ZUS musi przyznać świadczenie, nawet jeśli nie wystąpią nadzwyczajne okoliczności

Aby pracownik mógł otrzymać świadczenia z tytułu wypadku przy pracy, konieczne jest ustalenie, czy wypadek ten nastąpił wskutek przyczyny zewnętrznej, czy też był spowodowany wewnętrznymi schorzeniami poszkodowanego. Na tym tle dochodzi często do sporów, szczególnie, gdy do wypadku doszło w czasie wykonywania przez schorowanego pracownika jego zwykłych obowiązków pracowniczych.

Uprawnienia do świadczeń w razie wypadku przy pracy określa ustawa 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Zgodnie z art. 3 ust. 1 tego aktu prawnego za wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą.

Przyczyna zewnętrzna

W praktyce wiele problemów pracodawcom stwarza określenie, czy wypadek nastąpił wskutek przyczyny zewnętrznej. Brak jest bowiem ustawowej definicji tego pojęcia. Ogólnie przyjmuje się, że zewnętrzną przyczyną wypadku przy pracy może być każdy czynnik pochodzący spoza organizmu poszkodowanego, zdolny w istniejących warunkach wywołać szkodliwe skutki, w tym także pogorszyć stan zdrowia pracownika dotkniętego już schorzeniem samoistnym.

Przyczyną zewnętrzną mogą być np. urazy powstałe wskutek działania maszyn, pojazdów czy innych osób, np. współpracowników. Czynnikiem zewnętrznym mogącym spowodować wypadek jest także oddziaływanie takich czynników, jak energia elektryczna, wysoka temperatura, hałas lub wstrząsy.

Nadmierny wysiłek

Za przyczynę zewnętrzną uznaje się również nadmierny wysiłek fizyczny (np. dźwignięcie znacznego ciężaru) powodujący w czasie pracy uszkodzenie organu wewnętrznego pracownika dotkniętego schorzeniem samoistnym, jeżeli przyśpieszył on lub pogorszył istniejący stan chorobowy. Tak też wypowiadał się Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z 11 lutego 1963 r. (III PO 15/62), dodając, że gdy przyczyny wypadku mają charakter mieszany, do uznania zdarzenia za wypadek "wystarcza, gdy zostanie wykazane, że bez czynnika zewnętrznego nie doszłoby do szkodliwego skutku".

Do uznania danego zdarzenia za wypadek przy pracy konieczne jest zatem ustalenie, że nastąpił on wskutek przyczyny zewnętrznej, choćby współdziałały równocześnie i przyczyny wewnętrzne, czyli samoistne schorzenia pracownika (np. choroba serca). Wynika to z tego, że przyczyna zewnętrzna wypadku nie musi być wyłączną przyczyną zdarzenia. Wystarcza, gdy jest jego współprzyczyną. Będzie tak w sytuacji, gdy oprócz czynników zewnętrznych do powstania wypadku przy pracy przyczyniają się także czynniki tkwiące w organizmie pracownika (por. uzasadnienie wyroku SN z 26 lutego 2001 r. UKN 225/00, OSNP 2002/19/471).

W zależności od wieku i kondycji

Ocena nadmierności wysiłku fizycznego wymaga uwzględnienia możliwości fizycznych i psychicznych danego pracownika, w tym jego wieku i kondycji w dniu wypadku, która zależy także od tego, czy pracownik przystąpił do pracy po okresie dłuższego odpoczynku (urlopu), czy też wykonywał ją przemęczony dotychczasową pracą.

Inaczej więc będzie wyglądało ustalenie, czy wysiłek był nadmierny w przypadku 20-letniego pracownika przybyłego do pracy po urlopie, a inaczej w przypadku 60-letniego pracującego stale w godzinach nadliczbowych.

Nadmierny wysiłek nie jest zatem pojęciem abstrakcyjnym, lecz odnosi się do indywidualnych możliwości psychicznych bądź fizycznych danego pracownika, co musi być uwzględniane przy ocenie danego zdarzenia jako wypadku przy pracy. Warto też wskazać, że w ocenie SN (wyrok z 19 czerwca 2001 r. II UKN 419/00, OSNP 2003/5/136) nadmierny wysiłek pracownika przy dźwiganiu ciężarów może być uznany za zewnętrzną przyczynę wypadku przy pracy, także wtedy gdy przestrzegane były normy określone w rozporządzeniu ministrów pracy i opieki społecznej oraz zdrowia z 1 kwietnia 1953 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy pracowników zatrudnionych przy ręcznym dźwiganiu i przenoszeniu ciężarów (Dz.U. nr 22, poz. 89 - obecnie już nieobowiązujące).

Codzienne czyności

Zewnętrzną przyczyną zdarzenia (np. zawału serca), będącego wypadkiem przy pracy, może być też wykonywanie pracy w normalnych warunkach, jeśli ze względu na stan zdrowia pracownika powodowały one nadmierne obciążenie jego organizmu. Tak też wskazywał SN w wyroku z 24 listopada 2010 r. (I UK 181/10). Według SN nadmierność wysiłku pracownika powinna być oceniana przy uwzględnieniu jego indywidualnych właściwości - aktualnego stanu zdrowia, sprawności ustroju. W szczególności w odniesieniu do wysiłku fizycznego przyjmuje się, że wykonywanie zwykłych, codziennych obowiązków w typowych dla danego stanowiska warunkach może - przy uwzględnieniu indywidualnych predyspozycji zdrowotnych pracownika - stanowić dla niego nadmierne obciążenie i stać się zewnętrzną przyczyną zdarzenia będącego wypadkiem przy pracy.

Przy ocenie oddziaływania tak rozumianej przyczyny należy brać pod uwagę cały okres, przez który praca nieodpowiadająca stanowi zdrowia pracownika była wykonywana, a nie tylko dzień, w którym zdarzenie nastąpiło (por. wyroku SN z 2 listopada 2008 r. I UK 96/08).

Przykład

Sąd oceni konkretną sytuację

Pracownik pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy i był zatrudniony w firmie ochroniarskiej jako strażnik dozoru mienia w wymiarze 0,7 etatu. Leczył się z powodu miażdżycy, nadciśnienia i cukrzycy. Podczas wykonywania swojej pracy w godzinach nocnych dokonywał obchodu terenu hurtowni, którą dozorował, i w pewnym momencie doznał zawału serca, w wyniku którego zmarł. Wdowa po nim wystąpiła o przyznanie jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku pracy. ZUS jednak odmówił jej tego świadczenia, uznając, że nie doszło do wypadku przy pracy, gdyż zgon pracownika nastąpił z przyczyn wewnętrznych. Wdowa wniosła wówczas odwołanie do sądu, który po zasięgnięciu opinii biegłego kardiologa stwierdził, że pracownik nie był zdolny do pracy na stanowisku strażnika dozoru mienia samodzielnie, tym bardziej że wykonywał pracę w godzinach nocnych, co dodatkowo obciążało jego organizm. Sąd uznał więc, że do wypadku doszło z przyczyny zewnętrznej i przyznał jej prawo do jednorazowego odszkodowania. Stwierdził bowiem, że w tym przypadku normalne warunki pracy stanowiły zewnętrzną przyczynę wypadku przy pracy, gdyż wymagały od pracownika nadmiernego wysiłku fizycznego.

@RY1@i02/2012/058/i02.2012.058.21700040a.802.jpg@RY2@

Ryszard Sadlik, sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Podstawa prawna

Ustawa z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322 z późn.zm.).