Kiedy ZUS odstąpi od żądania zwrotu nienależnej emerytury

ZUS może żądać od osoby, która pobrała nienależną jej emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy, zwrotu wypłaconych kwot na zasadach określonych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ustawa emerytalna). Wyjątkowo może także od tego odstąpić.

Obowiązek zwrotu dotyczy świadczeń:

1) wypłaconych mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba je pobierająca była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) przyznanych lub wypłaconych na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia.

Ponadto za nienależnie pobrane świadczenia uważa się również świadczenia wypłacone z przyczyn niezależnych od organu rentowego osobie innej niż wskazana w decyzji tego organu (art. 138 ust. 2 i 3 ustawy emerytalnej).

ZUS może jednak odstąpić od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Przewiduje to art. 138 ust. 6 ustawy emerytalnej, pozwalający na odstąpienie od żądania zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności. Przepis ten stanowi, że organ rentowy może odstąpić od żądania zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, zmniejszyć wysokość potrąceń, ustaloną zgodnie z art. 140 ust. 4 pkt 1, lub zawiesić dokonywanie tych potrąceń na okres nie dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności.

Zatem ustawa o emeryturach i rentach z FUS przewiduje możliwość:

● odstąpienia od żądania zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń w całości;

● odstąpienia od żądania zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń w części;

● zmniejszenia wysokości potrąceń, ustalonej zgodnie z art. 140 ust. 4 pkt 1;

● zawieszenia dokonywania potrąceń na okres nie dłuższy niż 12 miesięcy.

Ustawa nie precyzuje, co należy rozumieć pod pojęciem szczególnych okoliczności. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że chodzi tu przede wszystkim o sytuacje związane ze złym stanem zdrowia ubezpieczonego i brakiem majątku pozwalającego na zapłatę należności wobec ZUS. Szczególne okoliczności z art. 138 ust. 6 ustawy emerytalnej są to więc takie wyjątkowe zdarzenia, które powodują, że zobowiązany do zwrotu ze względu np. na stan zdrowia, brak pracy, zdarzenie losowe (kradzież, wypadek, pożar, powódź, inne klęski żywiołowe) czy sytuację rodzinną nie jest w stanie zwrócić nienależnego świadczenia bez uszczerbku dla zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb życiowych. [przykład]

Wystąpienie tych szczególnych okoliczności wymaga oceny ZUS, który powinien przeprowadzić w tym zakresie stosowne postępowanie wyjaśniające. Przyjmuje się, że ZUS powinien odstąpić od żądania zwrotu wówczas, gdy zwrot uniemożliwi bądź w istotnym stopniu utrudni ubezpieczonemu bieżące funkcjonowanie i zaspokojenie jego podstawowych potrzeb życiowych. Tak wskazywał wyraźnie Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 30 października 2008 r. (sygn. akt III AUa 890/08 ). Przykładowo byłoby tak, gdyby zobowiązany do zwrotu nie miał możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy, nie posiadał majątku, z którego można egzekwować zwrot nienależnie pobranego świadczenia, a w razie zwrotu świadczenia on i jego rodzina zostaliby pozbawieni środków utrzymania.

Warto przy tym podkreślić, że jeśli ZUS nie uwzględni żądania odstąpienia od zwrotu, osoba zobowiązana może złożyć odwołanie do sądu. Sąd jest wówczas uprawniony do oceny, czy faktycznie w danym przypadku nie zachodzą szczególne okoliczności, o których mowa w art. 138 ust. 6 ustawy emerytalnej. Kwestia odstąpienia przez ZUS od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia może być jednak rozpatrywana dopiero po uprawomocnieniu się decyzji zobowiązującej do zwrotu. Tak też podnoszono w wyroku SN z 19 stycznia 2010 r. (sygn. akt II UK 168/09, LEX nr 583810) oraz wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 19 lutego 2014 r. (sygn. akt III AUa 1231/13).

PRZYKŁAD

Zmiana decyzji

Emeryt pomimo zaistnienia okoliczności uzasadniających zawieszenie jego emerytury pobierał ją nadal przez 6 miesięcy. ZUS po stwierdzeniu tego faktu zobowiązał go do zwrotu kwoty 11 000 zł nienależnie pobranego świadczenia. Emeryt nie odwołał się od tej decyzji do sądu, ale po 2 miesiącach wystąpił do ZUS z wnioskiem o odstąpienie od żądania zwrotu tego świadczenia, wskazując, że konieczność zapłaty tej kwoty całkowicie uniemożliwi mu utrzymanie się. ZUS wydał decyzję odmowną. Emeryt złożył wtedy odwołanie od tej decyzji do sądu. Sąd ustalił, że jest on ciężko i nieuleczalnie chory, mieszka samotnie i musi stale korzystać z pomocy społecznej wobec braku środków utrzymania. W takiej sytuacji sąd zmienił decyzję ZUS i zobowiązał go do odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranej emerytury.

@RY1@i02/2014/157/i02.2014.157.033000100.802.jpg@RY2@

Ryszard Sadlik sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Podstawa prawna

Art. 138 ust. 6 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1440 ze zm.).