zawieszenie prawa do emerytury dla osób kontynuujących zatrudnienie następuje niezależnie od wysokości osiąganego z tego tytułu przychodu. Nowy przepis dotyczy również tych osób, które ukończyły już powszechny wiek emerytalny (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn). Mogą one wprawdzie dorabiać bez żadnych konsekwencji dla wypłacanego świadczenia, ale dopiero wtedy, gdy rozwiążą stosunek pracy kontynuowany po przejściu na emeryturę. W przeciwnym razie ZUS zawiesza im prawo do tego świadczenia, bez względu na wysokość uzyskiwanego przychodu.

Maria D. od kilku lat pozostaje w stosunku pracy. Zatrudnienie zamierza kontynuować co najmniej do końca 2012 roku. W sierpniu 2011 roku ukończy 60 lat i zamierza wystąpić z wnioskiem o emeryturę. ZUS przyzna jej to świadczenie, ale zawiesi jego wypłatę w związku z pozostawaniem w stosunku pracy zawartym przed przejściem na emeryturę. Podjęcie wypłaty świadczenia będzie mogło nastąpić dopiero po ustaniu zatrudnienia.

Pobieranie emerytury w świetle nowych regulacji uzależnione jest od rozwiązania wszystkich stosunków pracy, w jakich emeryt pozostawał przed nabyciem uprawnień, bez względu na wymiar czasu pracy. Ponadto obowiązek rozwiązania stosunku pracy kontynuowanego po przejściu na emeryturę dotyczy nie tylko zatrudnienia wykonywanego w Polsce (na podstawie polskich przepisów prawa pracy), ale również w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Islandii, Liechtensteinie, Norwegii, Szwajcarii lub w państwach, z którymi łączą Polskę dwustronne umowy międzynarodowe w dziedzinie zabezpieczenia społecznego (oprócz Australii). Osoba ubiegająca się o polską emeryturę może natomiast kontynuować zatrudnienie wykonywane w krajach, z którymi Polska nie ma podpisanej tego rodzaju umowy.

Krzysztof M. jest nauczycielem i pozostaje w stosunku pracy w dwóch szkołach (w każdej na pół etatu). We wrześniu 2011 roku ukończy 65 lat i chciałby przejść na emeryturę. Planuje odejść z pracy w jednej ze szkół, ale nadal chciałby pracować na pół etatu w drugiej placówce. Jeśli tak zrobi i rozwiąże tylko jeden stosunek pracy, ZUS zawiesi wypłatę przyznanej emerytury z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego.

Hanna D. od kilku lat pracuje w Holandii (jest członkiem UE). Stosunek pracy z holenderskim pracodawcą zamierza kontynuować jeszcze przez 3 lata. W sierpniu 2011 roku ukończy 60 lat i chciałaby wystąpić o polską emeryturę. Jeśli nie rozwiąże stosunku pracy w Holandii, ZUS zawiesi jej prawo do przyznanego świadczenia.

W związku z kontynuowaniem zatrudnienia nawiązanego przed nabyciem uprawnień emerytalnych zawieszeniu podlega każda emerytura przyznana przez ZUS, niezależnie od tego, czy jest to emerytura wcześniejsza, emerytura przysługująca bez względu na wiek, czy też emerytura z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego.

