Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (cz. 3)
(t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 963 ze zm.)
1. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe oraz ubezpieczenie wypadkowe stanowi podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i ubezpieczenia rentowe, z zastrzeżeniem ust. 2 i ust. 3.
2. Przy ustalaniu podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe oraz ubezpieczenie wypadkowe nie stosuje się ograniczenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1.
3. Podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe osób, które ubezpieczeniu chorobowemu podlegają dobrowolnie, nie może przekraczać miesięcznie 250% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 10.
4. Prezes Zakładu ogłasza kwotę 250% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia, w formie komunikatu, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski", w terminie 7 dni kalendarzowych od dnia ogłoszenia przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego, w trybie określonym w art. 19 ust. 10, kwoty prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia.
●Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe oraz ubezpieczenie wypadkowe stanowi podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i ubezpieczenia rentowe, przy czym przepis zawiera dwa istotne zastrzeżenia. Po pierwsze, przy ustalaniu podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe oraz wypadkowe nie stosuje się ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek, tj. kwoty odpowiadającej trzydziestokrotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok kalendarzowy bądź w przypadku braku ustawy budżetowej wysokości przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z trzeciego kwartału roku poprzedniego. Mówiąc inaczej, składki na ubezpieczenia chorobowe i wypadkowe pobierane są przez cały okres podlegania tym ubezpieczeniom, a ubezpieczony, który nie opłaca składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z powodu przekroczenia w trakcie roku kalendarzowego kwoty rocznej podstawy wymiaru składek, nadal jest zobowiązany do opłacania składek na ubezpieczenia chorobowe i wypadkowe, o ile podlega tym ubezpieczeniom.
Po drugie, podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne osób podlegających dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu nie może przekraczać miesięcznie 250 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale. Przepis ten ma szczególne znaczenie w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, podlegających ubezpieczeniu chorobowemu na zasadzie dobrowolności. Powszechnie wiadomo, że ZUS jest uprawniony do kontrolowania zadeklarowanej podstawy wymiaru składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe osób prowadzących działalność pozarolniczą, a zakwestionowanie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe skutkuje również podważeniem zadeklarowanej podstawy wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe. Nie jest to jednak możliwe, jeśli tylko kwota zadeklarowana mieści się w granicach przewidzianych w ustawie dla podstawy wymiaru składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe.
W orzecznictwie przyjęto, że nie ma znaczenia podwyższenie podstawy wymiaru składek ubezpieczonej tuż przed skorzystaniem przez nią z zasiłku chorobowego bądź macierzyńskiego. Brak bowiem regulacji prawnej wykluczającej możliwość podejmowania takich działań, gdy prowadzenie działalności nie jest fikcyjne. Co więcej, po stronie przedsiębiorcy istnieje uprawnienie do zadeklarowania dowolnej kwoty jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, byleby mieściła się ona w granicach określonych ustawą. Zgłoszona przez ubezpieczoną podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe mieściła się w granicach 250 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale. Jak wskazał m.in. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 14 kwietnia 2016 r., sygn. akt III AUa 978/15, ZUS nie jest uprawniony do kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli nie przekracza ona miesięcznie 250 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale.
PRZYKŁAD 1
ZUS nie podważy podstawy składek
Raczej tak. Sądy stoją na stanowisku, że ZUS nie może kwestionować podstawy wymiaru składek zgłoszonej przez przedsiębiorcę, o ile mieści się w ustawowych granicach.
Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określa, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady ustalania podstawy wymiaru składek, z uwzględnieniem ograniczenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1, oraz wyłączenia z podstawy wymiaru składek niektórych rodzajów przychodów.
●Na podstawie delegacji zawartej w treści tego artykułu wydane zostało rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 2226 ze zm.). Rozporządzenie to określa katalog wyłączeń z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Szerzej kwestie podstawy wymiaru składek oraz ich wyłączeń omówione zostały w cz. 2 komentarza.
Ograniczenie, o którym mowa w przepisie, dotyczy wskazanej w art. 19 zasady, zgodnie z którą roczna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych w danym roku kalendarzowym nie może być wyższa od kwoty odpowiadającej trzydziestokrotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego.
1. Stopy procentowe składek wynoszą:
1) 19,52% podstawy wymiaru - na ubezpieczenie emerytalne, z zastrzeżeniem ust. 3 i 4;
2) 8,00% podstawy wymiaru - na ubezpieczenia rentowe;
3) 2,45% podstawy wymiaru - na ubezpieczenie chorobowe;
4) od 0,40% do 8,12% podstawy wymiaru - na ubezpieczenie wypadkowe.
2. Zasady różnicowania stopy procentowej składek na ubezpieczenie wypadkowe określają przepisy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.
3. W przypadku:
1) odprowadzania składki do otwartego funduszu emerytalnego część składki na ubezpieczenie emerytalne wynosząca:
a) 2,92% podstawy wymiaru składki jest odprowadzana przez Zakład do wybranego przez ubezpieczonego otwartego funduszu emerytalnego,
b) 4,38% podstawy wymiaru składki jest ewidencjonowana przez Zakład na subkoncie, o którym mowa w art. 40a,
2) nieodprowadzania lub zaprzestania odprowadzania składki do otwartego funduszu emerytalnego, o którym mowa w ust. 3d, część składki na ubezpieczenie emerytalne wynosząca 7,3% podstawy wymiaru składki jest ewidencjonowana przez Zakład na subkoncie, o którym mowa w art. 40a
- z uwzględnieniem art. 111.
3a. Zakład nie odprowadza do otwartego funduszu emerytalnego i nie ewidencjonuje na subkoncie, o którym mowa w art. 40a, składek, o których mowa w ust. 3, w przypadku zawiadomienia przez właściwy organ emerytalny o ustaleniu prawa ubezpieczonego do emerytury obliczonej na podstawie art. 15 lub prawa do jej zwiększenia na podstawie art. 14:
1) ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 2015 r. poz. 330 i 1830) lub
2) ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. z 2016 r. poz. 708).
3b. (uchylony).
3c. (uchylony).
3d. Zakład zaprzestaje odprowadzania do otwartego funduszu emerytalnego składek, o których mowa w ust. 3 pkt 1 lit. a, od dnia następującego po dniu poinformowania przez Zakład otwartego funduszu emerytalnego o obowiązku przekazania środków zgromadzonych na rachunku członka otwartego funduszu emerytalnego na fundusz emerytalny FUS w związku z ukończeniem przez ubezpieczonego wieku niższego o 10 lat od wieku emerytalnego, o którym mowa w art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
3e. Przepis ust. 3d stosuje się odpowiednio do części składki, o której mowa w ust. 3 pkt 1 lit. a, należnej za okres do dnia, o którym mowa w ust. 3d, opłaconej lub zidentyfikowanej po tym dniu.
3f. Składkę, o której mowa w ust. 3e, ewidencjonuje się na subkoncie, o którym mowa w art. 40a.
3g. Zakład nie odprowadza do otwartego funduszu emerytalnego i nie ewidencjonuje na subkoncie, o którym mowa w art. 40a, składek, o których mowa w ust. 3, osobom, którym ustalono prawo do emerytury albo emerytury częściowej, o której mowa w art. 26b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z zastrzeżeniem ust. 3h.
3h. Zakład ewidencjonuje na subkoncie, o którym mowa w art. 40a, składki osobom mającym ustalone prawo do okresowej emerytury kapitałowej, do emerytury pomostowej albo do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.
4. Część składki na ubezpieczenie emerytalne w wysokości określonej w art. 112 ust. 2-4 jest odprowadzana przez Zakład do FRD.
●Przepis ten określa wysokość stóp procentowych składek na poszczególne ubezpieczenia społeczne, wskazując na jednakową wysokość składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe oraz zróżnicowaną na ubezpieczenia wypadkowe. Zasady różnicowania stopy procentowej składek na ubezpieczenie wypadkowe określa ustawa z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1242; dalej: ustawa wypadkowa). Bardziej szczegółowo zagadnienie to wyjaśniono w części 2 komentarza.
●Oprócz określonych w ust. 1 wysokości składek przepis reguluje również zasady przekazywania składek do otwartych funduszy emerytalnych. Część składki (określona procentowo w przepisie) odprowadzana jest przez ZUS do wybranego przez ubezpieczonego otwartego funduszu emerytalnego, a druga część (również procentowo wskazana) jest ewidencjonowana przez ZUS na subkoncie prowadzonym przez ZUS w ramach konta ubezpieczonego. Na takim subkoncie ewidencjonowane są informacje o zwaloryzowanej wysokości wpłaconych składek wraz z wyegzekwowanymi od tych składek odsetkami za zwłokę i opłatą prolongacyjną oraz kwota środków odpowiadających wartości umorzonych przez otwarty fundusz emerytalny jednostek rozrachunkowych po poinformowaniu przez zakład danego OFE o obowiązku przekazania środków zgromadzonych na rachunku członka OFE na fundusz emerytalny FUS.
Określony przepisem podział składki wprowadzono ustawą z 25 marca 2011 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych. Ustawa ta określa wysokość składek na ubezpieczenie emerytalne odprowadzanych do OFE od dnia jej wejścia w życie do 31 grudnia 2016 r. Zgodnie z art. 21 ustawy od 1 stycznia 2015 r. do 31 grudnia 2016 r. ZUS odprowadza do wybranego przez ubezpieczonego OFE część składki wynoszącą 3,3 proc. podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie emerytalne. Z kolei art. 22 wskazuje, jaką część składki na ubezpieczenie emerytalne ewidencjonuje się na subkoncie ZUS, począwszy od wejścia w życie ustawy. Obecnie wynosi ona do 31 grudnia 2016 r. 4,0 proc. podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie emerytalne.
W pozostałym zakresie przepis reguluje w sposób szczegółowy sytuacje, w jakich ZUS nie odprowadza składek na ubezpieczenie emerytalne do OFE i nie ewidencjonuje ich na subkoncie.
●Zgodnie z ustawą wypadkową wysokość stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe, jaką zobowiązany jest stosować płatnik składek, ustala się na cały rok składkowy obejmujący okres od 1 kwietnia danego roku do 31 marca następnego roku. Przepisy ustawy nie zawierają żadnych szczególnych regulacji dotyczących możliwości sukcesji (przejścia na następcę prawnego) uprawnienia do posługiwania się ustaloną dla danego płatnika składek wartością stopy procentowej składki. Obowiązek posługiwania się daną wysokością stopy procentowej składki ustaloną na zasadach wskazanych w ustawie wypadkowej wynika wprost z jej przepisów i nie jest uprawnieniem przysługującym danemu płatnikowi. Zobowiązanie to wygasa więc wraz z ustaniem funkcji płatnika składek albo z zakończeniem roku składkowego. Dopuszczenie zasady sukcesji wysokości stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe oznaczałoby, że płatnik składek stosowałby stopę procentową składki, której wysokość nie byłaby w żaden sposób powiązana z sytuacją faktyczną danego płatnika i nie miałaby uzasadnienia w przepisach ustawy określających sposób jej ustalenia dla danego płatnika składek.
Jak wskazał ZUS w interpretacji z 29 września 2014 r., znak WPI/200000/43/1083/2014, do wysokości stopy procentowej na ubezpieczenie wypadkowe nie mogą mieć zastosowania przepisy ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 613 ze zm.), na podstawie których należności z tytułu składek przechodzą na następcę prawnego, ponieważ wysokość stopy procentowej na ubezpieczenie wypadkowe nie jest należnością z tytułu składek, a w myśl art. 31 ustawy systemowej przepisy ordynacji stosuje się do należności z tytułu składek.
PRZYKŁAD 2
Nowy podmiot, nowa składka
Nie, stawka procentowa będzie musiała być ustalona odrębnie dla nowego podmiotu.
●Zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych w odniesieniu do ubezpieczenia emerytalnego wykonywane są częściowo przez otwarte fundusze emerytalne. Obowiązek zakładu przekazywania części składki emerytalnej do OFE wynika wprost z ustawy poza wyjątkami w niej wskazanymi. Składki na ubezpieczenie emerytalne, w tym te odprowadzane do funduszu, nie są prywatną własnością jego członka, lecz mają publicznoprawny charakter i nie tracą tego charakteru po przekazaniu przez ZUS jej części do funduszu. Pochodzą z podziału przekazywanej zakładowi składki na to właśnie ubezpieczenie i stanowią po przeliczeniu podstawę nabycia przez członka funduszu uprawnień cząstkowych do przyszłej emerytury do czasu nabycia prawa do całości środków zgromadzonych na indywidualnym koncie. Tak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 4 czerwca 2008 r., sygn. akt II UK 12/08. Podobnie Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 17 lipca 2014 r., sygn. akt III AUa 37/14 uznał, że obowiązujące uregulowania prawne nie przewidują możliwości zwrotu składki wpłaconej dotychczas przez ubezpieczonego. Natomiast zgodnie z art. 84 Konstytucji RP każdy jest zobowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków określonych w ustawie.
Nie można zatem potraktować składek, w tym przekazanych do OFE, w sposób dowolny i przeznaczyć na inne cele, a zarazem nie może nimi swobodnie rozporządzać członek funduszu.
PRZYKŁAD 3
Konto w ZUS to nie rachunek bankowy
Pan Tomasz zwrócił się do ZUS o wypłatę na jego konto kwoty wynikającej ze zwaloryzowanego kapitału początkowego i zwaloryzowanych składek na ubezpieczenie emerytalne, również składek przekazanych do OFE, na 31 grudnia 2016 r., wskazując, że od 1 stycznia 2017 r. będzie wpłacał na wskazane konto kwotę odpowiadającą sumie ustalonych przepisami składek. Od tego też dnia będzie sam odpowiadał za swoje zabezpieczenie społeczne, a pieniądze gromadzone na tym koncie będą jego własnością.
ZUS odmówił, wskazując, że brak jest podstaw do wypłaty środków zgromadzonych na indywidualnym koncie w zakładzie, w tym kwoty zwaloryzowanego kapitału początkowego.
1. W przypadku złożenia przez członka otwartego funduszu emerytalnego wniosku o przyznanie emerytury częściowej, o której mowa w art. 26b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, po ustaleniu, że ubezpieczony spełnia warunki do przyznania tej emerytury, Zakład zawiadamia otwarty fundusz emerytalny o złożeniu wniosku i o obowiązku przekazania całości środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym na fundusz emerytalny FUS.
