Samozatrudniony dostanie świadczenia i przeszkoli się w urzędzie pracy

Przedsiębiorca płaci składki ubezpieczeniowe od zadeklarowanej kwoty, która nie może być jednak niższa niż 60 proc. prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (2015,40 zł w 2011 roku). Chodzi o wynagrodzenie przyjęte do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek (tzw. 30-krotność). Osoby, które rozpoczynają biznes, przez pierwsze dwa lata mogą płacić składki od niższej podstawy (30 proc. minimalnej płacy, czyli 415,8 zł w 2011 roku). Przedsiębiorcy opłacają też składkę na ubezpieczenie zdrowotne do NFZ. Wynosi ona 9 proc. kwoty stanowiącej 75 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw w czwartym kwartale 2010 roku (czyli obecnie 3605,74 zł).

Samozatrudniony, tak jak pracownicy, w zamian za opłacanie składek emerytalnych nabywa prawo do emerytury. W nowym systemie zależy on ściśle od kwoty składek zaewidencjonowanych na ich indywidualnym koncie. Świadczenie wylicza się, dzieląc tę kwotę przez statystyczne średnie dalsze trwanie życia osoby w wieku, w jakim dana osoba zdecyduje się przejść na emeryturę. Istnieje gwarancja wypłaty minimalnego świadczenia - dla kobiet po 20 latach stażu pracy, a dla mężczyzn po 25 latach.

Natomiast osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 roku (i niektóre po tej dacie) nabywają prawo do emerytury na starych zasadach. Wtedy ZUS także uwzględnia opłacane składki, ale większe znaczenie mają okresy ich opłacania czy wysokość kwoty bazowej. Tę GUS podaje co roku i obowiązuje ona od marca danego roku do lutego roku następnego. Ta, która będzie obowiązywać od marca 2011 roku, będzie wyższa niż ta z marca 2010 roku, dlatego warto złożyć wniosek o emeryturę po 1 marca, a nie w lutym 2011 roku.

Osoba prowadząca działalność gospodarczą ma z tytułu opłacania składki rentowej prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Otrzyma rentę, jeśli spełni łącznie kilka warunków. Po pierwsze musi być niezdolna do pracy. Ale to nie wystarczy. Musi też być ubezpieczona przez odpowiedni dla jej wieku czas. Czyli mieć wymagany okres składkowy (zatrudnienia) i nieskładkowy (np. pobierania zasiłku chorobowego lub opiekuńczego). Zależy on od tego, ile ktoś ma lat, kiedy stał się niezdolny do pracy, bo na przykład uległ wypadkowi samochodowemu. Jeśli przytrafiło się to komuś, kto ma więcej niż 30 lat, musi mieć co najmniej 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych. I ostatni warunek. Samozatrudniony musiał stać się niezdolny do pracy w czasie, kiedy był ubezpieczony (zwykle wtedy, gdy płacił składki rentowe), albo najpóźniej w ciągu 18 miesięcy od momentu przestał je płacić. Jeśli nie spełni się któregoś z tych warunków nie ma się prawa do renty.

Dzięki opłacaniu składki rentowej także osoby mu najbliższe będą miały prawo do świadczeń. Chodzi o świadczenia, które im się należą, kiedy samozatrudniony umrze. Wtedy ZUS wypłaci rentę rodzinną między innymi jego dzieciom (także pasierbom, dzieciom adoptowanym lub wychowywanym w rodzinie zastępczej), albo mężowi (żonie). Dzieci mają prawo do renty do ukończenia 25 lat, wdowa wtedy, gdy ma co najmniej 50 lat albo wychowuje co najmniej jedno dziecko.

W razie śmierci przedsiębiorcy zasiłek pogrzebowy z ubezpieczenia rentowego może otrzymać osoba, która pokryła koszty jego pogrzebu, zwykle będzie to małżonek albo jego dzieci. Kwota zasiłku odpowiada dwóm średnim płacom w dniu śmierci ubezpieczonego (obecnie 6406,16 zł). Od marca zmaleje do 4 tys. zł.

