Kto i kiedy ma obowiązek opłacania składek od umów o dzieło

Pracodawcy zatrudniający pracowników na podstawie umów o pracę chętnie zawierają z nimi umowy o dzieło czy umowy-zlecenia. Dzięki takiemu rozwiązaniu nie muszą szukać innych osób do wykonania dodatkowych zadań. Jednak przedsiębiorca podpisując ze swoim podwładnym umowę cywilnoprawną, odprowadza od niej składki. Firma, decydując się taką formę współpracy, powinna również jednak pamiętać o ograniczeniach wynikających z kodeksu pracy.

Pracownik na podstawie umowy o pracę ma obowiązek wykonywania określonego rodzaju czynności na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem. Dodatkowo, praca ta musi być wykonywana w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym. Natomiast druga strona umowy zobowiązuje się do wypłacania wynagrodzenia. Z kodeksu pracy wynika więc, że bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy takie relacje należy nazwać zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy. Jednocześnie nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy właściwych dla tego stosunku.

Pracownik z umową

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych wprowadziła rozszerzoną definicję pracownika. Do celów ubezpieczeniowych do tego katalogu zostali zaliczeni także wykonujący: umowy agencyjne, zlecenia albo o dzieło - w przypadku zawarcia takiej umowy z pracodawcą, z którym pozostają w stosunku pracy lub gdy wykonują prace na jego rzecz. W razie podpisania umowy cywilnoprawnej z własnym pracownikiem, przedsiębiorca nie dokonuje dodatkowego zgłoszenia takiej osoby na formularzu ZUS ZUA do ubezpieczeń, tylko przychód, jaki ona uzyskuje z tej umowy, wykazuje w raporcie ZUS RCA wraz z wynagrodzeniem z umowy o pracę.

Od tak ustalonej podstawy nalicza i opłaca składki na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenie zdrowotne. Przychód z umowy cywilnoprawnej jest więc traktowany jak przychód z umowy o pracę.

Czasami pracodawcy chcąc ograniczyć wydatki na składki na ubezpieczenia społeczne, próbują podpisać ze swoimi podwładnymi umowy o przeniesienie praw autorskich na firmę.

Prawo do wykładów

Płatnicy składek dążą wówczas do udowodnienia, że np. wykłady na uczelni, prowadzone przez profesora będącego pracownikiem takiej akademii, powinny być uznane za utwór w rozumieniu przepisów prawa autorskiego.

Takie dzieło staje się wówczas przedmiotem ochrony przewidzianej w art. 1 ust. 3 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. A jego ochrona zaczyna się w momencie uzewnętrznienia wykładu w czasie jego przeprowadzenia przed studentami. Tak więc taki utwór naukowy staje się przedmiotem obrotu w formie przewidzianej w prawie autorskim. Z tego też powodu pracodawca ma obowiązek zawarcia z profesorem dodatkowej umowy. Jej przedmiotem może być dzieło o znaczeniu specjalnym, które jest przejawem działalności twórczej o indywidualnym charakterze. Sama umowa powinna jednak określać rodzaj utworu, sposób jego ustalenia, metody jego zarządzania oraz wynagrodzenie.

Zdaniem przedstawicieli wyższych szkół zawierających takie umowy z naukowcami będącymi pracownikami uczelni, fakt, że jest to utwór naukowy, zwalnia ich z obowiązku opłacania składek na ZUS. Jednak zakład oraz sądy nie podzielają takiej opinii. Zgodnie z ich stanowiskiem, wykłady ze względu na ich rutynowość nie mogą być uznane za utwór w rozumieniu ustawy o prawie autorskim. Nie powinny więc być zwolnione ze składek. Dodatkowo, w praktyce sprawę w takich sytuacjach komplikowało to, że wykładowcy akademiccy zawsze mieli podpisane umowy o pracę. To jednak nie przeszkadzało im w zawarciu dodatkowych umów. I to na ich postawie następowało przeniesienie majątkowych praw autorskich do utworu dydaktycznego, wykładów czy opracowania.

ZUS badając podobne przypadki, zwrócił uwagę, że to właśnie na dodatkowych umowach, a nie podstawowej wynikającej ze stosunku pracy, osoby te przeprowadzały egzaminy, zaliczenia, przygotowały recenzje prac pisemnych oraz dyplomowych. Za przeniesienie tych praw, wykładowcy otrzymywali dodatkowe wynagrodzenie, nie mając od niego odprowadzanych składek. Według organu rentowego takie przeniesienia prawa własności w rzeczywistości były umowami o dzieło, o czym świadczyła ich treść.

Jednocześnie zdaniem sądów wynagrodzenia za pracę, uzyskane w ramach stosunku pracy polegającego na świadczeniu pracy twórcy zawsze obejmuje także wynagrodzenie z tytułu przeniesienia praw autorskich majątkowych lub zezwolenie na korzystanie z utworu objętego umową. Oznacza to, że takim osobom nie przysługuje prawo do odrębnego wynagrodzenia z tytułu stworzenia utworu pracowniczego.

Z tego powodu Sąd Najwyższy w wyroku z 14 lutego 2012 r. (III UZP 4/11, niepubl.) uznał, że wynagrodzenie za pracę z tytułu nabycia przez pracodawcę autorskich praw majątkowych do utworu stworzonego przez zatrudnionego pracownika stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Oznacza to, że uczelnie będą musiały zapłacić od nich składki. [Przykład 1]

Umowa z firmą

Powszechna zasada opłacania składek nie dotyczy umów o dzieło. Jednak wyjątek od niej dotyczy sytuacji, kiedy umowa jest zawarta z własnym pracownikiem zatrudnionym na podstawie umowy o pracę. W takim przypadku oznacza to obowiązek opłacenia wszystkich składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.

