Menedżer może podlegać ubezpieczeniom społecznym w ramach działalności gospodarczej, ale nie gdy jest w zarządzie spółki

Sygn. akt I UK 126/14

z 12 listopada 2014 r.

2. Zarejestrowanie działalności gospodarczej przez członka zarządu spółki prawa handlowego powiązanego z nią kontraktem menedżerskim, nie ma wpływu na istniejący obowiązek spółki jako płatnika w zakresie zgłoszenia menedżera do ubezpieczenia na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Spółka akcyjna zwróciła się w styczniu 2012 r. do ZUS z wnioskiem o wydanie interpretacji indywidualnej na podstawie art. 10 ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 672 ze zm.). Jako fakty wymagające interpretacji przedstawiła zawarcie 28 grudnia 2011 r. kontraktów menedżerskich z członkami swego zarządu, których wykonywanie rozpoczęto 1 stycznia 2012 r., wskazując, że jej kontrahenci prowadzą jednocześnie działalność gospodarczą w zakresie usług zarządzania, w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej.

W praktyce działalność ich polega wyłącznie na zarządzaniu przedsiębiorstwem wnioskodawcy. Menedżer zobowiązany jest do osobistego wykonywania umowy, za co otrzymuje wynagrodzenie stałe miesięczne oraz premię roczną, po spełnieniu określonych warunków. Wnioskująca spółka oświadczyła najpierw, że dokonała terminowego zgłoszenia menedżerów do ubezpieczenia społecznego z tytułu kontraktów menedżerskich, traktowanych jako umowy o świadczenie usług, przyjmując, iż osoby wykonujące taką umowę podlegają ubezpieczeniom społecznym na zasadach przewidzianych dla zleceniobiorców.

Jednak następnie menedżerów wyrejestrowała, w związku z wątpliwościami co do swych obowiązków w zakresie ich ubezpieczeń społecznych.

W drodze interpretacji domagała się ustalenia, czy w przedstawionym stanie faktycznym jest płatnikiem składek za ubezpieczonych menedżerów na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).

W decyzji z 16 lutego 2012 r. organ rentowy wskazał, że tytułem do objęcia wskazanych osób ubezpieczeniem społecznym jest kontrakt menedżerski, pochłaniający tytuł podlegania ubezpieczeniom z tytułu wpisanej do ewidencji działalności gospodarczej, gdy w jej ramach menedżer uzyskuje przychody tylko z tytułu umowy. Ze względu na treść art. 13 pkt 9 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.) przychód z kontraktu menedżerskiego wykonywanego w ramach działalności gospodarczej jest kwalifikowany jako przychód z działalności wykonywanej osobiście, a tym samym nie jest tytułem do objęcia obowiązkiem ubezpieczeń społecznych jako umowa wykonywana w ramach działalności gospodarczej.

W wyroku z 6 listopada 2012 r. sąd okręgowy uwzględnił odwołanie wnioskodawcy i stwierdził, że osoby pełniące funkcję członków zarządu i w ramach prowadzonej działalności gospodarczej realizujące kontrakt menedżerski, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym wyłącznie z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności.

Sąd apelacyjny uwzględnił apelację ZUS i zmienił wyrok sądu pierwszej instancji. Oddalając odwołanie, wskazał na niezarobkowy charakter działalności prowadzonej w formie usług menedżerskich i przez to brak istotnej jej cechy wymienionej w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Sytuację prawną spółki przedstawioną we wniosku o interpretację rozstrzygnął, stwierdzając, że kontrakt menadżerski stanowi samodzielną podstawę podlegania ubezpieczeniom społecznym, zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

SN oddalił skargę kasacyjną wnioskodawcy, podkreślając, że wyrok sądu ubezpieczeń społecznych w przedmiocie interpretacji sytuacji prawnej przedsiębiorcy zmienia jej status. Interpretacja staje się wiążąca dla przedsiębiorcy oraz dla organów ubezpieczeń społecznych w zakresie stanu faktycznego uwzględnionego przez sąd.