Przedsiębiorca uzyskuje prawo do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego po 90 dniach opłacania składek chorobowych. Może je płacić, jeśli chce, prawo mu tego nie nakazuje. Jeśli się na to zdecyduje, może uzyskać wiele świadczeń. Głównym jest zasiłek chorobowy. Wynosi miesięcznie 80 proc. podstawy wymiaru składek samozatrudnionego (60 proc. średniej pensji lub 30 proc. minimalnej płacy). Kobieta ma prawo z kolei do zasiłku macierzyńskiego w kwocie odpowiadającej 100 proc. wspomnianego przychodu. Samozatrudniony może także otrzymać zasiłek opiekuńczy na dzieci. Tak jak chorobowy wynosi 80 proc. podstawy. Ten zasiłek należy mu się wtedy, gdy nie może on prowadzić biznesu, bo musi opiekować się chorym dzieckiem do 14. roku życia albo zdrowym w wieku do lat 8, na przykład dlatego że nagle zostało zamknięte przedszkole.

Osoba prowadząca działalność gospodarczą ma prawo także do świadczenia rehabilitacyjnego. Przysługuje mu ono, jeśli po okresie pobierania zasiłku chorobowego nadal jest niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja rokują odzyskanie zdolności do pracy. To świadczenie przysługuje nie dłużej niż przez 12 miesięcy. Przedsiębiorca może je pobierać przez pierwszych 90 dni w wysokości 90 proc. przeciętnego miesięcznego przychodu, od którego opłaca składkę na ubezpieczenie chorobowe, potem w wysokości 75 proc. przychodu.

Samozatrudniony w zamian za opłacaną składkę zdrowotną ma też prawo do leczenia w ramach NFZ.

Przedsiębiorcy, który miał wypadek przy pracy lub zapadł na chorobę zawodową i dlatego podupadł na zdrowiu, przysługuje jednorazowe odszkodowanie. Wynosi ono 20 proc. przeciętnego wynagrodzenia za każdy procent uszczerbku na zdrowiu. Od 1 kwietnia 2010 roku do 31 marca 2011 roku jest to 621 zł.

Przedsiębiorca płaci także składkę na Fundusz Pracy. Wynosi ona 2,45 proc. podstawy wymiaru, czyli tej samej, od której płaci składki emerytalno-rentowe. W zamian za opłacone składki może mieć prawo do zasiłku dla bezrobotnych, jeśli w ciągu półtora roku miał opłacane składki na Fundusz Pracy.

Samozatrudniony od 1 lutego 2011 roku po zarejestrowaniu się w urzędzie pracy jako bezrobotny może podnosić swoje kwalifikacje. Rejestracja jest możliwa w dwóch przypadkach. W czasie, kiedy osoba prowadząca działalność gospodarczą zawiesiła ją, i wtedy, gdy termin jej rozpoczęcia jeszcze nie upłynął. Dzięki posiadaniu statusu bezrobotnego samozatrudnieni mają między innymi prawo do szkoleń, studiów podyplomowych, staży czy przygotowania zawodowego. Nie płacą za nie ze swoich pieniędzy, są one finansowane z Funduszu Pracy. Wpływają do niego pieniądze ze składek płaconych przez przedsiębiorców.

Osoby prowadzące działalność gospodarczą mogą też brać udział w szkoleniach indywidualnych i grupowych. Za te pierwsze dyrektor może zapłacić do trzech średnich płac (obecnie 9,6 tys. zł). Urząd poniesie pełne koszty szkolenia grupowego, nawet jeśli okażą się wyższe niż kwota odpowiadająca trzem średnim płacom. Dyrektor może też na wniosek samozatrudnionego zapłacić za jego studia podyplomowe, jednak nie więcej niż trzy średnie pensje. Bezrobotni mogą także ubiegać się w urzędach pracy o pożyczkę na szkolenie.

Samozatrudniony może także odbyć staż w firmie, który trwa do pół roku. Młode osoby, które nie ukończyły 25 lat, mogą być na stażu nawet do roku. Osoba bezrobotna ma prawo odbywać praktykę w ramach przygotowania zawodowego dorosłych w miejscu pracy. Odbywa się ono w formie praktycznej nauki zawodu lub przyuczenia do pracy dorosłych. Ta pierwsza trwa od 12 do 18 miesięcy, a przyuczenie od 3 do 6 miesięcy.

