Miejsce prowadzenia działalności zleceniodawcy jest tam, gdzie rzeczywiście realizuje on zadania

W świetle obowiązującego do 31 grudnia 2009 r. art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wyłączeniu z obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego podlegali tylko ci zleceniobiorcy, którzy wykonywali pracę poza siedzibą zleceniodawcy i jednocześnie poza - mającym swój substrat materialny - miejscem prowadzenia przez niego działalności, rozumianym jako wyznaczone im miejsce rzeczywistego realizowania zadań wchodzących w zakres przedmiotu tejże działalności.

Zainteresowana świadczyła pracę na rzecz zakładu usługowego na podstawie umów-zleceń w okresie od stycznia 2004 roku do końca 2008 roku. Do jej obowiązków należało wykonywanie prac porządkowych na terenie budynku oraz utrzymanie czystości w jego okolicy.

Wspomniany zakład usługowy prowadzi działalność w zakresie kompleksowych usług agrotechnicznych, usług remontowych, budowlanych, prac porządkowych, usług transportowo-sprzętowych, obsługi i naprawy pojazdów mechanicznych, wynajmu środków transportu, gospodarki ściekami oraz wywozu śmieci i usług sanitarnych. Głównym przedmiotem działalności są prace związane z utrzymaniem terenów zielonych na obszarze miasta, a także świadczenie usług na rzecz spółdzielni mieszkaniowych, polegające na pracach porządkowych lub na kompleksowym utrzymaniu czystości w budynku, jak i na czynnościach związanych z pielęgnacją terenów zielonych. Usługi te wykonywane są przez spółkę na podstawie umów zawieranych ze spółdzielniami mieszkaniowymi oraz innymi podmiotami. W umowach określone są obowiązki spółki oraz obmiar terenu, którym ma się ona zająć.

W momencie zmiany przepisów dotyczących odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu umowy-zlecenia wspólnicy spółki uzyskali od pracownika ZUS ustną informację, że osoba wykonująca umowę-zlecenie poza siedzibą firmy nie podlega ubezpieczeniu wypadkowemu. ZUS decyzją stwierdził jednak podleganie zainteresowanej z tytułu zawartych umów-zleceń z płatnikiem składek (zakładem usługowym) obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz dobrowolnemu chorobowemu w okresie od stycznia 2004 r. do końca 2008 r.

Zakład usługowy odwołał się od tej decyzji do sądu. Sąd okręgowy podkreślił, iż w świetle art. 12 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych zasadą jest podleganie zleceniobiorców obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu, chyba że wykonują zlecenie poza siedzibą lub miejscem prowadzenia działalności zleceniodawcy. Przy analizie treści art. 12 ust. 3 tej ustawy nie można ograniczać się do literalnej wykładni przepisu i przyjmować, iż ubezpieczeniu temu nie podlega zleceniobiorca wykonujący pracę tylko poza siedzibą zleceniodawcy albo tylko poza miejscem prowadzenia przez niego działalności. Przeciwko takiej konkluzji przemawia wykładnia celowościowa komentowanego unormowania. Celem przepisu było wszak wyłączenie z obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego tych zleceniobiorców, którzy realizują zlecenie zarówno poza siedzibą, jak i miejscem prowadzenia działalności zleceniodawcy, czyli poza granicami, do jakich można rozciągnąć ryzyko ubezpieczenia wypadkowego. Przy oznaczaniu miejsca prowadzenia działalności zleceniodawcy trzeba zaś mieć na względzie nie tylko aspekt terytorialny, lecz także substrat materialny i organizacyjny, np. zorganizowanie przez zleceniodawcę infrastruktury, organizowanie pracy i jej kontrola, wydawanie poleceń lub wskazówek odnośnie do tego, jak zadanie powinno być wykonane.

W rozpoznawanej sprawie zainteresowana wykonywała prace stanowiące przedmiot umów zawartych pomiędzy spółką (zleceniobiorcą) a spółdzielniami mieszkaniowymi (zleceniodawcami). Zakres jej zadań był określony nie tylko przez umowę zawartą ze spółką, ale wynikał również z umów łączących spółkę ze spółdzielniami. W ramach wykonywania tych umów spółka, ponosząc odpowiedzialność przed kontrahentami, miała obowiązek zabezpieczyć właściwą realizację kontraktów przez osoby, którymi posłużyła się w tym zakresie.