2. Kwotę środków, o której mowa w ust. 1, oraz kwotę zewidencjonowaną na subkoncie, o którym mowa w art. 40a, ewidencjonuje się na koncie ubezpieczonego na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego zostanie przyznana emerytura częściowa.
3. Kwota środków, o której mowa w ust. 2, zwiększa kwotę składek na ubezpieczenie emerytalne stanowiących podstawę obliczenia kwoty emerytury ustalanej zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, po jej zewidencjonowaniu na koncie ubezpieczonego.
●Przepis ten reguluje sposób postępowania ZUS w przypadku złożenia przez członka OFE wniosku o emeryturę częściową. Określa ją art. 26b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 887 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym, którzy nie osiągnęli określonego wieku emerytalnego, przysługuje emerytura częściowa, jeżeli mają okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 35 lat dla kobiet i 40 lat dla mężczyzn oraz osiągnęli wiek wynoszący co najmniej 62 lata dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn. Wysokość emerytury częściowej wynosi 50 proc. kwoty emerytury ustalonej zgodnie z art. 26 powołanej ustawy i nie podlega podwyższeniu do kwoty najniższej emerytury.
Zatem w razie złożenia wniosku o przyznanie emerytury częściowej i po ustaleniu, że ubezpieczony spełnia warunki do nabycia prawa do tego świadczenia, ZUS zawiadamia OFE o złożeniu takiego wniosku i obowiązku przekazania całości środków zgromadzonych na rachunku członka OFE do funduszu emerytalnego FUS. Przyznanie emerytury częściowej wiąże się więc faktycznie z ustaniem członkostwa w OFE. Środki zgromadzone w otwartym funduszu emerytalnym, a także środki zewidencjonowane na subkoncie ewidencjonuje się na koncie ubezpieczonego w ZUS. Zwiększają one kwotę składek na ubezpieczenie emerytalne stanowiących podstawę obliczenia emerytury częściowej.
1. Od nieopłaconych w terminie składek należne są od płatnika składek odsetki za zwłokę, na zasadach i w wysokości określonych w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2013 r. poz. 613, z późn. zm.).
1a. Odsetek za zwłokę nie nalicza się, jeżeli ich wysokość nie przekraczałaby 6,60 zł.
2. Wyegzekwowane odsetki za zwłokę oraz opłata prolongacyjna od składek, o których mowa w art. 22 ust. 3, są, proporcjonalnie do wysokości składek, odprowadzane do otwartego funduszu emerytalnego oraz ewidencjonowane na subkoncie, o którym mowa w art. 40a.
3. (uchylony).
4. Przepisów ust. 1 i 2 nie stosuje się do składek opłacanych ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.
●W myśl art. 46 ust. 1 ustawy obowiązkiem płatnika składek jest obliczanie, potrącanie z dochodów ubezpieczonych, rozliczanie i opłacanie należnych składek za każdy miesiąc kalendarzowy. Jest on zatem odpowiedzialny za opłacanie składek w ustawowo określonych terminach. Komentowany przepis wprowadza sankcję za niedotrzymanie terminu zapłaty należnych składek. Aktualnie w orzecznictwie przyjmuje się zgodnie, że kwestia winy za opóźnienie w uiszczeniu należnych składek pozostaje bez wpływu na obowiązek opłacenia odsetek za zwłokę od zaległości składkowych (tak np. Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 8 lutego 2013 r., sygn. akt III AUa 1423/12). Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 9 maja 2007 r., sygn. akt I UK 362/06, stwierdzając, że obowiązek zapłaty odsetek od nieuiszczonych w terminie składek na ubezpieczenie społeczne nie jest uzależniony od winy płatnika. A skoro tak, to decyzja ZUS określająca zadłużenie z tytułu nieopłaconych składek i odsetek za zwłokę ma jedynie charakter deklaratoryjny, potwierdza istnienie zaległości i powstałych od nich odsetek. Ustawodawca odsyła w zakresie odsetek za zwłokę do przepisów ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (dalej: ordynacja). Stanowi ona w art. 53, że od zaległości podatkowych naliczane są odsetki za zwłokę od dnia następującego po dniu upływu terminu płatności podatku lub terminu, w którym płatnik był zobowiązany dokonać wpłaty podatku na rachunek organu podatkowego. Ordynacja nie zajmuje się zagadnieniem, z czyjej winy zaległości te powstały, a to oznacza, że niezależnie od źródła zaległości niezapłacenie w terminie świadczenia rodzi obowiązek uiszczenia odsetek za zwłokę. Podobny charakter mają zatem odsetki przy składkach i oblicza się je według tej samej zasady, jak w przypadku zaległości podatkowych (obowiązuje jednakowa stopa odsetek, czyli równowartość dwukrotności podstawowej stopy oprocentowania kredytu lombardowego NBP oraz dwóch punktów procentowych, nie mniej jednak niż 8 proc.). Możliwe jest także zastosowanie obniżonej stawki za zwłokę. W 2016 r. stawka ta wynosiła 50 proc. stawki podstawowej. Skorzystanie z niej jest możliwe tylko wówczas, gdy płatnik z własnej inicjatywy złoży korekty dokumentów rozliczeniowych oraz opłaci w całości należne składki z odsetkami. Ma na to 7 dni od złożenia korekty. Odsetki za zwłokę nie są więc w żadnym stopniu świadczeniem samodzielnym oderwanym od zaległości składkowej, lecz mają charakter dodatkowy - akcesoryjny w stosunku do niej.
PRZYKŁAD 4
Wina księgowej, a odpowiedzialność przedsiębiorcy
Tak. Powstanie zaległości składkowej jest automatyczną konsekwencją niedotrzymania terminu płatności należnych na rzecz ZUS składek, bez względu na przyczynę. Nie ma żadnego znaczenia istnienie bądź brak winy po stronie przedsiębiorcy. Nie można się zatem tłumaczyć tym, że opóźnienie jest winą biura rachunkowego bądź że płatnik jest chwilowo w trudnej sytuacji finansowej albo że np. opóźnienie w przelewie nastąpiło z powodu awarii systemu. W każdym przypadku niedotrzymania terminu płatności składek ZUS jest nawet nie tyle uprawniony, ile zobowiązany do żądania odsetek.
●Datą rozpoczęcia naliczania odsetek jest dzień następujący po dniu, w którym składki zgodnie z ustawą powinny być opłacone, datą końcową zaś dzień faktycznego uregulowania zaległości składkowej, włącznie z tym dniem. Obowiązek naliczenia odsetek nie powstaje w sytuacji, gdy ich wysokość nie przekracza 6,60 zł. Aby ustalić kwotę odsetek za nieterminowe uregulowanie składek należy ustalić liczbę dni zwłoki w opłacaniu składek oraz obowiązującą za poszczególne okresy zwłoki (od - do) stopę procentową odsetek. Ta stopa procentowa odsetek ulega zmianom. Gdy za okres zwłoki obowiązuje więcej niż jedna stopa procentowa, odsetki należy obliczać odrębnie za okresy, w których obowiązywała w danej wysokości, potem zaś wyliczone odrębnie kwoty odsetek trzeba zsumować. Wyliczona kwota odsetek podlega zaokrągleniu do pełnych złotych. Na stronie internetowej ZUS jest udostępniony kalkulator odsetkowy. Aby obliczyć za jego pomocą kwotę odsetek konieczne jest podanie kwoty zaległych składek, terminu płatności za miesiąc, za który jest zaległość, oraz planowanej daty zapłaty zaległości.
●Nie zawsze odsetki za zwłokę będą biegły automatycznie. Wyjątek w tym zakresie wprowadza art. 29 ustawy regulujący rozkładanie składek na raty. Zawarcie umowy ratalnej ma bowiem ten skutek, że od tych składek, których zapłatę rozłożono na raty, nie nalicza się odsetek za zwłokę począwszy od następnego dnia po złożenia wniosku w tej sprawie do ZUS.
Zgodnie z ust. 2 komentowanego przepisu wyegzekwowane odsetki i opłata prolongacyjna podlegają proporcjonalnemu przekazaniu do otwartego funduszu emerytalnego i są ewidencjonowane na subkoncie proporcjonalnie do wysokości składek.
1. (utracił moc).
1a. W razie nieopłacenia składek lub opłacenia ich w zaniżonej wysokości Zakład może wymierzyć płatnikowi składek dodatkową opłatę do wysokości 100% nieopłaconych składek. Od decyzji w sprawie wymierzenia dodatkowej opłaty przysługuje odwołanie do sądu według zasad określonych w art. 83.
1b. W stosunku do płatnika składek będącego osobą fizyczną, skazanego prawomocnym wyrokiem za nieopłacenie składek lub opłacenie ich w zaniżonej wysokości, dodatkowej opłaty za ten sam czyn nie wymierza się.
1c. W razie wszczęcia postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie dotyczące nieopłacenia składek lub opłacenia ich w zaniżonej wysokości postępowania o wymierzenie dodatkowej opłaty płatnikowi składek będącemu osobą fizyczną za ten sam czyn nie wszczyna się, a wszczęte zawiesza się do dnia zakończenia postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie.
1d. W razie prawomocnego skazania płatnika będącego osobą fizyczną za przestępstwo lub wykroczenie polegające na nieopłaceniu składek lub opłaceniu ich w zaniżonej wysokości:
1) wszczęte postępowanie o wymierzenie dodatkowej opłaty za ten sam czyn umarza się z urzędu;
2) decyzję o wymierzeniu dodatkowej opłaty za ten sam czyn uchyla się z urzędu, a pobraną opłatę zwraca się, niezwłocznie wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego od dnia pobrania dodatkowej opłaty.
2. Składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata, zwane dalej "należnościami z tytułu składek", nieopłacone w terminie, podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej.
3. (uchylony).
4. Należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6.
5. Nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.
5a. Bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty.
5b. Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.
5c. Bieg terminu przedawnienia przerywa ogłoszenie upadłości. Po przerwaniu bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się na nowo od dnia następującego po dniu uprawomocnienia się postanowienia o ukończeniu postępowania upadłościowego lub jego umorzeniu.
5d. Przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana.
5e. Bieg terminu przedawnienia zawiesza się, jeżeli wydanie decyzji jest uzależnione od rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd. Zawieszenie biegu terminu przedawnienia trwa do dnia, w którym decyzja innego organu stała się ostateczna lub orzeczenie sądu uprawomocniło się, nie dłużej jednak niż przez 2 lata.
5f. W przypadku wydania przez Zakład decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna.
6. Bieg terminu przedawnienia, o którym mowa w ust. 4, ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy.
6a. Nienależnie opłacone składki podlegają zaliczeniu przez Zakład z urzędu na poczet zaległych lub bieżących składek, a w razie ich braku - na poczet przyszłych składek, chyba że płatnik składek złoży wniosek o zwrot składek, z zastrzeżeniem ust. 6c, 8 i 8d.
6b. Zakład zawiadamia płatnika składek o kwocie nienależnie opłaconych składek, które zgodnie z ust. 6a mogą być zwrócone, chyba że nie przekraczają wysokości kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym.
6c. Po stwierdzeniu, że składki zostały nienależnie opłacone, płatnik składek może złożyć wniosek o ich zwrot.
6d. Nienależnie opłacone składki podlegają zwrotowi w terminie 30 dni od dnia wpływu wniosku, o którym mowa w ust. 6c.
6e. Jeżeli nienależnie opłacone składki nie zostaną zwrócone w terminie określonym w ust. 6d, podlegają oprocentowaniu w wysokości równej odsetkom za zwłokę pobieranym od zaległości podatkowych, od dnia złożenia wniosku, o którym mowa w ust. 6c.
6f. W przypadku braku płatnika składek lub jego następcy prawnego Zakład zawiadamia ubezpieczonego o kwocie nienależnie opłaconych składek w części sfinansowanej przez ubezpieczonego i na jego wniosek zwraca nienależnie opłacone składki. Przepisy ust. 6c-6e stosuje się odpowiednio.
6g. Nienależnie opłacone składki ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia:
1) otrzymania zawiadomienia, o którym mowa w ust. 6b;
2) opłacenia składek, w przypadku braku zawiadomienia, o którym mowa w ust. 6b.
6h. Bieg terminu przedawnienia, o którym mowa w ust. 6g, ulega zawieszeniu:
1) w przypadku wydania przez Zakład decyzji w sprawie nienależnie opłaconych składek - od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna;
2) jeżeli wydanie decyzji w sprawie nienależnie opłaconych składek jest uzależnione od rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd - do dnia, w którym decyzja innego organu stała się ostateczna lub orzeczenie sądu uprawomocniło się, nie dłużej jednak niż na okres 2 lat;
3) od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy;
4) w przypadku wydania przez Zakład decyzji stwierdzającej brak obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym lub obniżającej podstawę wymiaru składek na te ubezpieczenia - od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna.
7. (utracił moc).
8. Nienależnie opłacona składka odprowadzona do otwartego funduszu emerytalnego podlega zwrotowi w wysokości nominalnej wartości składki.
8a. (uchylony).
8aa. Przepis ust. 8 stosuje się także do zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a:
1) składek;
2) kwot środków przekazanych przez otwarty fundusz emerytalny, o których mowa w art. 40c ust. 2.
8b. (uchylony).
8c. (uchylony).
8d. W przypadku gdy w wyniku błędu instytucji obsługującej wpłaty składek nienależnie opłacone składki zostały sfinansowane ze środków tej instytucji, kwota nienależnie wpłacona jest zwracana tej instytucji.
8e. Jeżeli nominalna wartość składki, o której mowa w ust. 8, jest:
1) wyższa od kwoty nienależnie otrzymanej składki, którą otwarty fundusz emerytalny jest zobowiązany zwrócić do Zakładu na podstawie przepisów o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych - różnica jest finansowana z funduszu emerytalnego, wyodrębnionego w ramach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych;
2) niższa od kwoty nienależnie otrzymanej składki, którą otwarty fundusz emerytalny jest zobowiązany zwrócić do Zakładu na podstawie przepisów o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych - różnica stanowi przychody funduszu emerytalnego, wyodrębnionego w ramach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
9. Odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne oraz dodatkowa opłata finansowane są w całości z własnych środków przez płatnika składek.
