Zlecenie jest czasem zwolnione ze składek

Zawierając umowę-zlecenie płatnik musi ustalić, jakim ubezpieczeniom będzie podlegała zatrudniana osoba. Inaczej bowiem niż w przypadku umowy o pracę, zlecenie nie zawsze rodzi obowiązek opłacania wszystkich składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.

Jedyne źródło przychodów

Gdy umowa-zlecenie stanowi jedyne źródło zarobkowania, zleceniobiorca obowiązkowo podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Obowiązek tych ubezpieczeń istnieje od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia jej rozwiązania lub wygaśnięcia. Za zleceniobiorcę należy również opłacać składkę na ubezpieczenie wypadkowe.

Zleceniobiorca, który podlega obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, może przystąpić do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Objęcie tym ubezpieczeniem następuje od dnia wskazanego we wniosku, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym został on zgłoszony. Przystąpienie do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego jest możliwe zarówno przy rozpoczęciu wykonywania umowy, jak i w okresie późniejszym. Ubezpieczenie to ustaje od dnia wskazanego we wniosku o wyłączenie z ubezpieczenia, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został złożony. Nie ma więc możliwości przystąpienia do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego i wyrejestrowania z niego z datą wsteczną.

Kontrakt z pracownikiem

Obecnie często pracodawcy zawierają umowy-zlecenia z własnymi pracownikami. Z uwagi, że za pracownika w zakresie ubezpieczeń społecznych uważa się oprócz osoby pozostającej w stosunku pracy także osobę, która umowę-zlecenie zawarła z własnym pracodawcą, to w takim przypadku nie składa się dodatkowego zgłoszenia do ubezpieczeń. Wówczas przychód wypłacany z umowy-zlecenia wykazuje się łącznie z przychodem ze stosunku pracy, w raporcie ZUS RCA z kodem 01 10 XX (tzw. pracowniczym).

Pamiętać jednak trzeba, że statusu własnego pracownika nie ma osoba przebywająca na urlopie wychowawczym, bezpłatnym lub pobierająca zasiłek macierzyński. Jeżeli więc umowa zlecenia zostanie zawarta z taką osobą, pracodawca powinien zgłosić ją do ubezpieczeń jako zleceniobiorcę, a nie pracownika. Gdy jednak urlop (bezpłatny, wychowawczy), jak również okres pobierania zasiłku zakończy się, a zlecenie wciąż będzie wykonywane, umowa cywilnoprawna przestaje być odrębnym tytułem do ubezpieczeń i będzie rozliczana łącznie z przychodem ze stosunku pracy. [przykład 1]

Istotna płaca

Jeżeli zatrudniana na zlecenie osoba pozostaje w stosunku pracy z innym podmiotem (zlecenie nie jest wykonywane na rzecz pracodawcy) i otrzymuje wynagrodzenie równe lub wyższe od minimalnego (w 2012 roku - 1500 zł), obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega z umowy o pracę. Ze zlecenia wówczas ubezpieczenia emerytalne i rentowe mają charakter dobrowolny, a obowiązkowa jest tylko składka na ubezpieczenie zdrowotne.

Znaczenie ma wynagrodzenie określone w umowie o pracę. Oczywiście gdy to wynagrodzenie określone w umowie jest niższe od minimalnego, ale w danym miesiącu zleceniobiorca uzyskuje pensję równą co najmniej minimalnej (bo np. otrzymał nagrodę), to w tym miesiącu ze zlecenia ubezpieczenia emerytalne i rentowe są dobrowolne.

W analizowanej sytuacji płatnik powinien uzyskać oświadczenie od zleceniobiorcy, że ma on inny tytuł do ubezpieczeń - umowę o pracę, z której uzyskuje wynagrodzenie równe co najmniej minimalnemu. W oświadczeniu tym powinno się znaleźć zobowiązanie ubezpieczonego do niezwłocznego poinformowania płatnika o każdej zmianie sytuacji ubezpieczeniowej, np. rozwiązaniu stosunku pracy.

Prawo wyboru tytułu

W przypadku równoczesnego wykonywania dwóch lub więcej umów-zleceń zleceniobiorca obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega z pierwszej wykonywanej umowy, natomiast z pozostałych umów ubezpieczenia emerytalne i rentowe są dobrowolne. Istnieje możliwość zmiany tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń. Przy wyborze tego tytułu nie ma znaczenia wysokość uzyskiwanego wynagrodzenia. Zatem można opłacać składki od tej umowy, z której uzyskiwany jest niższy przychód.

Przedsiębiorca płatnikiem

Zdarza się, że zlecenie jest wykonywane w ramach prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej - przedmiot prowadzonej działalności jest taki sam, jak przedmiot wykonywanej umowy i w zakresie podatkowym przychód z umowy-zlecenia jest traktowany jako przychód z działalności. Wówczas nie występuje zbieg tytułów do ubezpieczeń społecznych, a ubezpieczony podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu prowadzonej działalności. Natomiast z umowy-zlecenia nie są opłacane żadne składki.