Od zasady, zgodnie z którą prawo do emerytury ulega zawieszeniu w przypadku nierozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego zatrudnienie było wykonywane bezpośrednio przed nabyciem prawa do tego świadczenia, przewidziany jest wyjątek. Dotyczy on emerytur przyznawanych przez ZUS z urzędu na podstawie art. 27a ustawy emerytalnej (dla urodzonych przed 1 stycznia 1949 r.) lub na podstawie art. 24a tej ustawy (dla urodzonych po 1948 roku). Emerytura z urzędu przysługuje osobie pobierającej rentę z tytułu niezdolności do pracy, która osiągnęła powszechny wiek emerytalny (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn) oraz podlegała przez jakikolwiek okres czasu ubezpieczeniu społecznemu (przed 1 stycznia 1999 r.) lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (po 31 grudnia 1998 r.). Emerytura przyznawana jest z urzędu zamiast pobieranej renty z tytułu niezdolności do pracy, co oznacza, że w razie ustalenia uprawnień emerytalnych w tym trybie świadczeniobiorca traci prawo do dotychczasowej renty. Taka właśnie regulacja powoduje, że w zakresie obowiązku rozwiązania dotychczasowego stosunku pracy uzyskujący emeryturę z urzędu nie mogą być traktowani analogicznie jak pozostali świadczeniobiorcy. Skoro nabywają prawo do emerytury niezależnie od swojej woli nie wymaga się od nich, aby rozwiązali stosunek pracy nawiązany przed uzyskaniem prawa do tego świadczenia. Mogą więc pobierać przyznaną z urzędu emeryturę bez względu na kontynuowanie zatrudnienia.

Jan P. był od września 2009 roku uprawniony do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Przechodząc na rentę, nie rozwiązał jednak stosunku pracy i kontynuuje zatrudnienie do dziś. 15 kwietnia 2011 r. ukończył powszechny wiek emerytalny 65 lat i ZUS przyznał mu od tego dnia emeryturę z urzędu (na podstawie art. 27a ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Z tym dniem ustało jednocześnie prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Pomimo tego, że ubezpieczony kontynuuje stosunek pracy, ZUS wypłaca przyznaną emeryturę.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że w przypadku, gdy osoba uprawniona do renty z tytułu niezdolności do pracy zgłasza wniosek o emeryturę najpóźniej ostatniego dnia miesiąca, w którym kończy powszechny wiek emerytalny, ZUS go rozpatruje. Przyznaje wówczas emeryturę na ogólnych zasadach i nie odbiera prawa do pobieranej dotychczas renty. W takiej jednak sytuacji emeryt, który nie rozwiązał stosunku pracy kontynuowanego po nabyciu uprawnień emerytalnych, nie może liczyć na wypłatę nowo przyznanego świadczenia. ZUS zawiesza prawo do emerytury, a kontynuuje wypłatę renty z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli została ona przyznana na okres dłuższy niż do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego.

Obecnie ZUS nie wymaga od osoby, która uzyskuje prawo do emerytury z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego (wynoszącego 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn) rozwiązania stosunku pracy, jeśli zwolniła się ona z pracy przed nabyciem prawa do wcześniejszej emerytury.

W związku z kontynuowaniem zatrudnienia po przejściu na emeryturę zawieszeniu podlega nie tylko emerytura z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale również okresowa emerytura kapitałowa, którą ZUS ustalił osobie pozostającej w stosunku pracy ze środków zgromadzonych w otwartym funduszu emerytalnym oraz na subkoncie w ZUS (w tzw. II filarze). Należy jednak podkreślić, że również taka emerytura może być przyznana z urzędu osobie pobierającej rentę z tytułu niezdolności do pracy, która ukończyła powszechny wiek emerytalny, podlegała ubezpieczeniom przez jakikolwiek okres czasu i nabyła w tym trybie emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W takim przypadku, jeśli emeryt kontynuuje dotychczasowy stosunek pracy, ma prawo do wypłaty nie tylko emerytury z FUS, ale również okresowej emerytury kapitałowej.

Podobnie jak w przypadku emerytury z FUS, również okresowa emerytura kapitałowa nie jest przyznawana z urzędu, jeśli członek otwartego funduszu emerytalnego zgłosi wniosek o emeryturę najpóźniej ostatniego dnia miesiąca, w którym ukończył powszechny wiek emerytalny. W takim przypadku ZUS rozpatruje zgłoszony wniosek, przyznając okresową emeryturę kapitałową. Jeśli jednak emeryt nie rozwiązał dotychczasowego stosunku pracy, zawiesza prawo do tego świadczenia.