Opłata dodatkowa
●Sankcją stosowaną przez ZUS wobec płatnika za nieopłacenie składek bądź opłacenia ich w zaniżonej wysokości jest wymierzanie dodatkowej opłaty w wysokości 100 proc. nieopłaconych składek. Co istotne, jeżeli płatnik będący osobą fizyczną, który nie opłacił składek lub opłacił je w zaniżonej wysokości, został za ten czyn skazany prawomocnym wyrokiem, nie można go już ukarać dodatkową opłatą, a gdyby decyzja o jej wymierzeniu została już wydana, to należy ją uchylić z urzędu, a pobraną opłatę zwrócić niezwłocznie wraz z odsetkami. Jeśli zaś postępowanie w tym zakresie było wszczęte przed skazaniem płatnika za ten sam czyn, to należy takie postępowanie z urzędu umorzyć. Takie rozwiązanie jest efektem uznania przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 18 listopada 2010 r., sygn. akt P 29/09, że nie można tej samej osoby fizycznej karać podwójnie za ten sam czyn, zarówno odpowiedzialnością za przestępstwo, jak i dodatkową opłatą. Jak wskazał trybunał, dodatkowa opłata nie ma na celu zrekompensowania ZUS nieopłacenia w terminie składek (tę funkcję pełnią odsetki od zaległych składek), jest natomiast rodzajem kary administracyjnej, która pełni funkcję dyscyplinującą, zbliżoną do funkcji kar za wykroczenie lub przestępstwo.
●Co do zasady ukaranie dodatkową opłatą leży w gestii ZUS, ponieważ przepis posługuje się słowem "może". Skoro celem wymierzenia opłaty dodatkowej jest zdyscyplinowanie płatnika do terminowego opłacania składek, to należy ocenić, czy cel ten zostanie osiągnięty, gdy przyczyny opóźnień nie leżą po stronie płatnika, lecz są wynikiem np. zdarzeń losowych. W takim przypadku ukaranie płatnika niekoniecznie przyniesie wymierne efekty, a wręcz przeciwnie, może pogorszyć jego kondycję finansową.
Nałożenie tej opłaty może być celowe wówczas, gdy przynajmniej teoretycznie spełni ona swój dyscyplinujący cel. W orzecznictwie przyjmuje się również, że ZUS, wymierzając opłatę, powinien wziąć pod uwagę także dotychczasowy stosunek płatnika do obowiązku opłacania składek.
ZUS nakłada opłatę dodatkową w drodze decyzji, od której przysługuje odwołanie do sądu na zasadach określonych w art. 83 ustawy systemowej.
PRZYKŁAD 5
Opóźnienia można uzasadnić
Zakład mógł wydać decyzję o opłacie jako sankcję za nieopłacanie składek bądź ich nienależne pomniejszanie. Przepisy ustawy systemowej przewidują taką sankcję, aby wymusić na płatnikach składek realizowanie obowiązków nałożonych na nich przez ustawę. Od decyzji określającej wysokość wymierzonej kary płatnik będzie mógł się oczywiście odwołać do właściwego sądu, uzasadniając przyczyny opóźnienia w opłacaniu składek.
●Co ważne, skoro opłata dodatkowa została ujęta w zbiorczym pojęciu "należności z tytułu składek", należy stosować do niej regulacje dotyczące tych należności, w tym zasady dotyczące przedawnienia.
Składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata nazwane w przepisie należnościami z tytułu składek, jeśli nie zostały opłacone w terminie, podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej, oczywiście o ile się nie przedawniły.
PRZYKŁAD 6
Kara nawet za przedawnione składki
Do opłaty dodatkowej mieszczącej się w pojęciach należności z tytułu składek stosuje się regulacje dotyczące tych należności, w tym zasady dotyczące przedawnienia. Obecnie obowiązuje pięcioletni termin przedawnienia składek, zatem w takim samym czasie przedawni się obowiązek wniesienia opłaty dodatkowej. Jednak w tym przypadku termin ten powinien być liczony od daty uprawomocnienia się decyzji o jej wymierzeniu.
Przedawnienie
●Przedawnienie ogranicza możliwość dochodzenia zobowiązań tylko do określonych granic czasowych. W przypadku należności z tytułu nieopłaconych składek jest to zagadnienie dość złożone, a kwestii tej nie ułatwiały na pewno kilkukrotne zmiany przepisów w tym zakresie. Termin przedawnienia ulegał zmianie, najpierw ustawodawca wprowadził 5-letni termin przedawnienia, następnie aż do końca 2011 r. 10-letni. Począwszy od 1 stycznia 2012 r. termin ten wynosi 5 lat, licząc od dnia, w którym składki stały się wymagalne, przy czym termin ten stosuje się także do tych należności, w stosunku do których termin przedawnienia rozpoczął swój bieg przed 1 stycznia 2012 r. Termin ten został wprowadzony ustawą z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz.U. nr 232, poz. 1278 ze zm.). Zgodnie z jej przepisami do należności, dla których bieg przedawnienia rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r., stosuje się 5-letni okres przedawnienia liczony od 1 stycznia 2012 r., chyba że przedawnienie zgodnie z dotychczasowymi przepisami nastąpiłoby wcześniej. W takim przypadku przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. Na ZUS ciąży obowiązek ustalenia daty przedawnienia według zasad dotychczasowych oraz nowych i ostatecznie zastosowanie terminu wcześniejszego.
PRZYKŁAD 7
Przedawnienie po 10 latach
Składka powinna być opłacona do 15 grudnia 2006 r., a zatem bieg 10-letniego terminu przedawnienia w świetle obowiązujących wtedy przepisów rozpoczął się 16 grudnia 2006 r. i zakończy się 16 grudnia 2016 r. Upływ terminu przedawnienia zgodnie z tymi przepisami nastąpi wcześniej niż 5-letni termin liczony od 1 stycznia 2012 r. i kończący się 1 stycznia 2017 r. Zastosowanie ma zatem 10-letni okres przedawnienia.
PRZYKŁAD 8
Po 5 latach nie można żądać zapłaty
Składka powinna być opłacona do 15 stycznia 2012 r. Ponieważ bieg terminu przedawnienia rozpoczął się po 1 stycznia 2012 r., zastosowanie ma 5-letni okres przedawnienia, który rozpoczął się 16 stycznia 2012 r. i zakończy 16 stycznia 2017 r.
PRZYKŁAD 9
Stosowane aktualne przepisy
Składka powinna być opłacona do 15 sierpnia 2010 r. Bieg terminu przedawnienia rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r., należy zatem ustalić, czy dotychczasowy 10-letni termin przedawnienia nastąpi wcześniej niż obecny 5-letni. Bieg 10-letniego terminu rozpoczął się 16 sierpnia 2010 r. i zakończy 16 sierpnia 2020 r., a więc nie nastąpi wcześniej niż bieg terminu 5-letniego liczonego od 1 stycznia 2012 r., który zakończy się 1 stycznia 2017 r. Zastosowanie zatem znajdą przepisy dotyczące przedawnienia w obecnym brzmieniu.
●Przedawnienie należności z tytułu składek skutkuje wygaśnięciem zobowiązania z tego tytułu w całości lub w części. Skutek ten jest zatem nieco inny niż w przypadku zobowiązań cywilnoprawnych, których przedawnienie powoduje ograniczenie możliwości dochodzenia zobowiązania tylko wtedy, gdy dłużnik podniesie zarzut przedawnienia. Natomiast należności z tytułu składek nie mogą być w takim wypadku dochodzone w ogóle. Przepis wprowadza w tym zakresie pewien wyjątek polegający na tym, że przedawnieniu nie ulegają składki zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednak po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Skoro wygaśnięcie składek z powodu przedawnienia uniemożliwia ich dochodzenie, wyłącza to również możliwość ich umorzenia na wniosek ubezpieczonego. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z 10 marca 2016 r., sygn. akt III SA/Wr 851/15, postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek dotyczyć może tylko należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie tym postępowaniem należności, które wygasły wskutek przedawnienia.
●Bieg terminu przedawnienia może ulegać albo zawieszeniu, albo przerwaniu. Różnica między nimi polega na tym, że okresy zawieszenia biegu przedawnienia są wyłączane z okresu przedawnienia, a po ich zakończeniu należy liczyć okres przedawnienia w dalszym ciągu z uwzględnieniem okresu przed zawieszeniem, podczas gdy po przerwaniu biegu terminu przedawnienia jest on liczony na nowo. Przepis zawiera dość szeroki katalog przypadków, które zawieszają bieg terminu przedawnienia. Zawieszenie ma miejsce w następujących sytuacjach:
- w przypadku zawarcia umowy o odroczeniu terminu płatności należności z tytułu składek lub rozłożenia należności na raty, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty;
- od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego;
- w razie zaistnienia konieczności rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd - zawieszenie następuje do dnia, w którym decyzja innego organu stała się ostateczna lub orzeczenie sądu uprawomocniło się, jednak nie dłużej niż dwa lata;
- od dnia wszczęcia w sprawie wydania decyzji ustalających obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek oraz obowiązku opłacania składek na te ubezpieczenia, do dnia uprawomocnienia decyzji. Co istotne, przy wszczęciu postępowania na wniosek strony datą wszczęcia jest dzień wpływu wniosku do ZUS, jeśli natomiast postępowanie zakład wszczyna z urzędu, za taką datę można przyjąć pierwszą czynność wobec strony, którą zazwyczaj będzie doręczenie zawiadomienia o wszczęciu postępowania. Decyzje ustalające w rozumieniu tego przepisu, przynajmniej według interpretacji ZUS, to zarówno decyzje ustalające obowiązek podlegania ubezpieczeniom, podstawę wymiaru składek, jak i decyzje o wysokości zadłużenia czy dotyczące wymiaru składek z urzędu;
- w przypadku śmierci spadkodawcy, od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły dwa lata od śmierci spadkodawcy. Jeżeli zatem postępowanie spadkowe trwało krócej niż dwa lata, zawieszenie biegu przedawnienia trwało dokładnie tyle, ile postępowanie spadkowe, a jeśli dłużej - zawieszenie wynosi maksymalnie dwa lata.
●Przerwanie biegu przedawnienia należności z tytułu składek następuje z kolei tylko w jednym przypadku - ogłoszenia upadłości. W takich sytuacjach bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się na nowo od dnia następującego po dniu uprawomocnienia się postanowienia o ukończeniu postępowania upadłościowego lub jego umorzeniu. Dzieje się tak, ponieważ z dniem uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu upadłości upadły odzyskuje prawo zarządzania i rozporządzania swoim majątkiem, zatem znów może regulować składki na rzecz ZUS. Co ważne, w nowo rozpoczętym terminie mogą znów wystąpić zdarzenia powodujące zawieszenie lub przerwanie biegu przedawnienia.
●Od każdego z zaistniałych okresów zawieszenia lub przerwania biegu terminu przedawnienia zależy ostatecznie wymagalność nieuiszczonych na rzecz ZUS składek.
PRZYKŁAD 10
Układ ratalny przesuwa termin
Składka powinna być opłacona do 15 maja 2004 r., a zatem bieg 10-letniego terminu przedawnienia w świetle przepisów obowiązujących przed 1 stycznia 2012 r. powinien zakończyć się 16 maja 2014 r. Ponieważ należności zostały objęte układem ratalnym 17 września 2010 r., który trwał do 17 września 2014 r. (cztery lata), termin przedawnienia przesunął się do 18 września 2018 r. Do obliczenia terminu przedawnienia należy więc przyjąć korzystniejszy termin przedawnienia. Trwające zawieszenie przesunie również 5-letni okres przedawnienia liczony od 1 stycznia 2012 r., o ponad dwa lata, aż do 18 września 2019 r. Należy zatem zastosować przedawnienie według przepisów sprzed ostatniej nowelizacji.
PRZYKŁAD 10
Decyzja o wstecznym podleganiu ubezpieczeniu
Przedsiębiorca zgłosił się do ubezpieczenia zdrowotnego, nie mając innego tytułu do ubezpieczeń. Składka za marzec 2006 r. powinna być opłacona do 10 kwietnia 2006 r. 15 października 2009 r. wszczęto postępowanie w sprawie wydania decyzji o podleganiu ubezpieczeniom społecznym za ten miesiąc. Decyzja ta, po trwającym ponad dwa lata postępowaniu sądowym, uprawomocniła się 25 października 2011 r. Jako że bieg terminu przedawnienia rozpoczął się, lecz nie zakończył przed 1 stycznia 2012 r., do jego obliczenia należy zastosować korzystniejsze przepisy. 10-letni okres przedawnienia od dnia wymagalności składki, tj. od 11 kwietnia 2006 r. z uwzględnieniem okresu zawieszenia, od dnia wszczęcia postępowania w sprawie podlegania ubezpieczeniom do dnia uprawomocnienia się decyzji, upłynie 21 kwietnia 2018 r. Z kolei 5-letni okres przedawnienia liczony od 1 stycznia 2012 r. upłynie 1 stycznia 2017 r. Okresu zawieszenia związanego z wydaniem decyzji nie dolicza się, skoro zakończył się on przed tym dniem. Należy zatem zastosować 5-letni okres przedawnienia jako korzystniejszy.
PRZYKŁAD 11
Zawieszenie po śmierci dłużnika
Płatnik nie opłacił składek za okres od listopada 2008 r. do sierpnia 2009 r. Dłużnik zmarł w listopadzie 2009 r. Nie zostało przeprowadzone postępowanie spadkowe po zmarłym. 10-letni okres przedawnienia najstarszej zaległości mijałby 11 grudnia 2018 r., jednak okres zawieszenia spowodowany śmiercią dłużnika (trwający maksymalnie dwa lata) przedłużył termin przedawnienia najstarszej należności do 12 grudnia 2020 r. 5-letni okres przedawnienia jest korzystniejszy, zgodnie z nim wszystkie należności przedawnią się 1 stycznia 2017 r.