Strony postępowania związane są już nie interpretacją, lecz wyrokiem, co powoduje podporządkowanie, w zakresie obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym, zasad obliczania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych oraz podstawy wymiaru tych składek (art. 366 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 101 ze zm.).

Sytuacja ulega zmianie, gdy konieczne staje się określenie jako podmiotu ubezpieczeń społecznych osoby zarejestrowanej jako prowadząca działalność gospodarczą w zakresie zarządzania, a wykonującej zarząd na podstawie stosunku organizacyjnego z podmiotem zarządzanym. Chodzi w szczególności o określenie podmiotu ubezpieczenia społecznego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jako osoby prowadzącej działalność gospodarczą, za którą uważa się osobę prowadzącą pozarolniczą działalność na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych. Odesłanie do ustawy o swobodzie działalności gospodarczej - ze względu na określenie w niej działalności gospodarczej jako wykonywanej we własnym imieniu (art. 4) - oznacza wykonywanie umowy w imieniu własnym, samodzielne podejmowanie decyzji, ale też ponoszenie ryzyka oraz pełną odpowiedzialność cywilną i publicznoprawną.

Powiązanie menedżera z zarządzanym przedsiębiorstwem przez członkostwo w zarządzie wyłącza traktowanie go jako samodzielnego podmiotu w stosunku kontraktowym. Każda czynność zarządu jest wykonywana w imieniu zarządzanej spółki, więc występujący w roli przedsiębiorcy - menedżera członek zarządu jako piastun osoby prawnej, może działać tylko jako jej organ (spółka sama), więc w jej imieniu i na jej rachunek.

Ten argument został użyty w orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażającym stanowisko, że osoba będąca członkiem zarządu - menedżerem nie jest podatnikiem podatku od towarów i usług (wyrok WSA w Lublinie z 25 maja 2005 r., sygn. akt I SA/Lu 74/05).

Oprac. Marcin Wilczyński

asystent sędziego Sądu Najwyższego

Komentarz do kluczowej argumentacji SN

W dotychczasowej praktyce ZUS zajmował stanowisko, jak w tezie omawianego orzeczenia. Zdaniem organu rentowego osiąganie przychodów wyłącznie z kontraktu menedżerskiego powoduje, że umowę taką należy uznać za umowę o świadczenie usług (do której stosuje się przepisy o umowie-zleceniu), która stanowi odrębny, niezależny od prowadzenia działalności gospodarczej tytuł ubezpieczenia społecznego. Rozróżnia się przy tym dwie sytuacje: gdy menedżer osiąga przychody tylko z jednej umowy o zarządzanie przedsiębiorstwem stanowiącej jego jedyne źródło przychodów oraz gdy menedżer zawarł umowy z różnymi podmiotami i osiąga przychody z różnych źródeł. W pierwszym przypadku tytułem ubezpieczenia będzie umowa, nie zaś prowadzenie działalności gospodarczej. W drugim, tytułem do ubezpieczeń będzie zarówno kontrakt menedżerski, jak i działalność. Tę kwestię wyjaśnialiśmy już w DGP nr 75/2014.

Zasadniczą kwestią badaną przez SN w omawianej sprawie jest to, czy menedżer, który zakłada działalność gospodarczą, powinien być obciążony składkami zarówno z tytułu działalności gospodarczej, jak i z tytułu kontraktu menedżerskiego.

Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.) nie reguluje omawianego zagadnienia wprost. Powstałe wątpliwości wynikają natomiast z przepisów podatkowych. Na potrzeby podatku dochodowego od osób fizycznych, wynagrodzenie z kontraktu menedżerskiego jest wyłączone z działalności gospodarczej i rozliczane odrębnie. Zgodnie bowiem z art. 13 pkt 9 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.), do przychodów z działalności wykonywanej osobiście zalicza się przychody uzyskane na podstawie umów o zarządzanie przedsiębiorstwem, kontraktów menedżerskich lub umów o podobnym charakterze, w tym przychody z tego rodzaju umów zawieranych w ramach prowadzonej przez podatnika pozarolniczej działalności gospodarczej.

