Podwyższenie stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe następuje na najbliższy rok składkowy

W świetle art. 36 ust. 1 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz. U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322 z późn. zm.) podwyższeniu o 100 proc. podlega stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalona na najbliższy rok składkowy następujący po roku składkowym, w którym inspektor pracy wystąpił do ZUS z wnioskiem o takie podwyższenie.

Podczas kontroli przeprowadzonej w listopadzie 2008 roku u płatnika składek na miejscu prowadzonej przez niego budowy budynku mieszkalnego wielorodzinnego inspektor państwowej inspekcji pracy (PIP) stwierdził rażące naruszenie przepisów bhp. Polegało ono na zatrudnieniu dwóch pracowników na skraju stropodachu trzypiętrowego budynku bez żadnego zabezpieczenia ich przed upadkiem z wysokości. Ponadto inspektor stwierdził inne nieprawidłowości - brak balustrad zabezpieczających otwory technologiczne klatek schodowych oraz otwory balkonowe w ścianach zewnętrznych.

W efekcie kontroli inspektor pracy wydał decyzję o wstrzymaniu prac związanych z murowaniem ścian na krawędzi stropodachu do czasu skutecznego zabezpieczenia pracowników przed ich upadkiem z wysokości. Kolejna kontrola przeprowadzona przez inspektora pracy w lutym 2009 roku w miejscu prowadzonej przez płatnika składek innej budowy budynku mieszkalnego wielorodzinnego wykazała, iż nadzorujący pracę dopuszczał pracownika do prac związanych z obsługą betoniarki, mimo że nie posiadał on koniecznych uprawnień do wykonywania tego typu prac oraz dopuszczał innego pracownika (nieposiadającego ku temu uprawnień), do prac związanych z montażem rusztowania metalowego. Ponadto na budowie eksponowane było rusztowanie niemające wydzielonego bezpiecznego pionu komunikacyjnego. Pracownik przechodził z niższego na wyższy pomost rusztowania na wysokości 6 metrów po jego konstrukcji. W związku z tym inspektor pracy wydał decyzje nakazujące konwalidowanie spostrzeżonych nieprawidłowości, a kierownik budowy został ukarany mandatem, który uiścił. Przedsiębiorstwo nie odwołało się od tych nakazów, wykonując je.

Na podstawie ustaleń z dwóch wyżej opisanych kontroli PIP wystąpiła z wnioskiem do ZUS o podwyższenie płatnikowi składki na ubezpieczenie wypadkowe o 100 proc. Do tego czasu odwołujące się przedsiębiorstwo uiszczało składkę na ubezpieczenie wypadkowe w wysokości 2,8 proc. podstawy wymiaru. ZUS decyzją podwyższył tę składkę o 100 proc., czyli do 5,6 proc. podstawy jej wymiaru.

Płatnik składek odwołał się od decyzji ZUS. W ocenie sądu okręgowego w niniejszej sprawie zachodziły podstawy do zastosowania przepisu art. 36 ustawy wypadkowej. Za rażące naruszenie przepisów bhp należy uznać wykonywanie przez pracowników prac na skraju stropodachu trzypiętrowego budynku bez żadnego zabezpieczenia ich przed upadkiem z wysokości oraz brak wydzielonego bezpiecznego pionu komunikacyjnego w rusztowaniu (wskutek czego pracownik przechodził z niższego na wyższy pomost rusztowania na wysokości 6 metrów).

Sąd oddalił odwołanie w zakresie ustalenia, że nie doszło do rażącego naruszenia zasad bhp, a co za tym idzie, że nie zachodziły podstawy do podwyższenia składki na ubezpieczenie wypadkowe. Analizując sprawę, sąd wziął pod uwagę, iż pozostałe uchybienia spostrzeżone przez inspektora PIP nie miały charakteru rażącego naruszenia przepisów bhp, a ponadto średnioroczne zatrudnienie u płatnika wynosiło od 1 kwietnia 2009 r. do 31 października 2009 r. 238 osób. Natomiast na budowie, gdzie stwierdzono opisane powyższe uchybienia, zatrudnionych było jedynie około 20 pracowników.

W przedmiotowej sprawie odwołujące się przedsiębiorstwo niezwłocznie usunęło wszystkie spostrzeżone uchybienia opisane w nakazach. Tym samym osiągnięty został cel, któremu służy podwyższenie składki wypadkowej. Jest swoistym środkiem przymusu wobec przedsiębiorcy, by przestrzegał zasad bhp. Mając na uwadze wszystkie okoliczności sprawy, sąd doszedł do przekonania, że wystarczającą dolegliwością dla odwołującego będzie podwyższenie składki na okres rozliczeniowy od 1 kwietnia 2009 r. do 31 marca 2010 r. do 3,1 proc. Zmienił więc w tym zakresie zaskarżoną decyzję.