●Na gruncie przepisów dotyczących zawieszenia biegu terminu przedawnienia spore wątpliwości budziła interpretacja pojęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek. Ustawodawca nie precyzuje bowiem wprost, co należy rozumieć przez pojęcie takiej czynności. Może nią być zatem każda czynność zmierzająca do wykonania obowiązku przez dłużnika. Niewątpliwie jest nią wystawienie tytułu wykonawczego przez właściwy organ i jego doręczenie. Zgodnie z orzecznictwem, poza wystawieniem tytułu wykonawczego, przez czynność egzekucyjną należy rozumieć tylko takie czynności, tj. orzeczenia, pisma kierowane do strony, np. zawiadomienia o zajęciu, upomnienie przedegzekucyjne itp., z których treści czy uzasadnienia wynika bezpośrednio, że zmierzają one do ściągnięcia zaległości (np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 grudnia 2009 r., sygn. akt V SA/Wa 1479/09). Co do zasady za podstawę zawieszenia ZUS uznaje datę doręczenia płatnikowi składek upomnienia, pod warunkiem, że w ślad za tym upomnieniem zostaną podjęte niezwłocznie czynności wdrażające egzekucję. Jeśli ich nie podjęto natychmiast, za datę zawieszenia można uznać dopiero datę doręczenia tytułów. Brak możliwości doręczenia powoduje, że egzekucja nie może być wszczęta. Gdyby jednak została wszczęta pomimo nieprawidłowego doręczenia, musi być umorzona.
PRZYKŁAD 12
Doręczenie ważne tylko na aktualny adres
Upomnienie przedegzekucyjne zostało wysłane na nieaktualny adres płatnika składek. ZUS uznał, że zostało doręczone skutecznie w trybie zastępczym, tym samym bieg terminu przedawnienia został zawieszony. Płatnik wniósł zarzuty egzekucyjne, podnosząc nieskuteczność doręczenia, zgłosił bowiem w ZUS zmianę siedziby firmy. W tym stanie faktycznym nie można uznać, że nastąpiło skuteczne zawieszenie biegu terminu przedawnienia.
PRZYKŁAD 13
Wadliwa egzekucja nie wpływa na przedawnienie
Spółka ABC miała nieopłacone należności z tytułu składek za okres od lutego 2009 r. do sierpnia 2012 r. 12 grudnia 2013 r. wystawiono tytuły wykonawcze i zajęcia rachunku bankowego, doręczone płatnikowi 18 grudnia 2013 r. Spółka złożyła zarzuty egzekucyjne, które zostały uwzględnione, na skutek czego egzekucja jako wadliwie wszczęta została umorzona 27 grudnia 2013 r. Ponieważ postępowanie egzekucyjne zostało umorzone jako wadliwe, nie można uznać, że wpłynęło ono w jakiś sposób na wydłużenie okresu przedawnienia.
●Podkreślenia wymaga, że okresu przedawnienia należności wynikających z decyzji przenoszących odpowiedzialność na osoby trzecie nie należy łączyć z okresem przedawnienia tych należności w ogóle, czyli wobec podstawowego dłużnika. Skoro przepis posługuje się pojęciem wydania decyzji, można założyć, że doręczenie tej decyzji nie ma znaczenia dla rozpoczęcia biegu przedawnienia. Ma to jednak znaczenie dla możliwości wszczęcia egzekucji. Tak jak w przypadku okresu przedawnienia ustalanego wobec płatnika składek termin przedawnienia wobec osób trzecich i następców prawnych (np. spadkobierców) może ulec zawieszeniu lub przerwaniu na podstawie ogólnych przepisów ustawy systemowej. Zgodnie z ogólną zasadą wygaśnięcie zobowiązania dłużnika pierwotnego przekłada się na wygaśnięcie zobowiązania osoby trzeciej. W takim przypadku pomimo wydanej decyzji osoba trzecia nie będzie już odpowiedzialna za te zobowiązania.
PRZYKŁAD 14
Odpowiedzialność wspólnika spółki cywilnej
Decyzją z 18 września 2011 r. ZUS przeniósł na wspólnika spółki cywilnej odpowiedzialność za zobowiązania spółki za składki pracownicze za okres od lutego 2009 r. do marca 2011 r. Nie zostały podjęte żadne inne działania wpływające na bieg terminu przedawnienia w stosunku do spółki. Licząc od 1 stycznia 2012 r. przedawnienie należności za ten okres nastąpiłoby 1 stycznia 2017 r. Jednocześnie przedawnienie składek wobec osób trzecich następuje z upływem 5 lat, licząc od końca roku, w którym wydano decyzję, a zatem przedawnienie należności wobec wspólnika spółki nastąpi 31 grudnia 2016 r. Niewiele to zatem zmienia w sytuacji faktycznej zobowiązanego.
●W razie przedawnienia należności składkowych ZUS co do zasady odpisuje takie należności z urzędu. Niewątpliwie obowiązkiem zakładu jest dokładne wyliczenie okresów przedawnienia tak, aby nie żądać spłaty składek faktycznie już przedawnionych. Natomiast gdy zobowiązany nie zgadza się z dochodzeniem składek, które według niego są już przedawnione, powinien skorzystać z prawa wniesienia zarzutów do prowadzonego na rzecz ZUS postępowania egzekucyjnego. Podstawą zarzutu w egzekucji administracyjnej może być bowiem m.in. przedawnienie dochodzonego obowiązku, jednak na jego zgłoszenie dłużnik ma jedynie 7 dni od otrzymania tytułu wykonawczego.
Nienależnie opłacone składki
●Nienależnie opłacone składki podlegają zaliczeniu przez ZUS z urzędu na poczet zaległych lub bieżących składek, a w razie ich braku na poczet przyszłych składek, chyba że płatnik złoży wniosek o ich zwrot. Co do zasady zatem głównym sposobem postępowania ZUS w przypadku nienależnie opłaconych składek, czyli nadpłaty, jest ich zaliczenie na poczet innych zaległości dłużnika. Tylko na wniosek płatnika ZUS jest zobowiązany dokonać ich zwrotu. Ma na to 30 dni od wpływu wniosku z zastrzeżeniem, że jeśli nie zostaną zwrócone w tym terminie, będą podlegać oprocentowaniu w wysokości równej odsetkom za zwłokę pobieranym od zaległości podatkowych, liczonym od dnia złożenia przez płatnika wniosku.
W przypadku stwierdzenia nadpłaty ZUS ma obowiązek zawiadomić płatnika składek o kwocie nienależnie opłaconych składek, chyba że nie przekraczają one wysokości kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym (6,60 zł). Jeśli nie ma już płatnika składek lub jego następcy prawnego, ZUS zawiadamia ubezpieczonego o kwocie nienależnie opłaconych składek w części przez niego sfinansowanej i na jego wniosek dokonuje zwrotu. Zwrot następuje wówczas na takich samych zasadach, jak w przypadku zwrotu płatnikowi składek.
●Specyficzna sytuacja dotyczy spółki cywilnej. Składki, które płatnik opłacił, mimo że nie miał takiego obowiązku, określane są potocznie nadpłatą. Ustawa systemowa nie reguluje w żaden sposób kwestii uprawnień wspólników spółki cywilnej do zwrotu nadpłaty powstałej na koncie zlikwidowanej spółki cywilnej. Nie posiadając osobowości prawnej, spółka cywilna nie ma własnego mienia. Nabywane prawa i zaciągane zobowiązania wchodzą do wspólnego majątku wspólników. Stąd też przysporzenie wynikające ze zwrotu nadpłaty jest co do zasady przysporzeniem nie dla spółki, ale dla wspólników. Ordynacja podatkowa przewiduje wprost uprawnienie do złożenia wniosku o stwierdzenie nadpłaty podatku przez osoby, które były wspólnikami spółki cywilnej w chwili jej rozwiązania. Przepisu tego nie stosuje się jednak na mocy odesłania z ustawy do należności z tytułu składek. Wydaje się, że nie byłoby jednak prawidłowe pozbawienie byłych wspólników możliwości odzyskania nadpłaty. Problem może dotyczyć ustalenia, komu ta nadpłata tak naprawdę przysługuje, jeśli np. obaj wspólnicy rozliczali się na koncie spółki. Czy jej źródłem są należności z tytułu składek za pracowników czy też za któregoś ze wspólników? Jeśli ZUS nie ma wątpliwości, że powstała nadpłata dotyczy wyłącznie byłego wspólnika zwracającego się z wnioskiem o jej zwrot, powinna ona zostać zwrócona w całości na rzecz wnioskodawcy. Jeśli natomiast nie jest to możliwe do ustalenia lub jeśli dotyczy ona pracowników spółki, powinna zostać zwrócona w odpowiednich częściach ułamkowych, chyba że umowa spółki stanowiła inaczej. Jeśli nadpłata dotyczy składek za pracowników, a spółka nie istnieje (brak płatnika), to zgodnie z ustawą systemową zakład zawiadamia ubezpieczonego o kwocie nienależnie opłaconych składek w części sfinansowanej przez ubezpieczonego i na jego wniosek zwraca nienależnie opłacone składki. W praktyce kwestia zwrotu nadpłaty może się zatem okazać dość skomplikowana, i każda sprawa powinna być przez ZUS rozpatrywana indywidualnie.
PRZYKŁAD 15
Wspólnik może odzyskać nadpłatę
Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie, bo każda taka sprawa rozpatrywana jest przez ZUS indywidualnie. Jak wskazano wyżej, wspólnik może wystąpić o zwrot sam, ale ZUS prawdopodobnie zwróci nadpłatę proporcjonalnie.
●Do należności z tytułu składek stosuje się na mocy odesłania odpowiednie przepisy ordynacji, w tym te o przejęciu przez spadkobierców przewidzianych w przepisach prawa podatkowego (odpowiednio ubezpieczeń) majątkowych praw i obowiązków spadkodawcy. Analogiczną zasadę należy przyjąć w odniesieniu do art. 105 par. 2 ordynacji podatkowej, który stosowany do należności z tytułu składek pozwala na przyjęcie, że przypadające na rzecz spadkodawcy nadpłaty oraz zwroty z tytułu składek zwracane są poszczególnym spadkobiercom w proporcji określonej w ich zgodnym oświadczeniu woli, pod warunkiem złożenia w ZUS prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku i zgodnego oświadczenia woli wszystkich spadkobierców o podziale tych należności. ZUS nie zwraca tych składek z urzędu, lecz na wniosek. Musi natomiast zawiadomić o powstałej nadpłacie. Spadkobierca ubezpieczonej, będącej jednocześnie płatnikiem składek, tj. osobą opłacającą składki na własne ubezpieczenia, może wystąpić do właściwego oddziału ZUS o zwrot nadpłaconych składek.
PRZYKŁAD 16
Spadkobierca może odzyskać nadpłatę
Nie ma przeszkód, aby spadkobierczyni wystąpiła o zwrot nadpłaty.
●Przepis wprowadza identyczny jak w przypadku wymagalności składek okres przedawnienia, choć nie zawsze tak było. Obecnie nienależnie opłacone składki ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia otrzymania zawiadomienia o kwocie możliwych do zwrócenia nadpłaconych składek bądź od chwili opłacenia tych składek w razie braku zawiadomienia.
Komentowany przepis reguluje również kwestię zwrotu nienależnie opłaconych składek odprowadzonych do otwartego funduszu emerytalnego oraz składek i kwot środków przekazanych przez otwarty fundusz emerytalny zewidencjonowanych na subkoncie (o którym mowa w art. 40a). Nie wymaga to jednak szerszego wyjaśnienia.
1. Zakład ma prawo do występowania z wnioskiem o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości dłużnika zalegającego z opłatą należności z tytułu składek także wtedy, gdy dłużnikiem jest państwowa jednostka organizacyjna niebędąca jednostką budżetową.
2. Wystawione przez Zakład dokumenty stwierdzające istnienie należności z tytułu składek oraz jej wysokość są podstawą wpisu hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości stanowiącej własność zobowiązanego. Jeżeli nieruchomość nie posiada księgi wieczystej, zabezpieczenie jest dokonywane przez złożenie tych dokumentów do zbioru dokumentów.
3. Dla zabezpieczenia należności z tytułu składek Zakładowi przysługuje hipoteka przymusowa na wszystkich nieruchomościach dłużnika, z uwzględnieniem ust. 3a i 3b. Podstawą ustanowienia hipoteki przymusowej jest doręczona decyzja o określeniu wysokości należności z tytułu składek, o odpowiedzialności osoby trzeciej lub o odpowiedzialności następcy prawnego.
3a. Przedmiotem hipoteki przymusowej może być:
1) część ułamkowa nieruchomości, jeżeli stanowi udział dłużnika;
2) nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka;
3) nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej wspólników spółki cywilnej lub część ułamkowa nieruchomości stanowiąca udział wspólników spółki cywilnej w przypadku gdy dłużnikiem jest spółka.
3b. Przedmiotem hipoteki przymusowej może być także:
1) użytkowanie wieczyste wraz z budynkami i urządzeniami na użytkowanym gruncie stanowiącymi własność użytkownika wieczystego lub udział w tym prawie;
2) spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu lub udział w tym prawie;
3) wierzytelność zabezpieczona hipoteką;
4) statek morski lub statek morski w budowie wpisane do rejestru okrętowego.
3c. Do hipoteki przymusowej określonej w ust. 3a i 3b stosuje się odpowiednio przepisy o hipotece na nieruchomości.
4. Do hipoteki, o której mowa w ust. 3-3c, z uwzględnieniem ust. 5, stosuje się odpowiednio przepisy ustawy - Ordynacja podatkowa, dotyczące hipoteki przymusowej.
5. Na żądanie Zakładu lub kierownika terenowej jednostki organizacyjnej Zakładu będącego jednocześnie organem egzekucyjnym dłużnik obowiązany jest do wyjawienia nieruchomości oraz przysługujących mu praw majątkowych, które mogą być przedmiotem hipoteki przymusowej lub zastawu, jeżeli z dowodów zgromadzonych w postępowaniu wynika, że należności z tytułu składek mogą zostać nieopłacone.
5a. Wyjawienia, o którym mowa w ust. 5, dokonuje się w formie oświadczenia składanego pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania. Przed odebraniem oświadczenia Zakład lub kierownik terenowej jednostki organizacyjnej będącej jednocześnie organem egzekucyjnym jest obowiązany uprzedzić dłużnika o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania.
6. Żądanie wyjawienia, o którym mowa w ust. 5, stosuje się także do:
1) małżonka, następców prawnych i osób trzecich odpowiadających za zadłużenie płatnika składek;
2) osób, które pobrały nienależne świadczenia, płatników składek lub innych podmiotów zobowiązanych do zwrotu nienależnych świadczeń, o których mowa w art. 84, z wyjątkiem przypadku gdy nienależne świadczenia podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń.