Z kolei samozatrudniony, który zawiesza biznes, ma prawo do ubiegania się o zasiłek dla bezrobotnych po 90 dniach od zarejestrowania się w urzędzie pracy. Ten, kto ma odroczony termin rozpoczęcia biznesu, może otrzymać zasiłek szybciej, już po siedmiu dniach od zarejestrowania.

Osoby prowadzące działalność gospodarczą (samozatrudnieni), które skończyły 45 lat, mogą brać udział w szkoleniach, studiować podyplomowo i ubiegać się o pożyczkę na szkolenie. Z tych możliwości mogą one korzystać, nie rejestrując się jako bezrobotni w powiatowym urzędzie pracy.

emerytura, renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renta rodzinna - 706,29 zł

renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy - 543,29 zł

renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem lub chorobą zawodową i renta rodzinna wypadkowa - 847,55 zł

renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem lub chorobą zawodową - 651,95 zł

Ustalając podstawę wymiaru przysługującego zasiłku chorobowego, ZUS bierze pod uwagę przeciętny miesięczny przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych ubezpieczenia poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy, tj. za okres od listopada poprzedniego roku do października następnego roku. W tym okresie ubezpieczony pobierał zasiłek chorobowy od 16 stycznia do 18 marca oraz od 20 kwietnia do 19 maja. Podstawę wymiaru zasiłku stanowi kwota przychodu za listopad i grudzień poprzedniego roku oraz za kwiecień, czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień i październik następnego roku podzielony przez 8. W podstawie wymiaru zasiłku nie uwzględnia się przychodu za luty, w którym ubezpieczony przez cały miesiąc nie wykonywał działalności i otrzymał zasiłek chorobowy oraz za styczeń, marzec i maj, w których wykonywał działalność przez mniej niż połowę miesiąca.

Prawo do świadczeń opieki zdrowotnej ustaje po upływie 30 dni od dnia wygaśnięcia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego. Oznacza to, że przedsiębiorca będzie mógł korzystać ze świadczeń w marcu, po opłaceniu składki za luty. Ale już od kwietnia sam będzie musiał płacić za leczenie szpitalne i zabiegi. Jeżeli przerwa w prowadzeniu działalności jest dłuższa niż 30 dni, warto, aby przedsiębiorca pomyślał o tym ubezpieczeniu w czasie przestoju firmy. Może przystąpić do dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego na podstawie umowy zawartej z NFZ. Albo zamiast ubezpieczenia w NFZ może zostać ubezpieczony przez najbliższego członka rodziny. Wtedy korzysta on po prostu ze składki opłacanej przez zgłaszającą go osobę. Pod warunkiem oczywiście, że spełnia ku temu wymagane warunki. Procedura zgłoszenia członków rodziny do ubezpieczenia zdrowotnego polega na tym, że ubezpieczony (osoba najbliższa), np. mąż, składa w firmie (płatnik składek) wniosek o objęcie ubezpieczeniem członka rodziny (np. dziecka, wnuka, małżonka, wstępnych pozostających z ubezpieczonym we wspólnym gospodarstwie domowym, a więc rodziców i dziadków). Następnie płatnik przekazuje ten wniosek do ZUS na formularzu ZUS ZCNA (zgłoszenie danych o członkach rodziny dla celów ubezpieczenia zdrowotnego).

W przypadku wykorzystania pożyczki na cele inne niż określone w umowie, niepodjęcia lub nieukończenia szkolenia pożyczka podlega bezzwłocznemu zwrotowi w całości wraz z odsetkami ustawowymi. Odsetki ustawowe ustala się także od kwoty pożyczki niespłaconej w terminie. Starosta może na wniosek pracownika, który ukończył 45 lat, udzielić pożyczki na sfinansowanie kosztów szkolenia do wysokości 400 proc. przeciętnego wynagrodzenia obowiązującego w dniu podpisania umowy pożyczki w celu umożliwienia podjęcia lub utrzymania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Pożyczka jest nieoprocentowana, a okres jej spłaty nie może przekroczyć 18 miesięcy od ustalonego w umowie dnia zakończenia szkolenia.

Paweł Jakubczak

pawel.jakubczak@infor.pl

Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Ustawa z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 z późn. zm.).

Ustawa z 16 grudnia 2010 roku o zmianie ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. nr 257, poz. 1725).