Apelację od powyższego wyroku wniósł organ rentowy. W uzasadnieniu apelacji podniesiono, że treść art. 36 ust. 1 ustawy wypadkowej nie daje uprawnień do interpretacji, wedle której możliwe jest podwyższenie stopy procentowej o jakąkolwiek inną wartość poza 100 proc. Sąd apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił w okresie rozliczeniowym od 1 kwietnia 2009 r. do 31 marca 2010 r. składkę na ubezpieczenie wypadkowe u płatnika w wysokości 3,6 proc. podstawy wymiaru. Sąd wyjaśnił, że o ile słuszne jest stanowisko skarżącego, iż przewidziane w art. 36 ust. 1 ustawy podwyższenie składki wypadkowej wynosi sztywno 100 proc., to zdaniem sądu drugiej instancji nie można zgodzić się z wnioskiem, iż w niniejszej sprawie tak podwyższona składka powinna wynosić 5,6 proc. Cytowany przepis posługuje się wszak wyrażeniem "stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalanej na najbliższy rok składkowy". Należy mieć na względzie, iż w świetle art. 2 oraz art. 27 i nast. ustawy wypadkowej stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe jest ustalana przez ZUS na dany rok składkowy, tj. od dnia 1 kwietnia danego roku do dnia 31 marca następnego roku. Dlatego w kolejnych latach składkowych może mieć inną wartość. Nie ulega wątpliwości, iż skoro decyzja ZUS w przedmiocie podwyższenia składki na ubezpieczenie wypadkowe została wydana 23 marca 2009 r., tj. pod koniec roku składkowego trwającego od 1 kwietnia 2008 r. do 31 marca 2009 r., to ustalona na mocy art. 36 ustawy nowa stopa procentowa składki powinna obowiązywać od najbliższego roku składkowego, a więc od 1 kwietna 2009 r. do 31 marca 2010 r. Jeśli zaś chodzi o stopę procentową składki, która powinna być powiększona o 100 proc. na mocy art. 36 ustawy, to w ocenie sądu apelacyjnego z wykładni językowej tego przepisu wynika, iż podwyższeniu podlega stopa procentowa składki z roku składkowego z daty wydania decyzji w tym zakresie. Skoro zatem w roku składkowym, w którym ZUS wydał zaskarżoną decyzję, obowiązywała płatnika składek na ubezpieczenie wypadkowe stopa procentowa składki 1,80 proc. (a nie 2,80 proc., jak błędnie przyjął sąd okręgowy), to taka stopa podlegała podwyższeniu o 100 proc., co daje wartość 3,60 proc. Stopa procentowa składki na poziomie 3,60 proc. miała obowiązywać w okresie rozliczeniowym od 1 kwietnia 2009 r. do 31 marca 2010 r.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną ZUS.

W wyroku z 4 lutego 2011 r. Sąd Najwyższy stwierdził, iż skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Podkreślił, że w świetle art. 36 ustawy wypadkowej przesłanką wymierzenia płatnikowi przez ZUS kary w postaci podwojenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe jest stwierdzenie przez inspektora pracy rażącego naruszenia zasad bhp. Przy czym naruszenia te nie mogą mieć jednorazowego charakteru, lecz muszą być ujawnione w trakcie dwóch kolejnych kontroli, następujących bezpośrednio po sobie i oddzielonych czasem wyznaczonym przez kontrolerów celem wyeliminowania uchybień dostrzeżonych w trakcie pierwszej kontroli. Chodzi zatem o naruszenia przepisów bhp zaistniałe w warunkach swoistej "recydywy", wskazującej na pewną uporczywość płatnika w nieprzestrzeganiu tychże zasad.

Tryb postępowania sprowadza się do obligatoryjnego wymierzenia sankcji przez ZUS w przypadku opisanym w art. 36 ustawy wypadkowej, a wysokość, o jaką podwyższa się stopę procentową składki, została unormowana w sposób sztywny, bez jakiejkolwiek możliwości jej miarkowania przez organ rentowy.