7. Zaspokojenie z przedmiotu hipoteki przymusowej następuje w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, chyba że z przedmiotu hipoteki jest prowadzona egzekucja przez sądowy organ egzekucyjny.
Zabezpieczenia hipoteczne
●Dla zabezpieczenia należności z tytułu składek ZUS przysługuje hipoteka przymusowa na wszystkich nieruchomościach dłużnika, i to nie tylko tych, których jest właścicielem. Przedmiotem hipoteki może być bowiem zarówno spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, użytkowanie wieczyste, nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka, jak i ułamkowa część nieruchomości. Hipoteka może być wpisana do księgi wieczystej tylko wówczas, gdy taka księga została dla nieruchomości urządzona. Jeżeli takiej księgi nie urządzono albo też uległa ona zaginięciu lub zniszczeniu, ZUS jest uprawniony do złożenia wniosku o jej założenie, także wtedy, gdy dłużnikiem jest państwowa jednostka organizacyjna niebędąca jednostką budżetową. Nie ma jednak żadnego obowiązku występowania o jej założenie, gdyż w takiej sytuacji zabezpieczenie jest dokonywane przez złożenie tych dokumentów do zbioru dokumentów.
Niezależnie od tego, ile nieruchomości posiada dłużnik, ZUS może się na nich zabezpieczyć, jeśli tylko dłużnik zalega ze składkami. Zazwyczaj ZUS jako wierzyciel we wniosku o wpis hipoteki przymusowej na kilku nieruchomościach precyzuje sposób podziału obciążenia poszczególnych nieruchomości, dzieląc zadłużenie na poszczególne fundusze: ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, lecz nie jest to regułą.
●Zgodnie z przepisem podstawą ustanowienia hipoteki przymusowej jest doręczona decyzja o określeniu wysokości należności z tytułu składek, o odpowiedzialności osoby trzeciej lub o odpowiedzialności następcy prawnego. Co istotne, sąd wieczystoksięgowy nie jest uprawniony, aby sprawdzać merytoryczną prawidłowość załączonej do wniosku decyzji. Sprawdzanie takiej decyzji pod kątem istnienia należności z tytułu składek, ich wysokości oraz okresu, jaki obejmują, wykracza poza zakres właściwości sądu wieczystoksięgowego. Ewentualne podważenie takiego wpisu z punktu widzenia prawidłowości decyzji ZUS może nastąpić dopiero w drodze procesu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, na podstawie art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, a zatem poza postępowaniem wieczystoksięgowym.
PRZYKŁAD 17
Decyzję doręczyć trzeba także małżonkowi
Nie. W ugruntowanym już orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że wpisanie hipoteki wymaga tytułu wykonawczego wystawionego przeciwko obojgu uczestnikom. Przepis art. 26 ust. 3 ustawa stanowi, że podstawą wpisu hipoteki przymusowej jest tylko doręczona decyzja; nie przewiduje on zatem ustanowienia hipoteki przymusowej na podstawie niedoręczonej decyzji. Jednocześnie powołany przepis, wskazując podstawę wpisu hipoteki w postaci decyzji, nie określa podmiotu, któremu należy doręczyć decyzję. Zgodnie z art. 40 par. 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 23 ze zm.; dalej: k.p.a.) pisma doręcza się stronie, a według art. 28 k.p.a. stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Małżonek dłużnika mieści się w pojęciu strony w rozumieniu tego przepisu, już samo bowiem ustanowienie hipoteki przymusowej na objętej wspólnością ustawową nieruchomości jest ingerencją w sferę jego praw. Interes prawny małżonka dłużnika w kwestionowaniu doręczonej dłużnikowi decyzji ZUS stanowiącej podstawę wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości objętej wspólnością ustawową wynika nie tyle z ustanowienia hipoteki, ale przede wszystkim z odpowiedzialności za zobowiązanie dłużnika majątkiem wspólnym. Wymóg doręczenia decyzji stanowiącej podstawę wpisu hipoteki przymusowej obejmuje zatem doręczenie jej także małżonkowi dłużnika. Przykładem takiej linii orzeczniczej jest postanowienie Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2016 r., sygn. akt IV CSK 386/15.
PRZYKŁAD 18
Po rozwodzie trudno wykreślić hipotekę
Raczej nie. Gdyby orzeczenie rozwodu i podział majątku nastąpiły przed wpisaniem hipoteki, zainteresowana miałaby duże szanse na jej wykreślenie. Jednak nie ma wątpliwości, że na dzień złożenia wniosku o wpis hipoteki i jej ustanowienia treść księgi wieczystej nie zawierała przeszkód do dokonania żądanego wpisu. Zgodnie z art. 29 ordynacji podatkowej stosowanym na mocy odesłania do składek, w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność za zobowiązania obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Długi małżonka (i roszczenia ZUS) powstały oraz zostały zabezpieczone przed wystąpieniem zmiany w sytuacji majątkowej małżeńskiej (zniesienie wspólności majątkowej prawomocnym orzeczeniem sądu - rozwód ma takie same skutki jak sądowe zniesienie wspólności między małżonkami), a zatem są jak najbardziej wymagalne. Co więcej, zgodnie z art. 94 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, co do zasady tylko wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki.
PRZYKŁAD 19
Hipoteka możliwa na majątku wspólnym
Tak. Odpowiedzialność dłużnika za zaległości z tytułu nieopłaconych składek na podstawie decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności na osoby trzecie regulują przepisy ordynacji podatkowej, które stosuje się odpowiednio na mocy odesłania zawartego w ustawie systemowej. Ordynacja podatkowa przewiduje, że odpowiedzialność za długi obejmuje majątek odrębny zobowiązanego oraz majątek wspólny dłużnika i jego małżonka. Jeszcze do niedawna przepisy ustawy systemowej nie zawierały odesłania do regulujących te kwestie przepisów ordynacji podatkowej, wykluczając tym samym ich zastosowanie do odpowiedzialności osób trzecich. ZUS mógł zatem zabezpieczać się jedynie w przypadku, gdy nieruchomość bądź jej część ułamkowa należała wyłącznie do osoby trzeciej. Jednak od 1 stycznia 2016 r. wprowadzono w ustawie systemowej takie odesłanie, tym samym umożliwiając zabezpieczenie również na majątku wspólnym osoby trzeciej i jej małżonka.
●Co do zasady celem ustanowienia hipoteki przez ZUS powinno być zaspokojenie się z przedmiotu zabezpieczenia, ale w praktyce zakład rzadko wszczyna egzekucję z przedmiotu hipoteki, częściej przyłącza się do postępowań już prowadzonych na wniosek innych wierzycieli. Zazwyczaj jego działanie sprowadza się do wpisu do księgi wieczystej, choć potencjalnie zawsze ma możliwość prowadzenia egzekucji, tym bardziej że ust. 7 komentowanego przepisu pozwala na prowadzenie egzekucji administracyjnej z przedmiotu hipoteki przymusowej, chyba że jest już prowadzona z niego egzekucja sądowa.
Wyjawienie majątku
●ZUS, będąc jednocześnie organem egzekucyjnym, ma prawo żądać od dłużnika wyjawienia posiadanych przez niego nieruchomości oraz przysługujących mu praw majątkowych, które mogą być przedmiotem hipoteki przymusowej lub zastawu, jeżeli z dowodów zgromadzonych w postępowaniu wynika, że należności z tytułu składek mogą zostać nieopłacone. Wyjawienie jest dokonywane w formie oświadczenia składanego pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, o czym przed odebraniem oświadczenia dłużnik musi zostać przez ZUS uprzedzony.
1. Należności z tytułu składek są zabezpieczone ustawowym prawem zastawu na wszystkich będących własnością dłużnika oraz stanowiących współwłasność łączną dłużnika i jego małżonka rzeczach ruchomych oraz zbywalnych prawach majątkowych.
2. Do zastawu, o którym mowa w ust. 1, stosuje się odpowiednio przepisy ustawy - Ordynacja podatkowa, dotyczące zastawów skarbowych.
2a. Zastaw, o którym mowa w ust. 1, wpisuje się do rejestru zastawów skarbowych prowadzonego na podstawie art. 43 ustawy - Ordynacja podatkowa.
3. Wypis z rejestru zastawów, o którym mowa w art. 46 § 1 ustawy - Ordynacja podatkowa, wydawany jest na wniosek Zakładu nieodpłatnie.
●Zastaw na wszystkich będących własnością dłużnika bądź stanowiących współwłasność łączną dłużnika i jego małżonka rzeczach ruchomych oraz zbywalnych prawach majątkowych jest kolejnym sposobem zabezpieczenia należności składkowych. Ustawodawca wprowadził jednocześnie zastrzeżenie co do wartości poszczególnych rzeczy lub praw, które na dzień ustanowienia zastawu muszą mieć wartość co najmniej 12 400 zł. Przepis reguluje wprost, że do zastawu tego stosuje się odpowiednio przepisy ordynacji podatkowej. Zastaw podlega więc wpisaniu do rejestru zastawów skarbowych prowadzonego zgodnie z jej przepisami. Od 1 stycznia 2017 r. nastąpią zmiany w funkcjonowaniu rejestrów zastawów skarbowych. Powstanie Rejestr Zastawów Skarbowych w miejsce rejestrów dotychczas prowadzonych przez naczelników urzędów skarbowych oraz rejestru centralnego.
●Ustanowienie zastawu powstaje z dniem wpisu do rejestru, przy czym zastaw wpisany wcześniej ma pierwszeństwo przed zastawem skarbowym wpisanym później. W przypadku zaległości składkowych podstawą wpisu jest zazwyczaj decyzja stwierdzająca zadłużenie lub decyzja o odpowiedzialności osób trzecich. Ustanowiony zastaw jest skuteczny wobec każdorazowego właściciela przedmiotu zastawu i ma pierwszeństwo przed jego wierzycielami osobistymi. Przepisy ordynacji podatkowej regulują również kwestię wygaśnięcia zastawu, wskazując, że zastaw skarbowy wygasa z mocy prawa, z dniem wygaśnięcia zobowiązania podatkowego bądź z dniem sprzedaży przedmiotu zastawu skarbowego w postępowaniu egzekucyjnym lub upadłościowym albo wykreślenia wpisu z rejestru zastawów.
PRZYKŁAD 20
Sprzedaż przed ustanowieniem zastawu
Niekoniecznie. W opisanej sytuacji na dzień ustanowienia zastawu dłużnik zgodnie z informacją uzyskaną w CEPiK był właścicielem auta będącego przedmiotem zastawu. Przedmiotem ustaleń w postępowaniu prowadzonym przez organ rejestrowy będzie zatem badanie tytułu własności rzeczy obciążonej zastawem skarbowym na dzień ustanowienia tego obciążenia, tj. na dzień wpisu zastawu. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z 11 czerwca 2008 r., sygn. akt I SA/Gl 244/08, udowodnienie prawa własności możliwe jest przy użyciu wszelkich środków dowodowych. Ustawodawca nie przewidział żadnego ograniczenia wiążącego się z ujawnieniem tego prawa w jakimkolwiek rejestrze. Niemniej oceny tych okoliczności powinien dokonać organ dokonujący wpisu. W sytuacji gdy w postępowaniu wywołanym wnioskiem zostanie wykazane, że w dniu dokonania wpisu do rejestru zastawów pojazd objęty zastawem nie był własnością podmiotu, na którym ciążyła zaległość, organ ma obowiązek wydać decyzję o wykreśleniu wpisu z rejestru. Wydanie takiej decyzji będzie skutkowało wygaśnięciem zastawu. Czynności tych dokonuje jednak organ, a nie wierzyciel. Zakład, opierając się na informacji uzyskanej z CEPiK, nie ma podstaw do wnioskowania o wykreślenie zastawu, a oceny czy złożone dokumenty potwierdzają zaistnienie przesłanek do wykreślenia zastawu, powinien dokonać naczelnik urzędu skarbowego.
1. Należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4.
2. Należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.
3. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015 r. poz. 233, 978, 1166, 1259 i 1844 oraz z 2016 r. poz. 615);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
3a. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
3b. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.
4. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty.
5. W przypadku, o którym mowa w ust. 3 pkt 1, decyzję umarzającą należności z tytułu składek pozostawia się w aktach sprawy.
6. Przepisu ust. 3 pkt 4b nie stosuje się do składek w części finansowanej przez ubezpieczonego, chyba że jest on jednocześnie płatnikiem składek.
●Ustawodawca przewidział rozwiązanie dla tych spośród płatników składek, którzy z różnych względów, najczęściej z powodu trudności finansowych, nie są w stanie wywiązać się z obowiązków, które nakłada na nich ustawa w zakresie terminowego opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Przepis ten umożliwia skorzystanie przez nich z ulgi w postaci umorzenia zaległych składek w całości lub w części. W żadnym wypadku umorzenie nie następuje jednak z urzędu, w tym celu konieczne jest złożenie wniosku przez płatnika.
●Zgodnie z ogólną zasadą umorzenie należności może nastąpić jedynie w przypadku ich całkowitej nieściągalności, a ta ma miejsce w przypadkach wymienionych w tym przepisie. Podkreślić trzeba, że jest to katalog zamknięty, choć przepis przewiduje jeden wyjątek od całkowitej nieściągalności, ale ogranicza jego dostępność tylko dla ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia (np. przedsiębiorców). W przypadku takich osób należności z tytułu składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania należności z tytułu składek w takiej sytuacji zostały uregulowane w rozporządzeniu ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141, poz. 1365 ze zm.). Paragraf 3 ust. 1 rozporządzenia pozwala na umorzenie należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
- gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
●ZUS może, jednak nie musi, umorzyć należności, nawet wtedy gdy zostanie ustalone, że w sprawie zaistniały przesłanki umorzenia. Trudno więc podważyć decyzję ZUS o odmowie umorzenia tylko ze względu na subiektywne przekonanie zainteresowanego o potrzebie i celowości umorzenia długów. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z 8 stycznia 2016 r., sygn. akt I SA/Gl 844/15, dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 ustawy systemowej daje potencjalną możliwość umorzenia składek, jednak nawet wtedy oznacza to dla zakładu jedynie możliwość umorzenia, a nie prawny obowiązek. Wynika to przede wszystkim z charakteru należności składkowych oraz z obowiązków ZUS w zakresie przymusowego dochodzenia należności. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają co do zasady zaspokojeniu przed innymi należnościami. Umorzenie należności stanowi wyraz ostatecznej rezygnacji organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter składek, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności, a podejmując rozstrzygnięcie w tym zakresie, organ jest zobowiązany do skonfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym (tak m.in. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z 20 lipca 2016 r., sygn. akt I SA/Gl 75/16).