W ocenie sądu pierwszej instancji powierzenie wykonywania określonych czynności w imieniu i na rzecz zleceniodawcy na zindywidualizowanym terytorium przy podleganiu przez zleceniobiorcę kontroli i wskazówkom zleceniodawcy w trakcie realizacji usług oznacza rozciągnięcie pojęcia "miejsca wykonywania działalności zleceniodawcy" także na miejsca, w których usługi wskazane zleceniobiorcy w umowie faktycznie są wykonywane. Biorąc powyższe pod uwagę, sąd okręgowy oddalił odwołanie.

Apelację wywiódł zakład usługowy. Sąd apelacyjny ją oddalił.

Wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną zakładu usługowego.

Sąd Najwyższy przeprowadził wykładnię historyczną i systemową art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i przypomniał, że zgodnie z tym artykułem nie podlegały ubezpieczeniu wypadkowemu osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4 (czyli osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy-zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia oraz osoby z nimi współpracujące, z zastrzeżeniem ust. 4) jeżeli wykonywały pracę poza siedzibą lub miejscem prowadzenia działalności zleceniodawcy.

Jak podkreślił sąd, redakcja cytowanego przepisu od samego początku budziła wiele wątpliwości interpretacyjnych. Przepis ten, kreujący negatywną przesłankę podlegania zleceniobiorców ubezpieczeniu wypadkowemu, jaką jest wykonywanie pracy poza siedzibą lub miejscem prowadzenia działalności zleceniodawcy, posługiwał się bowiem spójnikiem "lub", który zgodnie z zasadami pisowni języka polskiego łączy zdania lub ich człony. Wyraża on możliwą wymienność albo wzajemne wyłączanie się zdań równorzędnych albo części zdania. W przypadku komentowanego przepisu w grę wchodzi jedynie wspomniana możliwa wymienność, gdyż wyłączanie się poszczególnych części zdania połączonych spójnikiem "lub" doprowadziłoby przy wykładni tego przepisu do pozbawionych logiki wniosków.

Zastosowanie w odniesieniu do redakcji art. 12 ust. 3 ustawy wykładni językowej i celowościowej pozwala zatem na przyjęcie, iż przepis ten znajdował zastosowanie - prowadząc do uznania, że zleceniobiorcy nie podlegają obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu - w sytuacji, gdy wykonywali oni pracę zarówno poza siedzibą zleceniodawcy, jak i poza miejscem prowadzenia przez niego działalności. Wykonywanie przez nich pracy w siedzibie zleceniobiorcy, a także wykonywanie jej wprawdzie poza siedzibą zleceniodawcy, ale w miejscu prowadzenia działalności przez zleceniodawcę, skutkowało natomiast objęciem zleceniobiorców obowiązkowo ubezpieczeniem wypadkowym.