Analizując omawiany wyrok, na pierwszy plan wysuwają się dwie kwestie. Po pierwsze jest to kolejność zdarzeń. W badanym przez SN stanie faktycznym mamy do czynienia z osobą, która jest menedżerem, a dopiero następnie zakłada działalność gospodarczą. Poza tym w tezie orzeczenia jest mowa o osobie, która jest członkiem zarządu spółki. To z punktu widzenia przyszłych spraw wydaje się najistotniejsze. Wskazuje bowiem, że przedmiotowego orzeczenia nie można odnieść wprost także do osób, które nie byłyby w zarządzie.

Jak zostało wyraźnie podkreślone w orzeczeniu, istotny jest cykl czasowy, czyli najpierw pełnienie przez daną osobę funkcji członka zarządu spółki i dopiero następnie zawarcie umowy przedsiębiorca - przedsiębiorca.

Zdaniem SN kontrakt menedżerski stanowi odrębny tytuł ubezpieczenia. Płatnik powinien więc za menedżera opłacać składki naliczane od wynagrodzenia brutto z kontraktu menedżerskiego.

Przedsiębiorcy opłacają składki odprowadzane do ZUS od zadeklarowanej podstawy. Najczęściej deklarują oni podstawę odpowiadającą 60 proc. prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego (jest to ok. 1000 zł.). Wysokość składek nie zależy w tym przypadku od przychodów faktycznie uzyskanych w ramach działalności gospodarczej ani od liczby zawartych w ramach działalności umów. Obowiązek zapłaty składek ciąży na przedsiębiorcy. Wynagrodzenie z kontraktu menedżerskiego jest obciążone składkami stanowiącymi określony procent wynagrodzenia.

Jeżeli stroną kontraktu menedżerskiego jest osoba prowadząca (lub rejestrująca) działalność gospodarczą, która jednocześnie jest powiązana ze spółką stosunkiem organizacyjnym, a szczegółowiej mówiąc, jest członkiem zarządu w takim podmiocie, wówczas nie może być mowy o samodzielności, jaką wykazuje przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą.

Problem ze składkami na tle omawianego wyroku może wystąpić tak naprawdę tylko w jednej sytuacji. Gdy członek zarządu spółki założy działalność gospodarczą wyłącznie w celu zawarcia ze spółką, jako przedsiębiorca, kontraktu menedżerskiego, czyli gdy taki kontrakt będzie jedyną aktywnością w ramach prowadzonej działalności. W przeciwnym wypadku, gdy menedżer prowadzi działalność gospodarczą (inną niż omawiany kontrakt menedżerski), a dodatkowo zawiera umowę cywilnoprawną, sytuacja jest prostsza. Najczęściej taka osoba ma założoną działalność gospodarczą, a następnie zawiera kontrakt. Oznacza to, że ma dwa tytuły do ubezpieczeń. Taką sytuację określa się jako zbieg ubezpieczeń. Zastosowanie znajduje wówczas art. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Wynagrodzenie z kontraktu nie będzie wówczas obciążane składkami społecznymi, a jedynie zdrowotną, która wynosi 9 proc. podstawy wymiaru.

W DGP nr 211/2014 pisaliśmy, że aby uciec od powyższych problemów, coraz więcej osób nie tyle zarządza innymi podmiotami (70.10.Z PKD), ile doradza w zakresie zarządzania (70.22.Z PKD). A w ten sposób mogą rozliczać przychody w ramach działalności gospodarczej (np. w formie podatku liniowego) i mają rzeczywiste koszty uzyskania. Jednocześnie ZUS płacą tak, jak inni przedsiębiorcy, czyli niezależnie od liczby i wartości zawartych umów.

Oprac. ML