●Orzecznictwo w zakresie umorzenia zobowiązań składkowych jest bardzo bogate. Można je sprowadzić jednak do wspólnego mianownika: ZUS rozważa umorzenie składek w ramach uznania administracyjnego, przez co należy rozumieć możliwość umorzenia, o ile zajdzie którakolwiek z wymaganych ustawą przesłanek, jednak nie oznacza to w żadnym wypadku dowolności w rozstrzyganiu. Kwestią podstawową jest zatem rzetelne ustalenie przez ZUS, czy określone fakty i zdarzenia udokumentowane w sposób właściwy przez płatnika stanowią o zaistnieniu określonej w przepisie przesłanki umorzenia. Jednak co ważne, analiza zakładu nie ogranicza się wyłącznie do ustalenia sytuacji materialnej dłużnika, a pod uwagę brana jest możliwość ściągnięcia należności na drodze egzekucji administracyjnej, spłaty zadłużenia w ramach ulgi, jaką jest układ ratalny, czy nawet w ramach dobrowolnych wpłat.
PRZYKŁAD 21
Uzyskiwanie dochodów uniemożliwi umorzenie
Raczej tak. Zgodnie z przepisem całkowita nieściągalność miałaby miejsce w przypadku zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, a nie jej zawieszenia jak w opisanym stanie faktycznym. Trudno również uznać, że zaistniała przesłanka przemawiająca za umorzeniem należności z tytułu składek zawarta w par. 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z tego względu, iż przesłanką umorzenia nie jest przewlekła choroba lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, ale ich skutek w postaci pozbawienia możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu składek. Taka sytuacja nie miała zaś miejsca, przede wszystkim z uwagi na wykonywanie pracy na podstawie umowy-zlecenia. Jak stwierdził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w wyroku z 27 stycznia 2015 r., sygn. akt I SA/Rz 1195/14: "Choroba, która mogłaby uzasadniać umorzenie należności, musi mieć charakter przewlekły, a więc taki, który wyłącza zobowiązanego z codziennego funkcjonowania i nie pozwala mu na zajęcie się sprawami zawodowymi".
PRZYKŁAD 22
Inne zobowiązania bez znaczenia
O tym zdecyduje sąd, jednak trudno będzie skutecznie podważyć decyzję zakładu. Nie można bowiem traktować zobowiązań na rzecz ZUS jako zobowiązań drugiej kategorii. Regulowanie wszystkich innych należności cywilnoprawnych poza publicznoprawnymi nie może w żadnym razie stanowić pozytywnej przesłanki do umorzenia. Spłata kredytu nie może więc mieć pierwszeństwa w stosunku do obowiązku uregulowania należności publicznoprawnych. Również opłaty za media są zwykłymi obciążeniami ponoszonymi przez każdego, w związku z czym nie mogą stanowić podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Stanowisko takie znajduje potwierdzenie w orzecznictwie, czego przykładem jest wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 marca 2014 r., sygn. akt V SA/Wa 2198/13, w którym sąd stwierdził, że w sytuacji, gdy osoba deklaruje znajdowanie się w trudnej sytuacji finansowej, a sukcesywnie spłaca swoje zobowiązania wobec innych podmiotów, może oznaczać to, iż powinna także uregulować należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.
●ZUS najczęściej odmawia umorzenia, kierując się publicznoprawnym charakterem składek. Trzeba przyznać, że właściwe uzasadnienie decyzji odmownej nie zawsze jest proste. Rzeczywiście jest tak, że najczęściej wnioski składają osoby znajdujące się w trudnej sytuacji rodzinnej i finansowej. Zawsze jednak od decyzji odmawiającej umorzenia przysługuje stronie możliwość odwołania. Decyzje w zakresie umorzenia są wyjątkiem spośród innych decyzji wydawanych przez ZUS, nie przysługuje bowiem od nich odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, ale wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy do prezesa ZUS, a następnie w razie utrzymania decyzji odmownej w mocy - skarga do sądu administracyjnego. Sąd nie może umorzyć składek lub zmusić ZUS do ich umorzenia, bada natomiast, czy sprawa była rozpatrywana zgodnie z obowiązującymi procedurami administracyjnymi, i w konsekwencji oddala skargę albo ją uwzględnia i uchyla zaskarżoną decyzję, co automatycznie oznacza konieczność rozpoznania wniosku na nowo. Zazwyczaj przyczyną uchylenia decyzji odmawiającej umorzenia jest wytyk sądu dotyczący nieprawidłowego jej uzasadnienia w świetle art. 107 par. 3 kodeksu postępowania administracyjnego precyzującego, co powinno zawierać uzasadnienie faktyczne decyzji, oraz argument, że ZUS nie zbadał należycie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności.
PRZYKŁAD 23
Brak pomocy społecznej nie jest argumentem
Nie. Orzecznictwo w tym zakresie jest raczej jednolite. Nie wystarczy, aby ZUS wykazywał potencjalne możliwości zarobkowe dłużnika, należy jeszcze uprawdopodobnić, że z danego źródła w konkretnym okresie może on uzyskać realne środki pozwalające na spłatę zadłużenia. Z tych samych względów nie będzie wystarczające rozważanie przez ZUS możliwości uzyskiwania ewentualnych dochodów na przyszłość, organ musi dokonać analizy obecnej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Skutecznym argumentem przemawiającym za odmową umorzenia nie będzie również powoływanie się na okoliczność niekorzystania przez dłużnika z pomocy społecznej jako rzekomo świadczącej przeciw trudnej sytuacji finansowej dłużnika. Nie czyni bowiem zadość zasadom sprawiedliwości społecznej konieczność sięgania do pomocy państwa jako warunek pozwalający na skorzystanie z ulgi w postaci umorzenia składek.
●Podkreślenia wymaga, że umorzenie składek może dotyczyć wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Nieprawidłowe byłoby natomiast umorzenie należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Jeżeli zatem zobowiązany w swoim wniosku o umorzenie wskazuje również składki, które uległy już przedawnieniu, to w tym zakresie organ powinien umorzyć postępowanie jako bezprzedmiotowe.
●Ponadto jak wskazuje przepis, umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty.
1. Ze względów gospodarczych lub innych przyczyn zasługujących na uwzględnienie Zakład może na wniosek dłużnika odroczyć termin płatności należności z tytułu składek oraz rozłożyć należność na raty, uwzględniając możliwości płatnicze dłużnika oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.
1a. Odroczenie terminu płatności należności z tytułu składek oraz rozłożenie należności na raty następuje w formie umowy.
2. Od składek, które rozłożono na raty, nie nalicza się odsetek za zwłokę począwszy od następnego dnia po dniu wpływu wniosku o udzielenie tych ulg.
3. Jeżeli dłużnik nie spłaci w terminie ustalonych przez Zakład rat, pozostała kwota staje się natychmiast wymagalna wraz z odsetkami za zwłokę naliczonymi na zasadach określonych w ustawie - Ordynacja podatkowa.
4. W przypadkach, o których mowa w ust. 1, Zakład ustala opłatę prolongacyjną na zasadach i w wysokości przewidzianej w ustawie - Ordynacja podatkowa dla podatków stanowiących dochód budżetu państwa.
●Poza omówionym już sposobem uzyskania ulgi w opłacaniu składek polegającym na ich umorzeniu płatnik, który nie opłacił w terminie należnych składek lub podejrzewa, że nie będzie mógł ich opłacić, może się zwrócić do ZUS o odroczenie terminu ich płatności lub o ich rozłożenie na raty. W odróżnieniu od przepisu regulującego umorzenie, komentowany artykuł zawiera otwarty katalog przypadków, w których możliwe jest udzielenie tego rodzaju ulg, jednak zawiera zastrzeżenie, że będzie to możliwe wówczas gdy przemawiają za tym względy gospodarcze lub inne przyczyny zasługujące na uwzględnienie. Inaczej niż w przypadku umorzenia składek, rozłożenie na raty i odroczenie terminu płatności następuje w formie umowy, która określa warunki, na jakich następuje udzielenie ulgi. Co istotne, rozstrzygnięcie ZUS co do udzielenia płatnikowi wnioskowanej ulgi nie jest jego obowiązkiem, lecz należy do jego uznania. Zatem samo złożenie wniosku nie gwarantuje w żadnym razie pozytywnej decyzji. Jednak w razie odmowy ZUS ma obowiązek wydać decyzję administracyjną (tak np. wyrok WSA w Poznaniu z 20 stycznia 2009 r., sygn. akt I SA/Po 1477/08). W przypadku takiej decyzji płatnik musi opłacić należne składki, choć może zaskarżyć ją do sądu.
●Zawarcie umowy ma ten skutek, że nie rozpoczyna się bieg terminu przedawnienia należności składkowych, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty.
Odroczenie terminu płatności
●Odroczenie terminu płatności powoduje zmianę wynikającego z ustawy terminu płatności na nowy, ustalony przez ZUS w porozumieniu z wnioskodawcą. Ważne jest jednak to, że płatnik musi zwrócić się z wnioskiem o odroczenie przed upływem bieżącego terminu płatności składek, a zatem ta ulga dotyczyć może wyłącznie bieżących lub przyszłych składek.
PRZYKŁAD 24
Odroczone tylko składki bieżące lub przyszłe
Przedsiębiorca wystąpił o odroczenie terminu płatności składek na dwa dni przed jego upływem. Mimo że w chwili składania wniosku dotyczył on składek jeszcze niewymagalnych, to raczej nie otrzyma pozytywnej decyzji ZUS w tym zakresie z uwagi na zbyt krótki czas na dokonanie analizy i rozstrzygnięcie złożonego wniosku. Po upływie terminu płatności danej składki może mieć zastosowanie jedynie rozłożenie składek na raty lub ich umorzenie. Przedsiębiorca będzie mógł więc wystąpić do ZUS z ponownym wnioskiem o udzielenie ulgi.
Rozłożenie na raty
●Spłata należności z tytułu składek w formie umowy ratalnej może nastąpić wyłącznie na wniosek płatnika, który zostanie przez niego należycie umotywowany. Rozkładając płatność na raty, podobnie jak to jest przy odraczaniu terminu płatności, ZUS bierze pod uwagę możliwości płatnicze wnioskodawcy, a także stan finansów ubezpieczeń społecznych. Podkreślenia wymaga, że zawarcie umowy niesie ze sobą przynajmniej dwie wymierne korzyści dla płatników. Pierwsza z nich jest taka, że w przypadku uwzględnienia wniosku o rozłożenie składek na raty i zawarcia umowy odsetki za zwłokę przestają być naliczane począwszy od dnia następnego po dniu wpływu wniosku w tej sprawie. Druga z kolei polega na zawieszeniu wcześniej wszczętych i niezakończonych postępowań egzekucyjnych dotyczących należności objętych układem. Jednocześnie wyklucza to możliwość wszczęcia egzekucji co do należności za ten okres.
PRZYKŁAD 25
Układ ratalny wstrzyma egzekucję
Nie. Artykuł 56 par. 1 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 599 ze zm.) wskazuje wprost, że postępowanie egzekucyjne ulega zawieszeniu w całości lub w części m.in. w razie wstrzymania wykonania, odroczenia terminu wykonania obowiązku albo rozłożenia na raty spłat należności pieniężnej. ZUS jako wierzyciel powinien powiadomić organ egzekucyjny o okolicznościach stanowiących podstawę zawieszenia egzekucji. Zobowiązana może rzecz jasna bronić się za pomocą zarzutów na postępowanie egzekucyjne. Jedną z przesłanek wniesienia takiego zarzutu jest właśnie rozłożenie na raty spłaty należności.
PRZYKŁAD 26
Wniosek musi być rozpoznany
Wydaje się, że o ile zadłużenie za okres objęty wnioskiem nie zostało w całości spłacone, nie ma podstaw do pozostawienia złożonego wniosku bez rozpoznania, nawet jeśli nieracjonalne jest rozłożenie pozostałej kwoty na raty. Nie ma bowiem podstaw do nierozpoznania wniosku z tego względu, że kwota zadłużenia jest niewiele większa niż wysokość raty zaproponowanej przez wnioskodawcę. Pozostaje tylko pytanie, czy płatnikowi w tej sytuacji zależy mimo wszystko na rozpoznaniu wniosku.
Ponadto skoro zmieniła się w sposób istotny kwota zadłużenia i okoliczności złożenia wniosku, najrozsądniejszym ze strony organu byłoby zwrócenie się do dłużnika, czy w ogóle, a jeśli tak, to w jakim zakresie podtrzymuje swój wniosek o raty.
Do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28.
●Przepis ten dopuszcza możliwość odroczenia terminu płatności lub rozłożenia na raty całej zaległości dłużnika z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w tym również należności finansowanej przez ubezpieczonego, co było wyjściem naprzeciw oczekiwaniom płatników składek. Poprzednie jego brzmienie wyłączało możliwość zastosowania którejkolwiek z ulg przewidzianych ustawą systemową, o ile płatnik nie opłacił części składki finansowanej przez ubezpieczonego. Uniemożliwiało to przedsiębiorcom zatrudniającym pracowników realną spłatę zadłużenia, ponieważ nie stać było ich na zapłacenie nierzadko niemałych składek za pracowników. Obecnie zapłata całości długu w formie umowy ratalnej może pomóc płatnikom wyjść z pętli zadłużenia. Ustawodawca pozostawił jedynie ograniczenie dopuszczalności umorzenia składek w części składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących ich płatnikami. Wydaje się, że jak najbardziej słusznie. Umorzenie należności powoduje bowiem ubytek w przychodach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, więc stosowanie tej ulgi jest możliwe tylko w wyjątkowych sytuacjach przewidzianych przez ustawę i nie powinno mieć miejsca co do tej części składek, które opłacają sami ubezpieczeni.