Od tej zasady także istnieje wyjątek. Stosowany on jest tylko wtedy, gdy takie umowy zostały zawarte z własnym pracownikiem, który prowadzi działalność gospodarczą. Jeżeli taka umowa cywilnoprawna jest wykonywana w ramach prowadzonej przez niego działalności i dla celów podatkowych, przychód z tej umowy jest traktowany jako pochodzący z działalności gospodarczej, umowa ta powinna być traktowana jako zawarta z odrębnym podmiotem gospodarczym. Od dokonywanych wypłat z jej tytułu nie powinny być naliczane składki, zarówno na ubezpieczenia społeczne, jak i ubezpieczenie zdrowotne. [Przykład 3]

Umowa o dzieło bez pracy

Osoba, która nie jest nigdzie zatrudniona i wykonuje dzieło, nie jest zgłaszana do ubezpieczenia społecznego. Taka samodzielna umowa nie stanowi bowiem tytułu do objęcia ubezpieczeniami społecznymi. Jeżeli więc wykonawca osiąga przychody tylko na podstawie umowy o dzieło, nie podlega ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu.

Także nie płaci się składek w sytuacji, kiedy wykonujący określone zadanie na podstawie umowy o dzieło nie jest pracownikiem podmiotu zawierającego taką umowę (i nie jest ona wykonywana na jego rzecz). Taka sytuacja nie rodzi też obowiązku ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego.

Również podpisanie umowy o dzieło z pracownikiem przebywającym na urlopie wychowawczym lub bezpłatnym, a także z pobierającym zasiłek macierzyński nie powoduje obowiązku ubezpieczeń społecznych ani zdrowotnego. Dzieje się tak dlatego, że chociaż te urlopy występują, co prawda, w czasie trwania stosunku pracy, jednak są to okresy przerwy w opłacaniu składek od umowy o pracę - pracownik nie świadczy pracy, a pracodawca nie wypłaca mu za ten okres wynagrodzenia.

Trzeba bowiem pamiętać, że przebywanie na urlopie wychowawczym oraz pobieranie zasiłku macierzyńskiego stanowią odrębne (od umowy o pracę) tytuły do ubezpieczeń. W stosunku do osób na urlopie wychowawczym oraz pobierających zasiłek macierzyński firma pełni obowiązki płatnika składek.

Wykazuje ona za nie należne składki, jeżeli spełniają oni warunki do podlegania ubezpieczeniom z tych tytułów, tj. nie mają ustalonego prawa do emerytury, renty oraz innych tytułów do ubezpieczeń.[Przykład 3]

Ważne

Firma, która zatrudnia na podstawie umowy-zlecenia czy o dzieło własnego pracownika, jest zobowiązana opłacać składki na ubezpieczenia społeczne oraz zdrowotne od przychodu przez niego uzyskiwanego z umowy cywilnoprawnej

PRZYKŁADY

1 Uczelnia ma obowiązek płacenia składek od wykładów akademickich

Wyższa szkoła musi opłacać składki na ubezpieczenie społeczne także od umów o dzieło zawartych z wykładowcą, jeśli jest on zatrudniony w niej na podstawie umowy o pracę. Taki obowiązek wynika z tego, że wynagrodzenie za pracę obejmuje także nabycie przez pracodawcę autorskich praw majątkowych do utworu stworzonego przez pracownika. A to wynika z zakresu obowiązków osoby zatrudnionej na podstawie umowy o pracę. Tym samym przekazanie praw autorskich stanowi podstawę wymiaru składek ubezpieczeniowych. Jeśli więc uczelnia nie odprowadziła składek w terminie, dodatkowo będzie musiała zapłacić ustawowe odsetki za każdy dzień zwłoki.

2 Fikcyjne zawieranie umów nie zwalnia z obowiązku płacenia składek

Obowiązek traktowania przychodu uzyskiwanego z umowy o dzieło jako przychodu z umowy o pracę pojawia się wówczas, gdy pracownik, mimo zawarcia dodatkowej umowy z inną firmą, faktycznie wykonuje zlecenia na rzecz swojego pracodawcy. To właśnie ma miejsce w opisanej sytuacji. W takim przypadku pracodawca, z którym specjalista od zabezpieczeń komputerowych zawarł umowę o dzieło, musi obowiązkowo odprowadzić składki na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenie zdrowotne. Dzieje się tak dlatego, że zainteresowany faktycznie wykonuje umowę na rzecz własnego pracodawcy. Firma ta więc musi zgłosić taką osobę do ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczenia zdrowotnego jako pracownika, i to pomimo zawarcia umowy o dzieło.

3 Płatnik składek musi zsumować wszystkie dochody swojego pracownika

Pracodawca zatrudniający pracownika na podstawie umowy o pracę ma prawo zlecać takiej osobie wykonanie dodatkowej pracy na podstawie umowy o dzieło. W efekcie tego przedsiębiorca ma obowiązek sumowania przychodów z umowy o pracę i umowy o dzieło osiąganych przez podwładnego. Wobec umów o dzieło zastosowanie mają bowiem przepisy art. 8 ust. 2 a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Uznaje się, że każda taka umowa jest zawarta ze swoim pracodawcą i w jej efekcie następuje wykonanie pracy na jego rzecz. Dochód otrzymany z tego tytułu podlega oskładkowaniu łącznie z dochodem z tytułu stosunku pracy.

Bożena Wiktorowska

bozena.wiktorowska@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 18 ust. 1 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 4 pkt 9, art. 11 ust. 1 i art. 12 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.). Art. 12 ust. 1 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 90, poz. 631 z późn. zm.).