Maria R., będąca członkiem OFE, od maja 2005 roku jest uprawniona do renty z tytułu niezdolności do pracy przyznanej na stałe. Cały czas pozostaje jednak w stosunku pracy. W marcu 2011 roku ukończyła powszechny wiek emerytalny - 60 lat i pod koniec tego miesiąca zgłosiła wniosek o przyznanie emerytury. ZUS rozpatrzył zgłoszony wniosek i przyznał wnioskowane świadczenie, a także okresową emeryturę kapitałową ze środków zgromadzonych w OFE. Tym samym nie przyznał emerytury z urzędu. Ponieważ Maria R. nie rozwiązała dotychczasowego stosunku pracy, zawiesił emeryturę przyznaną na wniosek, a także okresową emeryturę kapitałową. Nadal wypłaca więc uprawnionej rentę.

W najmniej korzystnej sytuacji są osoby, które nabywają prawo do emerytury po 31 grudnia 2010 r. W przypadku gdy pracowały przed wystąpieniem o emeryturę i kontynuują to zatrudnienie po nabyciu uprawnień, ZUS od razu zawiesza przyznane im świadczenie. Jeśli więc chcą pobierać emeryturę, muszą zwolnić się z pracy, a dokument potwierdzający ustanie zatrudnienia jak najszybciej dostarczyć do ZUS. Aby ZUS wypłacił świadczenie od nabycia uprawnień, powinni to zrobić jeszcze przed uprawomocnieniem się decyzji, a więc najpóźniej w ciągu 30 dni od jej otrzymania. Ważna jest również data rozwiązania stosunku pracy. ZUS może bowiem podjąć wypłatę emerytury od dnia powstania uprawnień tylko wtedy, gdy zatrudnienie ustanie wcześniej niż ostatniego dnia miesiąca, w którym został zgłoszony wniosek. W razie późniejszego rozwiązania stosunku pracy podjęcie wypłaty emerytury następuje od pierwszego dnia następnego miesiąca.

Hanna K. z końcem 2010 roku rozwiązała stosunek pracy. 10 marca 2011 r. ukończyła 60 lat, a kilka dni później zgłosiła wniosek o emeryturę. Do wniosku dołączyła świadectwo pracy potwierdzające ustanie zatrudnienia. ZUS podjął wypłatę emerytury od dnia nabycia uprawnień emerytalnych, tj. od 10 marca 2011 r.

Marian R. przez ostatnie 25 lat pozostawał w stosunku pracy. 15 kwietnia 2011 r. ukończył 65 lat i zgłosił wniosek o emeryturę. Nie dołączył jednak świadectwa pracy potwierdzającego ustanie dotychczasowego zatrudnienia. Stosunek pracy rozwiązał dopiero z końcem kwietnia 2011 roku. ZUS przyznał emeryturę, a ubezpieczony odebrał decyzję ZUS 16 maja 2011 r. Na początku czerwca 2011 roku, a więc przed uprawomocnieniem się tej decyzji, dostarczył do ZUS świadectwo pracy potwierdzające ustanie zatrudnienia. ZUS podjął wypłatę emerytury od pierwszego dnia miesiąca następującego po ustaniu zatrudnienia, tj. od 1 maja 2011 r. Gdyby ubezpieczony rozwiązał stosunek pracy choćby dzień wcześniej, wypłata emerytury zostałaby podjęta od dnia nabycia prawa do emerytury, tj. od 15 kwietnia 2011 r.