Do należności z tytułu składek stosuje się odpowiednio: art. 12, art. 26, art. 29 § 1 i 2, art. 33, art. 33a, art. 33b, art. 38a, art. 51 § 1, art. 55, art. 59 § 1 pkt 1, 3, 4, 8 i 9, art. 60 § 1, art. 61 § 1, art. 62 § 1, 3 i 5, art. 62b § 1 pkt 2 i § 3, art. 72 § 1 pkt 1 i 4 i § 2, art. 73 § 1 pkt 1 i 5, art. 77b § 1 i 2, art. 91, art. 93, art. 93a-93c, art. 93e, art. 94, art. 97 § 1, art. 98 § 1 i 2 pkt 1, 2, 5 i 7, art. 100, art. 101, art. 105 § 1 i 2, art. 106 § 1 i 2, art. 107 § 1, 1a, § 2 pkt 2 i 4 i § 3, art. 108 § 1, 3 i 4, art. 109 § 1 w zakresie art. 29, art. 109 § 2 pkt 1, art. 110 § 1, § 2 pkt 2, § 3, art. 111 § 1-4 i § 5 pkt 1, art. 112 § 1-5, art. 112b, art. 112c, art. 113, art. 114, art. 115-117, art. 118 oraz art. 119 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa.
●W tym miejscu ustawa zawiera odesłanie w zakresie należności z tytułu składek do wymienionych przepisów ordynacji podatkowej. Skoro nie posłużono się w treści przepisu słowem "w szczególności", oznacza to, że wskazany w nim katalog jest zamknięty. I tak wśród nich znajduje się odesłanie do wybranych przepisów ordynacji podatkowej regulujących zasady obliczania terminów, odpowiedzialności podatnika, w tym odpowiedzialności małżonków, zabezpieczenia wykonania zobowiązań, zaległości podatkowych i ich wygaśnięcia, nadpłaty, odpowiedzialności solidarnej, praw i obowiązków następców prawnych oraz podmiotów przekształconych, w tym odpowiedzialności spadkobierców oraz odpowiedzialności osób trzecich. Podkreślenia wymaga, że do należności składkowych nie znajdą już zastosowania te przepisy ordynacji podatkowej, które regulują zasady i tryb postępowania podatkowego. W postępowaniach prowadzonych przez ZUS, np. co do przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, niestety często się zdarza, że strona, odwołując się od decyzji przenoszącej odpowiedzialność, zarzuca naruszenie wielu przepisów ordynacji podatkowej z zakresu postępowania, zapominając, że przepisów tych w ogóle się w postępowaniu przed ZUS nie stosuje. Cała ta argumentacja dotycząca naruszenia przepisów postępowania de facto okazuje się więc kompletnie zbędna, warto więc pamiętać o treści tego przepisu.
Szczegółowe omówienie każdego z przepisów ordynacji podatkowej, które znajdują zastosowanie do składek, wymagałoby obszernego komentarza, więc w tym miejscu wskazanych zostanie jedynie kilka przykładów wybranych przepisów, które w praktyce chyba najczęściej są stosowane.
PRZYKŁAD 27
Formalne umorzenie niekonieczne
Niekoniecznie. Jak wskazał WSA w Kielcach w wyroku z 16 czerwca 2016 r., sygn. akt I SA/Ke 261/16, o bezskuteczności postępowania egzekucyjnego w rozumieniu art. 116 ordynacji podatkowej nie musi przesądzać wyłącznie umorzenie postępowania egzekucyjnego oraz wydanie w jego konsekwencji postanowienia w sprawie umorzenia tego postępowania. Mogą za tym przemawiać inne działania organu egzekucyjnego, niekoniecznie zakończone postanowieniem o umorzeniu egzekucji. Muszą one nie pozostawiać wątpliwości co do tego, że egzekwowana wierzytelność nie może być zaspokojona z jakiejkolwiek części majątku spółki.
PRZYKŁAD 28
Spadkobierca nie odpowiada
Nie. Kwestie odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców za zobowiązania spadkodawcy regulują przepisy ordynacji podatkowej stosowane na mocy odesłania do składek. Za zobowiązania spółek kapitałowych w przypadkach określonych ordynacją podatkową odpowiadają osoby trzecie. Ich odpowiedzialność jest niejako wtórna w stosunku do podstawowego dłużnika. Artykuł 97 ordynacji podatkowej przewiduje możliwość dziedziczenia majątkowych praw i obowiązków wyłącznie przez spadkobierców podatnika. W przypadku składek będzie to oczywiście płatnik składek, którym nie jest osoba trzecia odpowiadająca za zobowiązania pierwotnego dłużnika. Przepis wprost wyklucza możliwość przeniesienia ponownie, tym razem na spadkobierców osoby trzeciej, odpowiedzialności za zobowiązania określone decyzją na osoby trzecie.
●Regulacje dotyczące odpowiedzialności osób trzecich są chyba jednymi z najczęściej stosowanych odesłań do zaległości za nieopłacone składki. Zwrócić warto również uwagę na art. 59 par. 1 pkt 1 i art. 60 par. 1 pkt 2 ordynacji podatkowej stosowane również w zakresie rozliczeń bezgotówkowych składek.
PRZYKŁAD 29
Ważna data wykonania przelewu
Słusznie. Przy realizacji zobowiązań w obrocie bezgotówkowym za termin dokonania zapłaty uważa się dzień obciążenia rachunku bankowego płatnika na podstawie polecenia przelewu. Tak wynika z przepisu ordynacji podatkowej, który ma zastosowanie również do składek ZUS. Nie wystarczy jednak samo wysłanie polecenia obciążenia rachunku, lecz konieczne jest jeszcze wykonanie przez bank tego polecenia w obowiązującym danego płatnika terminie płatności. Jeżeli ten warunek jest spełniony, nie ma znaczenia, kiedy pieniądze wpłynęły na rachunek organu (tak np. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 27 kwietnia 2016 r., sygn. akt III AUa 851/15).
Do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika, odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.
●Przepis ten odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne do składek na wskazane w nim pozostałe fundusze i w określonym w nim zakresie. Szczegółowe omówienie powołanych funduszy nie jest przedmiotem tego komentarza, zostanie więc przedstawione jedynie w dużym skrócie, aby przybliżyć nieco charakter składek na te fundusze:
●Fundusz Pracy to państwowy fundusz celowy, którego dysponentem jest minister właściwy do spraw pracy. Zasady opłacania jego składek uregulowane zostały w ustawie z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 645 ze zm.). Jego głównym celem jest łagodzenie skutków bezrobocia, aktywizacja zawodowa i promocja zatrudnienia. Składki na ten fundusz opłaca w całości pracodawca, który zatrudnia chociaż jednego pracownika na podstawie umowy o pracę. Stopa procentowa tej składki wynosi 2,45 proc. podstawy jej wymiaru.
●Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych to instytucja gwarancyjna, która ma chronić wszelkie roszczenia pracownicze w przypadku gdy dany pracodawca staje się niewypłacalny. Jest to państwowy fundusz celowy, który posiada osobowość prawną. Obecnie jego dysponentem jest minister rodziny, pracy i polityki społecznej. Zasady opłacania składek na FGŚP i ich wysokość określa ustawa z 13 lipca 2016 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1256). W przypadku gdyby nastąpiła niewypłacalność pracodawcy, z funduszu tego zostają zaspokojone roszczenia pracowników, byłych pracowników oraz członków rodziny zmarłego pracownika lub zmarłego byłego pracownika, którzy są uprawnieni do renty rodzinnej. Stopa procentowa składki wynosi 0,10 proc. podstawy jej wymiaru, a składka jest finansowana w całości przez płatnika składek.
●Fundusz Emerytur Pomostowych to państwowy fundusz celowy powołany w celu finansowania emerytur pomostowych. Dysponentem FEP jest ZUS. Zgodnie z przepisami ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 965 ze zm.), składka na ten fundusz jest opłacana za okres od 1 stycznia 2010 r. za pracownika, który spełnia łącznie następujące warunki: urodził się po 31 grudnia 1948 r. i wykonuje pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w przepisach tej ustawy. Składka na FEP jest opłacana od kwot stanowiących podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, wypłacanych tytułem należnych wynagrodzeń przysługujących za okres zatrudnienia w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze.
●Zasady podlegania, opłacania, finansowania składki na to ubezpieczenie reguluje ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych za środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1793 ze zm.). Podstawa wymiaru składki w 2016 r. stanowi 75 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w IV kwartale 2015 r., czyli 3210,60 zł. Składka zdrowotna wynosi 9 proc. podstawy wymiaru, więc kwota składki zdrowotnej obowiązująca jeszcze do końca grudnia tego roku dla przedsiębiorców wynosi 288,95 zł. Środki pochodzące ze składek na ubezpieczenie zdrowotne przeznaczane są na finansowanie służby zdrowia. Są one opłacane i ewidencjonowane w ZUS.
Wszystkie fundusze łączy to, że właściwym w zakresie poboru składek na nie, egzekucji w przypadku ich nieregulowania, stosowania odpowiednich sankcji i ulg wobec płatników składek jest ZUS.
ROZDZIAŁ 4
Zgłoszenia do ubezpieczenia, prowadzenie kont i rejestrów oraz zasady rozliczania składek i zasiłków
1. Zakład prowadzi:
1) konta ubezpieczonych, z których każde jest oznaczone numerem PESEL;
2) konta płatników składek oznaczone numerem NIP, a w przypadku gdy płatnik składek nie posiada numeru NIP, do czasu jego uzyskania - numerem z krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej REGON, a jeżeli nie posiada również tego numeru - numerem PESEL lub serią i numerem dowodu osobistego albo paszportu;
3) Centralny Rejestr Ubezpieczonych;
4) Centralny Rejestr Płatników Składek;
5) Centralny Rejestr Członków Otwartych Funduszy Emerytalnych;
6) (uchylony);
7) inne rejestry niezbędne do realizacji zadań określonych odrębnymi przepisami.
1a. (uchylony).
2. Jeżeli osoba ubezpieczona, o której mowa w ust. 1 pkt 1, nie posiada numeru PESEL, nie podała go lub podany numer budzi wątpliwości co do jego prawidłowości, konto ubezpieczonego oznacza się numerem NIP, a jeżeli nie posiada również tego numeru - serią i numerem dowodu osobistego albo paszportu.
3. (uchylony).
4. Zakład jest uprawniony do nieodpłatnego korzystania z:
1) rejestru PESEL;
2) danych zgromadzonych w Centralnym Rejestrze Podmiotów - Krajowej Ewidencji Podatników na zasadach przewidzianych w przepisach o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników;
3) danych zgromadzonych w krajowym rejestrze urzędowym podmiotów gospodarki narodowej (REGON), prowadzonym przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego.
5. Szczegółowy zakres danych zawartych w rejestrach, o których mowa w ust. 1 pkt 3-7, określi, w drodze rozporządzenia, minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, uwzględniając w nich również dane dotyczące zawodu wykonywanego przez ubezpieczonych wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.
●Jednym z głównych założeń wielkiej reformy emerytalnej z 1999 r., w ramach której zaczęła obowiązywać niniejsza ustawa, było przypisanie każdemu ubezpieczonemu indywidualnego konta, na którym będą gromadzone informacje o jego składkach i okresach ubezpieczenia. Miało to w założeniu zlikwidować konieczność pieczołowitego gromadzenia tych informacji przez samych ubezpieczonych. Nastręczało to bowiem wielu problemów, co można dostrzec nawet dzisiaj, gdy występujący o emeryturę mają problemy z udowodnieniem okresu ubezpieczenia i wynagrodzenia (a więc składek) za okres sprzed wejścia w życie reformy (szerzej o tym, jakie dane gromadzone są dzisiaj na koncie ubezpieczonego w komentarzu do art. 40 i 41 ustawy, które szczegółowo to określają). Ci, którzy przystąpili do ubezpieczeń po tym czasie, nie będą mieli takich problemów, bo wszystkie informacje gromadzi ZUS na indywidualnym koncie oznaczonym numerem PESEL. Ubezpieczeniu podlegają jednak również cudzoziemcy, a więc osoby, które nie mają PESEL. W takim wypadku ZUS do oznaczenia konta posłuży się NIP, a jeśli ubezpieczony także go nie posiada - serią i numerem dowodu osobistego albo paszportu. Podobnie będzie, gdy ubezpieczony nie poda PESEL lub podany numer wzbudzi podejrzenie co do jego prawidłowości (ust. 2a). Definicję konta zawiera art. 4 pkt 7 ustawy.
●Konto płatnika oznaczane jest co do zasady za pomocą NIP. Dopóki jednak NIP nie został nadany, ZUS oznaczy konto REGON. Jeśli nie będzie posiadał i tego numeru, konto będzie identyfikowane z użyciem PESEL lub serii i numeru dowodu osobistego albo paszportu. Co zawiera konto płatnika, określa art. 45 ustawy (szerzej na ten temat w następnej części komentarza). Definicję konta zawiera art. 4 pkt 8 ustawy.
●ZUS prowadzi również następujące rejestry:
- Centralny Rejestr Ubezpieczonych (CRU),
- Centralny Rejestr Płatników Składek (CRPS),
- Centralny Rejestr Członków Otwartych Funduszy Emerytalnych (CRC OFE).
Jakie informacje są w nich przechowywane, określa rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 21 grudnia 2009 r. w sprawie szczegółowego zakresu danych zawartych w centralnych rejestrach prowadzonych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 219).
●Jak przewiduje par. 1 rozporządzenia, w CRU gromadzone są bardzo szczegółowe dane:
- identyfikacyjne ubezpieczonego (m.in. PESEL, imię i nazwisko, a nawet płeć i obywatelstwo);
- adresowe (nie tylko adres zamieszkania, ale także numer rachunku bankowego);
- dotyczące podlegania ubezpieczeniom (ich rodzaje, data zarejestrowania i wyrejestrowania, prace w warunkach szczególnych);
- dotyczące stopnia niepełnosprawności;
- dotyczące niezdolności do pracy (częściowej lub całkowitej).
Chociaż nie wynika to z przepisów, ZUS umożliwia pobranie tych informacji przez płatników, którzy zgłosili tych ubezpieczonych. Ma to na celu porównanie posiadanych danych i ewentualne ich skorygowanie.
●W CRPS (par. 2 rozporządzenia) ZUS gromadzi dane:
- identyfikacyjne (m.in. informacje o organach założycielskich, dacie zarejestrowania/wyrejestrowania);
- adresowe(siedziby przedsiębiorcy, numer rachunku bankowego);
- dotyczące biura rachunkowego obsługującego płatnika.