Inaczej jest, gdy umowa-zlecenie jest zawarta z osobą, która równocześnie prowadzi działalność gospodarczą, ale przedmiot wykonywanej umowy jest inny niż prowadzonej działalności. Wtedy występuje zbieg tytułów do ubezpieczeń - umowy-zlecenia oraz działalności gospodarczej. Umowa-zlecenie może zostać wybrana jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, gdy uzyskiwane na jej podstawie w danym miesiącu wynagrodzenie jest równe co najmniej obowiązującej przedsiębiorcę minimalnej podstawie wymiaru składek z działalności gospodarczej. [przykład 2]

Ograniczenia w zakresie wyboru tytułu do ubezpieczeń dotyczą wyłącznie osób prowadzących działalność gospodarczą na podstawie przepisów ustawy o działalności gospodarczej (w tym wspólników spółek cywilnych) lub innych przepisów szczególnych.

Prawo wyboru tytułu do ubezpieczeń (bez względu na wysokość wynagrodzenia uzyskiwanego z umowy-zlecenia) mają osoby prowadzące działalność w ramach spółki jawnej, partnerskiej, komandytowej, podlegające ubezpieczeniom jako twórcy i artyści oraz jednoosobowy wspólnik spółki z o.o.

Emeryt lub rencista

Emeryt lub rencista wykonujący tylko umowę-zlecenie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, wypadkowemu oraz dobrowolnie - chorobowemu. Gdy zawiera on równocześnie dwie umowy-zlecenia (lub więcej) obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega z jednej wybranej umowy, a z pozostałych ubezpieczenia emerytalne i rentowe są dla niego dobrowolne. Obowiązkowe jest wówczas opłacanie składki zdrowotnej od każdej umowy.

Jeżeli emeryt lub rencista z inną firmą ma zawartą równocześnie umowę o pracę, z umowy-zlecenia podlega dobrowolnym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym oraz obowiązkowo ubezpieczeniu zdrowotnemu. Nie ma wówczas znaczenia, jakie wynagrodzenie przysługuje mu z umowy o pracę.

Należy podkreślić, iż w obrocie funkcjonują jeszcze umowy-zlecenia zawarte z emerytem lub rencistą przed 14 stycznia 2000 r. (przed zmianą ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) i w dalszym ciągu wykonywane. W przypadku takich umów ubezpieczenia emerytalne i rentowe są dobrowolne, a obowiązkowa jest tylko składka na ubezpieczenie zdrowotne.

Podstawa wymiaru

Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne osób wykonujących pracę na podstawie umowy-zlecenia stanowi przychód (w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych) osiągany z tej umowy, jeżeli odpłatność ustalono w niej kwotowo, w kwotowej stawce godzinowej lub akordowej albo prowizyjnie.

W podstawie wymiaru nie uwzględnia się zasiłków. Od 1 sierpnia 2010 r. do zleceniobiorców mają odpowiednie zastosowanie wyłączenia z podstawy wymiaru składek przychodów (stosowane w przypadku pracowników) wymienione w rozporządzeniu 18 grudnia 1998 r. (patrz: podstawa prawna). Chodzi m.in. o: odprawy i odszkodowania z tytułu rozwiązania umowy, ryczałty samochodowe, wartości ubioru służbowego czy świadczenia rzeczowe wynikające z przepisów bhp.

Natomiast podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne zleceniobiorców stanowi ustalona dla nich kwota podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, pomniejszona o kwoty składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe finansowane przez ubezpieczonych i potrącone przez płatników z ich środków. Podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne (odmiennie niż na ubezpieczenia emerytalne i rentowe) nie jest ograniczona do kwoty rocznej podstawy wymiaru składek tzw. kwoty 30-krotności.

Zmiana zasad

W przypadku zmiany, w trakcie wykonywania pracy na podstawie umowy zlecenia, zasad podlegania ubezpieczeniom (tj. gdy przez część okresu ubezpieczony podlega ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu, a przez część wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu), natomiast przychód uzyskiwany jest za cały ten okres, podstawa wymiaru składek powinna zostać ustalona proporcjonalnie (do okresów podlegania ubezpieczeniom). Inaczej doszłoby do sytuacji, że za zleceniobiorcę, który podlegał przez pewien okres ubezpieczeniom społecznym, w ogóle nie zostałyby opłacone składki na te ubezpieczenia, jeśli przychód uzyskałby w miesiącu, w którym podlegał wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu. [przykłady 3, 4]

Zmiana zasad podlegania ubezpieczeniom społecznym najczęściej jest spowodowana rozpoczęciem wykonywania obok umowy-zlecenia umowy o pracę (jeżeli wynagrodzenie ze stosunku pracy jest równe co najmniej minimalnemu), innej umowy-zlecenia lub też zakończeniem wykonywania tych umów czy też rozpoczęciem prowadzenia działalności gospodarczej.