Rozważmy także sytuację, gdy wniosek o podjęcie wypłaty emerytury zawieszonej w związku z kontynuowaniem zatrudnienia wraz z dokumentem potwierdzającym rozwiązanie stosunku pracy zostanie zgłoszony po dniu uprawomocnienia się decyzji o przyznaniu tego świadczenia. W takim przypadku data, od której przysługuje wypłata emerytury, uzależniona jest od tego, kiedy został rozwiązany stosunek pracy. Jeśli emeryt zwolnił się z pracy w innym dniu niż ostatni dzień miesiąca, ZUS może podjąć wypłatę świadczenia od pierwszego dnia miesiąca, w którym został rozwiązany stosunek pracy. Jeśli natomiast stosunek pracy ustał ostatniego dnia miesiąca, wypłata emerytury przysługuje od pierwszego dnia następnego miesiąca. W obu przypadkach emerytura może być jednak wypłacona nie wcześniej niż od miesiąca zgłoszenia wspomnianego wniosku o podjęcie jej wypłaty wraz z dokumentem potwierdzającym ustanie zatrudnienia.

Hanna R. jest uprawniona do emerytury od 1 marca 2011 r. Na podstawie decyzji doręczonej na początku kwietnia 2011 roku ZUS zawiesił jej prawo do tego świadczenia w związku z kontynuowaniem zatrudnienia. Stosunek pracy zamierza ona rozwiązać 30 czerwca 2011 r. i jeszcze tego samego dnia chciałaby wystąpić z wnioskiem o podjęcie wypłaty emerytury. Jeśli tak się stanie, ZUS podejmie tę wypłatę począwszy od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym zostanie rozwiązany stosunek pracy, tj. od 1 lipca 2011 r.

Marek D. jest uprawniony do emerytury od 1 stycznia 2011 r. Nie rozwiązał jednak stosunku pracy, w którym pozostawał przed zgłoszeniem wniosku o to świadczenie, w związku z czym ZUS zawiesił emeryturę po jej przyznaniu. Zatrudnienie zakończył 31 marca 2011 roku, ale nie zgłosił od razu wniosku o podjęcie wypłaty tego świadczenia. Wniosek ten wraz ze świadectwem pracy od ostatniego pracodawcy złożył dopiero na początku maja 2011 roku, ZUS podjął więc wypłatę emerytury od pierwszego dnia tego miesiąca.

Nowe zasady dotyczące skutków kontynuowania zatrudnienia przez osoby uprawnione do emerytury dotyczą również osób, które nabyły prawo do świadczenia przed 1 stycznia 2011 r. Dla nich przewidziano jednak pewien okres przejściowy. Mają oni czas na dokonanie wyboru pomiędzy pracą a świadczeniem emerytalnym do 30 września 2011 r. Pomimo tego, że pozostają w stosunku pracy nawiązanym przed ustaleniem prawa do emerytury, w okresie tym mogą kontynuować zatrudnienie i pobierać jednocześnie przyznane świadczenie. Jeśli do końca września 2011 roku nie rozwiążą stosunku pracy, ZUS zawiesi im prawo do emerytury od 1 października 2011 r.

Rozważmy powyższe na podstawie takiego stanu faktycznego: Hanna G. w lipcu 2010 roku przeszła na emeryturę. Nie rozwiązała stosunku pracy ze swoim pracodawcą, gdyż przepisy nie przewidywały wówczas takiego obowiązku. ZUS wypłacał świadczenie przez kolejne miesiące. Hanna G. chce rozwiązać stosunek pracy za porozumieniem stron z dniem 31 lipca 2011 r. Jeśli tak postąpi i dostarczy do ZUS dokument potwierdzający ustanie zatrudnienia, ZUS nadal będzie wypłacał przyznane jej świadczenie.

Należy podkreślić, że warunek rozwiązania stosunku pracy do końca września 2011 roku spełniony jest wówczas, gdy do tej daty ustanie zatrudnienie. Oznacza to, że nie wystarczy samo złożenie wypowiedzenia umowy o pracę. Jeśli okres tego wypowiedzenia upłynie w październiku lub później, ZUS zawiesi prawo do emerytury od 1 października 2011 r.