Sąd Najwyższy podkreślił, iż istota sporu sprowadza się do pytania, co jest podstawą podwyższenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe. Z brzmienia art. 36 ust. 1 ustawy wypadkowej wynika, że podwyższeniu o 100 proc. podlega stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalana na najbliższy rok składkowy następujący po roku składkowym, w którym inspektor pracy wystąpił do ZUS z wnioskiem o takie podwyższenie. Skoro postępowanie o wymierzenie płatnikowi wyższej o 100 proc. stopy procentowej składki następuje na wniosek inspektora pracy, to data złożenia takiego wniosku stanowi punkt odniesienia w wyznaczaniu najbliższego roku składkowego, w jakim ma obowiązywać tak podwyższona stopa procentowa. Dodatkowo komentowany przepis stanowi o stopie procentowej "ustalanej na najbliższy rok składkowy", a zatem nie może to być stopa już ustalona i stosowana w roku składkowym poprzedzającym rok, którego dotyczy przedmiotowe podwyższenie. Stopę procentową składki ustala zaś ZUS lub sam płatnik według zasad skodyfikowanych w art. 28 - 33 ustawy wypadkowej. Jest ona zróżnicowana w zależności od liczby osób zgłoszonych do ubezpieczenia wypadkowego, kategorii ryzyka właściwej dla grupy działalności, do jakiej należy płatnik oraz kategorii ryzyka określonej dla danego płatnika (mierzonych wskaźnikami częstości poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem, wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich, stwierdzonych chorób zawodowych oraz zatrudnionych w warunkach zagrożenia). To uzależnienie wysokości stopy procentowej składki od wymienionych wielkości o zmiennym charakterze wymusza coroczne jej uaktualnianie.

Reasumując, Sąd Najwyższy stwierdził, iż koncepcja zaprezentowana przez sąd drugiej instancji jest nieprawidłowa, i podkreślił, iż podwyższeniu w trybie art. 36 ustawy podlega stopa procentowa składki przysługująca od płatnika w wysokości ustalanej w myśl zasad art. 28 - 33 na następny rok składkowy po tym, w jakim na podstawie wniosku inspektora pracy wszczęto postępowanie w tej sprawie. Sens omawianej kary sprowadza się do tego, że za stwierdzone naruszanie przepisów bhp przez kolejny rok składkowy płatnik będzie zmuszony uiszczać składkę według podwojonej stopy procentowej należnej w tymże roku.

z 4 lutego 2011 r. (II UK 230/10).

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/173/i02.2012.173.03300040l.802.jpg@RY2@

Wojciech Ostaszewski, asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego

Komentowany wyrok jest niezmiernie ważny dla płatników składek. Sąd Najwyższy przeprowadził bowiem wykładnię art. 36 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (dalej ustawa wypadkowa). Określa on uprawnienie inspektora pracy do wystąpienia do ZUS z wnioskiem o podwyższenie płatnikowi składek o 100 proc. stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalanej na najbliższy rok składkowy. Celem omawianego przepisu jest wywarcie wpływu na płatnika, u którego wykryto rażące naruszenie przepisów bhp, tak aby w czasie wyznaczonym je usunął.

Rozważając dalej treść art. 36 ustawy wypadkowej, zaznaczyć należy, iż przepis mówi o dwóch kolejnych kontrolach, przez co rozumieć należy następujące bezpośrednio po sobie kontrole, z tym jednak zastrzeżeniem, że druga nie może się odbyć przed upływem terminu, który wyznaczono płatnikowi na usunięcie naruszenia stwierdzonego w pierwszej kontroli.

Trzeba podkreślić, iż uprawnienie inspektora pracy wystąpienia do ZUS o podwyższenie stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe powstaje również w sytuacji, gdy w trakcie drugiej kontroli okaże się, że co prawda płatnik usunął wykryte w trakcie pierwszej kontroli naruszenie, ale druga kontrola wykazała inne.

Pewne wątpliwości może budzić nieostre sformułowanie, iż uprawnienie inspektora pracy (o którym mowa w art. 36 ustawy wypadkowej) powstaje w przypadku rażącego naruszenia przepisów bhp. Kwestia, czy dane naruszenie jest zwykłym, czy też rażącym, podlega ocenie inspektora pracy a kontroli dopiero na etapie postępowania sądowego.

Gdy chodzi o sankcję z art. 36 ustawy wypadkowej, to zaznaczyć należy, iż omawiany wyrok Sadu Najwyższego rozwiewa wszelkie wątpliwości. Procent podwyższenia stopy procentowej składki wypadkowej nie może być miarkowany zależnie od rodzaju naruszenia ani od innych czynników. Natomiast podwyższeniu podlega stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalana na najbliższy rok składkowy następujący po roku składkowym, w którym inspektor pracy wystąpił do ZUS z wnioskiem o takie podwyższenie.