Zasady proporcjonalnego zmniejszania podstawy wymiaru składek nie stosuje się, gdy ubezpieczony w trakcie miesiąca przystępuje do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.

WAŻNE

Zatrudnieni na podstawie umowy-zlecenia uczniowie i studenci do ukończenia 26 lat nie podlegają żadnym ubezpieczeniom

Przykład 1

Zakończenie urlopu wychowawczego

Pracodawca zawarł z własnym pracownikiem przebywającym na urlopie wychowawczym umowę-zlecenie na okres od 1 lipca do 31 grudnia 2012 r. Wynagrodzenie otrzymuje do 10. dnia następnego miesiąca. Ze zlecenia osoba ta została zgłoszona do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego. Od 1 sierpnia pracownik ma wrócić do pracy. Zatem od tego dnia umowa-zlecenie będzie wykonywana na rzecz własnego pracodawcy. Płatnik powinien więc złożyć druk ZUS ZWUA i wyrejestrować zleceniobiorcę z ubezpieczeń. Wynagrodzenie z umowy-zlecenia za lipiec wypłacone w sierpniu powinno być rozliczone w raporcie ZUS RCA z kodem 30 00 XX (właściwym po ustaniu tytułu do ubezpieczeń). Natomiast wynagrodzenie ze zlecenia za sierpień (wypłacone we wrześniu), jak i za kolejne miesiące, będzie wykazywane w raporcie ZUS RCA z kodem 01 10 XX, łącznie z wynagrodzeniem ze stosunku pracy.

Przykład 2

Przesądza kwota wypłaty

Renata W. od stycznia 2009 roku prowadzi działalność gospodarczą. Od 1 czerwca 2012 r. zawarła dodatkowo umowę-zlecenie. W czerwcu z umowy-zlecenia otrzymała wynagrodzenie w wysokości 1500 zł. W związku z tym, iż podstawa wymiaru składek z umowy-zlecenia (1500 zł) jest niższa od obowiązującej ją minimalnej podstawy wymiaru składek z działalności (w 2012 roku - 2115,60 zł), w czerwcu obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym podlega z działalności. Z umowy-zlecenia ubezpieczenia emerytalne i rentowe są dla Renaty W. dobrowolne.

Przykład 3

Konieczne złożenie raportu

Umowa-zlecenie została zawarta od 1 marca do 31 grudnia 2012 r. Odpłatność określono w stawce godzinowej. Wypłata za każdy miesiąc następuje do 10. dnia miesiąca następnego. Zleceniobiorca do 30 czerwca 2012 r. podlegał z umowy-zlecenia obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym (przystąpił do dobrowolnego chorobowego) oraz zdrowotnemu. Natomiast od 1 lipca 2012 r. zleceniobiorca podlega wyłącznie obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu, gdyż od tej daty w innym zakładzie pracy jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy za wynagrodzeniem minimalnym. 10 lipca zleceniobiorca otrzyma za czerwiec wynagrodzenie w wysokości 3000 zł. W takiej sytuacji w imiennym raporcie miesięcznym za lipiec 2012 rok należy wykazać podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w wysokości 3000 zł, a na obowiązkowe ubezpieczenie zdrowotne - 2588,70 zł (3000 zł - 411,30 zł - składki finansowane ze środków osoby ubezpieczonej stanowiące 13,71 proc.).

Przykład 4

Proporcjonalne wyliczenia

Umowa-zlecenie została zawarta od 1 czerwca 2012 r. Osoba wykonująca pracę na podstawie tej umowy do 10 czerwca 2012 r. podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym (bez chorobowego) i ubezpieczeniu zdrowotnemu - umowa ta była jej jedynym źródłem zarobkowania. Od 11 czerwca zleceniobiorca podlega wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu, bo rozpoczął prowadzenia działalności gospodarczej. Zgodnie z umową wynagrodzenie ze zlecenia przysługuje co miesiąc w kwocie 3000 zł (i taka kwota w czerwcu została wypłacona). Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne za czerwiec należy ustalić proporcjonalnie w stosunku do okresu podlegania tym ubezpieczeniom. Za okres od 1 do 10 czerwca podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne wynosi 1000 zł (3000 zł : 30 dni x 10). Natomiast podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne wynosi 2887,40 zł [1000 zł x 11,26 proc. (tj. składki finansowane ze środków ubezpieczonego) = 112,60 zł; 3000 zł -112,60 zł = 2887,40].

Michał Jarosik

ekspert od ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego

Podstawa prawna

Art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 9 ust. 1 - 1a, art. 18 ust. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Art. 81 ust. 1 i 6 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 z późn. zm.).

Par. 2 rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek (Dz.U. nr 161, poz. 1106 z późn. zm.).