O tym, jak istotny jest termin rozwiązania umowy, a nie złożenia wypowiedzenia, świadczy poniższy przykład: Jan G. w 2010 roku przeszedł na emeryturę. Nie rozwiązał jednak stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą. We wrześniu 2011 roku zamierza wypowiedzieć umowę o pracę. Okres tego wypowiedzenia będzie wynosił 3 miesiące. Jeśli strony stosunku pracy nie dogadają się co do skrócenia tego okresu, umowa o pracę zostanie rozwiązana z dniem 31 grudnia 2011 r. W związku z tym ZUS nie podejmie wypłaty emerytury od 1 października 2011 r. Będzie to możliwe dopiero po rozwiązaniu stosunku pracy i dostarczeniu do ZUS dokumentu potwierdzającego ten fakt.

ZUS traktuje nieco łagodniej emerytów kontynuujących zatrudnienie, którzy nabyli prawo do emerytury przed 1 stycznia 2011 r. niż osoby, które uprawnienia emerytalne nabywają w 2011 roku lub później. Jeśli bowiem do 30 września 2011 r. rozwiążą stosunek pracy zawarty przed przejściem na to świadczenie, będą mogli otrzymać emeryturę za każdy kolejny miesiąc, nawet jeśli wniosek o podjęcie jej wypłaty, wraz z dokumentem potwierdzającym ustanie zatrudnienia zgłoszą później niż w następnym miesiącu po rozwiązaniu stosunku pracy. W takim przypadku ZUS wypłaci wyrównanie za okres od 1 października 2011 r. Tak samo postąpi w stosunku do emerytów, którzy stosunek pracy rozwiążą w październiku 2011 roku, ale wcześniej niż ostatniego dnia tego miesiąca. Jeśli dostarczą do ZUS dokument potwierdzający ustanie zatrudnienia, otrzymają wyrównanie emerytury za okres od 1 października 2011 r.

Na wyrównanie świadczenia za okres wsteczny nie będą mogły natomiast liczyć te osoby, które stosunek pracy rozwiążą po 30 października 2011 r. W takiej sytuacji data podjęcia wypłaty emerytury będzie uzależniona - tak jak w przypadku emerytów nabywających prawo do emerytury po 31 grudnia 2010 r., od daty rozwiązania stosunku pracy oraz od dnia zgłoszenia wniosku o podjęcie wypłaty świadczenia wraz z dokumentem potwierdzającym ustanie zatrudnienia. Jeśli emeryt zwolni się z pracy w innym dniu niż ostatni dzień miesiąca, ZUS podejmie wypłatę świadczenia od pierwszego dnia miesiąca, w którym został rozwiązany stosunek pracy. Jeśli natomiast stosunek pracy ustanie ostatniego dnia miesiąca, wypłata emerytury będzie przysługiwała od pierwszego dnia następnego miesiąca. W obydwu przypadkach emerytura będzie mogła zostać wypłacona nie wcześniej niż od miesiąca zgłoszenia wniosku o podjęcie jej wypłaty wraz z dokumentem potwierdzającym ustanie zatrudnienia.

Jeśli przykładowo Maciej D. uprawniony do emerytury od 1 czerwca 2009 r. nadal kontynuuje wykonywanie umowy o pracę, którą zawarł w styczniu 2008 roku i zamierza ją rozwiązać dopiero 15 grudnia 2011 r., to gdy jeszcze w tym samym miesiącu zgłosi wniosek o podjęcie wypłaty emerytury wraz z dokumentem potwierdzającym ustanie zatrudnienia, ZUS podejmie wypłatę świadczenia od 1 grudnia 2011 r. W razie późniejszego zgłoszenia wniosku emerytura będzie mogła być wypłacona od pierwszego dnia miesiąca, w którym wniosek ten zostanie zgłoszony.

Marek Opolski

Współpraca Monika Bugaj-Wojciechowska

Art. 24a, art. 27a, art. 103a, art. 134 - 135, art. 184 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Art. 6, art. 27 - 28 ustawy z 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 257, poz. 1726).

Art. 12, art. 13 ustawy z 21 listopada 2008 r. o emeryturach kapitałowych (Dz.U. nr 228, poz. 1507 z późn. zm.).

Art. 5 lit. b rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U.UE.L.04.166.1).