Cel regulacji zawartej w art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń polegał więc na tym, aby wyłączyć z obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego jedynie tych zleceniobiorców, w stosunku do których zleceniodawca nie miał wpływu na warunki wykonywania przez nich pracy. Taka sytuacja miała zaś miejsce, gdy praca świadczona była poza jego siedzibą oraz poza miejscem prowadzenia przez niego działalności. Jeśli natomiast zleceniobiorcy realizowali swoje zadania w siedzibie zleceniodawcy bądź wprawdzie poza tą siedzibą, ale w miejscu prowadzenia przez niego działalności, to podlegali obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu, ponieważ zleceniodawca miał wówczas możliwość stworzenia takich warunków wykonywania tej pracy, w których ryzyko ubezpieczenia wypadkowego mogło być przez niego przejęte. Jak zaznaczył Sąd Najwyższy, problem w tym, że posługując się w cytowanym przepisie pojęciem "siedziby" i "miejsca wykonywania działalności", ustawodawca nie zdefiniował tych terminów na gruncie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Terminu "siedziba" nie można utożsamiać z terminem "miejsce prowadzenia działalności", gdyż w takiej sytuacji zbędne byłoby posłużenie się przez ustawodawcę obydwoma tymi pojęciami w jednym przepisie. Sąd Najwyższy podzielił w tym zakresie wykładnię zaprezentowaną we wcześniejszym orzeczeniu (wyrok z 6 października 2008r., II UK 40/09) i przyjął, że w komentowanym przepisie ustawodawca posłużył się pojęciem "siedziba" w znaczeniu potocznym, jako budynku czy lokalu przedsiębiorstwa. To zaś oznacza, iż z mocy powołanego przepisu wyłączeniu z obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego podlegali ci zleceniobiorcy, którzy wykonywali pracę poza tak wąsko rozumianą siedzibą zleceniodawcy i zarazem poza innymi miejscami prowadzenia przez niego działalności, znajdującymi się zarówno w miejscowości, w której położona była owa siedziba, jak i w innych miejscowościach. Mimo że w szerokim tego słowa znaczeniu "miejscem prowadzenia działalności" przez zleceniodawcę jest każde miejsce, w który zleceniobiorca wykonuje usługę wchodzącą w zakres przedmiotu tej działalności, to geneza, istota i cel ubezpieczenia wypadkowego przemawiają za taką interpretacją przepisu art. 12 ust. 3 ustawy systemowej, która wykluczała z obowiązkowego ubezpieczenia społecznego tych zleceniobiorców, którzy samodzielnie decydowali o miejscu realizacji zleconej im usługi. Do takich granic nie można było - w świetle tego przepisu - rozciągnąć ryzyka wypadkowego zleceniodawcy. Nadto utożsamienie miejsca prowadzenia działalności przez zleceniodawcę z każdym miejscem świadczenia usług przez zleceniobiorcę czyniłoby normę art. 12 ust. 3 ustawy systemowej pustą, albowiem nie miałaby ona zastosowania w żadnej sytuacji skoro we wszystkich przypadkach zleceniobiorcy wykonywaliby prace w tak szeroko rozumianym miejscu działalności zleceniodawcy.

Podsumowując rozważania, Sąd Najwyższy stwierdził, że w świetle obowiązującego do 31 grudnia 2009 r. art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wyłączeniu z obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego podlegali tylko ci zleceniobiorcy, którzy wykonywali pracę poza siedzibą zleceniodawcy i jednocześnie poza - mającym swój substrat materialny - miejscem prowadzenia przez niego działalności, rozumianym jako wyznaczone im miejsce rzeczywistego realizowania zadań wchodzących w zakres przedmiotu tejże działalności.

Odnosząc się do niniejszego sporu, Sąd Najwyższy stwierdził, że w sytuacji, gdy wykonując w ramach kontraktów zawartych ze spółdzielniami mieszkaniowymi wynikające z wpisu do rejestru usługi porządkowe, stanowiące przedmiot prowadzonej działalności, zakład usługowy wyznaczył w umowie-zleceniu konkretne miejsce wykonywania przez zleceniobiorcę pracy (tj. budynek i jego obejścia) i pracę tę zorganizował, określając rodzaj i częstotliwość zleconych czynności związanych z utrzymaniem tego obiektu we właściwym stanie, oraz - będąc do tego zobowiązany umową z kontrahentem - kontrolował rzetelność świadczonej usługi, to mimo zachowania przez zleceniobiorcę pewnej swobody w dysponowaniu czasem pracy i wyborze sposobu realizacji zadań, nie została spełniona negatywna przesłanka podlegania przez niego ubezpieczeniu wypadkowemu, wynikająca z normy art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

z 10 lutego 2011 r. (I UK 184/10).

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/183/i02.2012.183.03300030i.803.jpg@RY2@

Wojciech Ostaszewski, asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego

Co prawda od 1 stycznia 2010 r. wszystkie osoby wykonujące pracę na podstawie umowy-zlecenia czy innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, podlegają obowiązkowi ubezpieczenia wypadkowego bez względu na miejsce ich wykonywania, to jednak przed tym dniem z uwagi na art. 12 ust. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.) kwestia ta była wyjątkowo skomplikowana.

Mimo że omawiany wyrok dotyczy nieobowiązującego już stanu prawnego (art. 12 ust. 3 ustawy systemowej został uchylony 1 stycznia 2010 r.), ma istotne znaczenie dla obecnej praktyki. Biorąc bowiem pod uwagę art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (zgodnie z którym co do zasady należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie pięciu lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne), zaznaczyć należy, iż ZUS w dalszym ciągu może kontrolować poprawność opłacania składek przed 2010 rokiem, a w razie ich nieopłacenia lub opłacenia w zaniżonej wysokości może wymierzyć płatnikowi składek dodatkową opłatę.