●W CRC OFE (par. 3 rozporządzenia) ZUS oprócz podstawowych informacji identyfikacyjnych przechowuje także informacje tak szczegółowe, jak data oraz godzina zawarcia umowy z OFE.
●Aby móc zapewnić prawidłowe prowadzenie kont, ZUS może korzystać bezpłatnie z:
- rejestru PESEL;
- danych zgromadzonych w Centralnym Rejestrze Podmiotów - Krajowej Ewidencji Podatników na zasadach przewidzianych w przepisach o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników;
- danych zgromadzonych w krajowym rejestrze urzędowym podmiotów gospodarki narodowej (REGON) prowadzonym przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego.
ZUS korzysta z nich przede wszystkim wtedy, gdy istnieją jakieś rozbieżności na koncie ubezpieczonego lub płatnika lub np. nie podano wszystkim niezbędnych informacji.
1. Zakład zapewnia rzetelność i kompletność informacji gromadzonych na kontach ubezpieczonych i na kontach płatników składek w sposób uregulowany niniejszą ustawą.
2. Informacje zawarte na koncie ubezpieczonego i koncie płatnika składek prowadzonych w formie elektronicznej, które przekazane zostały w postaci dokumentu pisemnego albo elektronicznego, są środkiem dowodowym w postępowaniu administracyjnym i sądowym z zakresu ubezpieczeń społecznych.
3. Do informacji zawartych na kontach ubezpieczonych i kontach płatników składek oraz danych źródłowych będących podstawą zapisów na tych kontach stosuje się przepisy o ochronie danych osobowych.
4. Wykorzystywanie danych osobowych i innych informacji zgromadzonych na kontach ubezpieczonych dopuszczalne jest jedynie w przypadkach określonych w ustawie.
5. Zakład oraz otwarty fundusz emerytalny są obowiązane do wzajemnego udostępniania danych osobowych osób zarejestrowanych w rejestrze, o którym mowa w art. 33 ust. 1 pkt 5.
6. Zakład, na wniosek płatnika składek, bada prawidłowość wykazanych przez tego płatnika składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych, o których mowa w art. 9 ust. 2c. Jeżeli w wyniku sprawdzenia wysokości miesięcznej podstawy wymiaru składek Zakład stwierdzi błędne wykazanie składek, informuje o tym niezwłocznie płatnika składek i ubezpieczonego za pośrednictwem płatnika składek. Jeżeli do opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest zobowiązany więcej niż jeden płatnik składek, składka jest opłacana przez każdego płatnika, chyba że ubezpieczony przedłoży płatnikowi dokumenty, z których wynika brak konieczności opłacania składek.
●Ustawa nakłada na ZUS obowiązek zapewnienia kompletności i prawidłowości danych na kontach ubezpieczonych i płatników. Oznacza to, że jego działania nie mogą się ograniczać tylko do zebrania przekazanych mu informacji i ich bezrefleksyjnego przechowywania. Zobowiązany jest reagować na każde rozbieżności i niejasności oraz próbować je wyjaśnić środkami przewidzianymi w ustawie. Jeśli jakieś dane są niekompletne, powinien zwrócić się o ich uzupełnienie. W celu realizacji tego obowiązku może korzystać chociażby z rejestrów, o których mowa w art. 33.
Przepis ten jednak nie może być rozumiany w ten sposób, że to na ZUS spada cała odpowiedzialność za prawidłowość danych, zaś płatnik może w zasadzie przekazywać informacje dowolne. Na nim ciąży bowiem obowiązek przekazywania prawidłowych danych, za niezrealizowanie czego grożą sankcje.
●Dokument pisemny lub elektroniczny sporządzony na podstawie danych pobranych z konta ubezpieczonego lub płatnika jest środkiem dowodowym w postępowaniu administracyjnym i przed sądem ubezpieczeń społecznych.
ZUS, wydając decyzję, opiera się na informacjach zawartych na kontach ubezpieczonego lub płatnika. Te informacje są następnie przekazywane do sądu, jeśli w danej sprawie zostało złożone odwołanie. Zdarza się również, że sąd w toku postępowania zwraca się do ZUS o przedstawienie jakichś informacji lub wyliczeń w oparciu o dane z konta. Ustęp 2 komentowanego przepisu pozwala więc na znaczne skrócenie i uproszczenie postępowania przed sądem, który nie musi żmudnie ustalać pewnych okoliczności (informacji), ale może je otrzymać z ZUS. Trzeba jednak pamiętać, że taki dokument jest tylko środkiem dowodowym. Oznacza to, że tak samo jak pozostałe środki, np. zeznania świadków czy inne dokumenty, podlega swobodnej ocenie dowodów. Sąd może podać w wątpliwość informacje zawarte w takim dokumencie i nie uznać ich za wiarygodne. Konto ubezpieczonego lub płatnika powinno być bowiem odzwierciedleniem rzeczywistości. Jeśli zawiera błędy, powinno być skorygowane, a sąd nie ma obowiązku uwzględniać danych w nim zawartych. Jak podkreślał Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 17 marca 2016 r., sygn. akt III AUa 536/15, sąd rozstrzygając sprawę nie może bezkrytycznie podchodzić do wyliczeń ZUS, ponieważ w postępowaniu mającym na celu skontrolowanie poprawności decyzji organu rentowego wyliczenia te powinny być wszechstronnie sprawdzone w oparciu o pozostałe dowody. Jeśli więc ubezpieczony lub płatnik nie zgadzają się z informacjami z konta przekazanymi przez ZUS, jak najbardziej mogą je kwestionować.
PRZYKŁAD 30
Dokument z ZUS nie przesądzi sprawy
Pan Henryk prowadzi od 2000 r. działalność gospodarczą i zatrudnia dwie osoby. W 2016 r. otrzymał decyzję ZUS, z której wynikało, że ma zaległości składkowe za pracowników. Pan Henryk złożył odwołanie, które ZUS przekazał do sądu wraz z aktami.
Pan Henryk wykazał przed sądem za pomocą potwierdzenia przelewów i dowodów wpłat, że składki odprowadzał terminowo i w pełnej wysokości. Sąd, wydając wyrok, uwzględnił odwołanie. Dane, które zewidencjonował na kontach ZUS, okazały się nieprawdziwe.
●ZUS w ramach swojej działalności ustawowej gromadzi więc niemało informacji o osobach fizycznych i przedsiębiorcach. Do tych danych stosuje się przepisy o ochronie danych osobowych. Jak zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 15 kwietnia 2015 r., sygn. akt III AUa 1118/14, ZUS jest administratorem danych osobowych figurujących na kontach ubezpieczonych i płatników składek i dlatego powinien stosować odpowiednie środki techniczne i organizacyjne zapewniające ochronę przetwarzania tych danych. W szczególności musi zapewnić zabezpieczenie danych przed ich udostępnianiem osobom nieupoważnionym, przetwarzaniem niezgodnym z przepisami ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 922) oraz przed ich zmianą, utratą, uszkodzeniem lub zniszczeniem.
●Wykorzystywanie danych zawartych na kontach możliwe jest jedynie do celów przewidzianych w ustawie - a więc wydawania decyzji w sprawie uprawnień i obowiązków ubezpieczonych i płatników. Przepis ten jest skierowany jednak tylko do ZUS, bo dane zapisane na kontach mogą być wykorzystywane także przez inne instytucje (m.in. sądy i prokuraturę), którym ZUS na podstawie art. 50 ustawy jest zobowiązany je przekazać na ich wniosek (szerzej na ten temat w kolejnej części komentarza).
●Ustęp 5 komentowanego artykułu nakłada na ZUS i OFE obowiązek wymiany danych członków OFE. Ma to oczywiście na celu zapewnienie ich prawidłowości i wyeliminowanie niezgodności.
●Ustęp 6 komentowanego artykuł wszedł w życie 1 stycznia 2016 r. wraz z rewolucyjną nowelizacją ustawy, która dodawała do niej art. 9 ust. 2c (ustawa z 23 października 2014 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i niektórych innych ustaw - Dz.U. poz. 1831). Zgodnie z tym przepisem zleceniobiorcy (pracujący w oparciu o umowę agencyjną, umowę o świadczeniu usług lub inną umowę cywilnoprawną) zostali objęci obowiązkiem ubezpieczenia emerytalno-rentowego (a co za tym idzie także wypadkowego) w każdym przypadku, gdy z innych tytułów podstawa wymiaru składek jest niższa niż aktualnie obowiązujące minimalne wynagrodzenie (szerzej na ten temat w I części komentarza). Celem nowelizacji było wyeliminowanie sytuacji, w której składki były odprowadzane z jednego zlecenia od symbolicznej kwoty, podczas gdy większość wynagrodzenia była wypłacana na podstawie drugiej umowy. W 2016 r. wynagrodzenie jednej oskładkowanej umowy musiało wynosić więc minimum 1850 zł, aby można było nie płacić składek z drugiej.
Jeśli wszystkie umowy zostały zawarte z jednym płatnikiem, nikt nie powinien mieć kłopotów z zastosowaniem nowych zasad. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy ubezpieczeni mają zawarte wiele umów różnego rodzaju z kilkoma płatnikami. Ustęp 6 pozwala więc płatnikom będącym zleceniodawcami na zwrócenie się do ZUS z prośbą o weryfikację, czy opłacają za zleceniobiorców lub zatrudnionych na podstawie innej umowy cywilnoprawnej składki w prawidłowej wysokości. Jeśli ZUS stwierdzi nieprawidłowości, poinformuje o tym płatnika i za jego pośrednictwem ubezpieczonego. Taki tryb nie zwalnia jednak płatnika z konieczności dopłaty składek, gdyby okazało się, że opłacił je w zbyt niskiej wysokości. Musiałby także zapłacić odsetki. Ponadto ma obowiązek dokonać korekty dokumentów rozliczeniowych.
●Trzeba podkreślić, że zgodnie z ogólną zasadą wynikającą z ust. 6 płatnik, nawiązując umowę cywilnoprawną, powinien zawsze odprowadzać składki, nawet jeśli wie, iż ubezpieczony ma zawarte umowy z innymi płatnikami z wynagrodzeniem powyżej limitu. Może tego nie zrobić, jeśli ubezpieczony przedłoży mu dokumenty, z których wynika brak takiego obowiązku. Problem jednak w tym, że ustawa nie precyzuje, jakie to mają być dokumenty. ZUS jak na razie stoi na stanowisku, że ustawa zapewnia stronom dowolność. Podobnie resort pracy jeszcze przed wejściem w życie tego przepisu zwracał uwagę, że ważne jest, aby z dokumentu wynikał brak tego obowiązku, a więc może to być np. zaświadczenie innego płatnika składek, iż opłaca za ubezpieczonego składki od podstawy nie niższej niż minimalne wynagrodzenie. Może to być również oświadczenie samego ubezpieczonego z okazaną do wglądu umową-zleceniem.
Niezależnie jednak od dołożenia należytej staranności przez płatnika przy weryfikacji tego rodzaju dokumentów i tak grożą mu sankcje w postaci odsetek (wątpliwe jest w takim wypadku wymierzenie przez ZUS opłaty dodatkowej), gdy nie odprowadził należnych za zleceniobiorcę składek, bo dane zawarte w okazanym dokumencie okazały się jednak nieprawdziwe. Konieczność zapłaty odsetek nie jest bowiem związana z winą płatnika, a jedynie z nieopłaceniem składek w terminie bez względu na przyczynę. Wydaje się, na co zresztą zwrócił uwagę resort pracy, że w takim przypadku płatnik będzie mógł dochodzić zwrotu równowartości odsetek na drodze cywilnoprawnej. W każdej sprawie tego typu trzeba będzie jednak ustalić, od kogo można żądać zwrotu. Pozwanym może być bowiem tylko ubezpieczony, który np. złożył nieprawdziwe oświadczenie, bo chciał otrzymać wyższe, bez potrącania z niego składek, wynagrodzenie. Może się jednak zdarzyć, że pozwanym może być także inny płatnik, który wystawił nieprawdziwe zaświadczenie. Aby zminimalizować ryzyko wystąpienia takiej sytuacji, płatnik powinien weryfikować stan faktyczny w zasadzie co miesiąc. Najbezpieczniejszym rozwiązaniem, choć bardzo czasochłonnym, byłoby przyjęcie zawsze zasady ogólnej - opłacanie składek od każdej umowy-zlecenia, a następnie wystąpienie do ZUS o zbadanie sprawy w trybie ust. 6 i w razie stwierdzenia, że składki za ubezpieczonego nie musiały być opłacane, skorygowanie dokumentów rozliczeniowych i wystąpienie o zwrot nadpłaty.
PRZYKŁAD 31
Odsetki mimo staranności
Spółka ABC na okres od 1 do 30 czerwca 2016 r. zatrudniła pana Filipa na umowę-zlecenie do sporządzania ankiet. Pan Filip w dniu zawierania umowy (25 maja) wykonywał już inną umowę-zlecenie zawartą ze spółką XYZ na okres 1 stycznia - 31 grudnia 2016 r. z wynagrodzeniem miesięcznym wynoszącym 2500 zł brutto. Podpisując umowę, pan Filip złożył oświadczenie o zawartej innej umowie-zlecenia i wysokości osiąganego wynagrodzenia, okazując jednocześnie kontrakt do wglądu.
Spółka XYZ wypowiedziała jednak panu Filipowi umowę-zlecenie już w kwietniu ze skutkiem na koniec maja. W czerwcu nie osiągnął żadnego przychodu z tego tytułu, zaś spółka ABC, kierując się oświadczeniem, także nie odprowadziła składek za czerwiec. ZUS po kilku miesiącach wezwał spółkę ABC to opłacenia tych składek wraz z odsetkami. Spółka ABC opłaciła składki i odsetki. Może dochodzić więc od pana Filipa nie tylko zwrotu odsetek (to on wprowadził spółkę w błąd), lecz także zwrotu tej części składek, która powinna zostać potrącona z wynagrodzenia wypłaconego za czerwiec 2016 r.
1. We wszystkich dokumentach związanych z ubezpieczeniami społecznymi, w tym z rozliczaniem i opłacaniem składek oraz przyznawaniem i wypłatą świadczeń określonych odrębnymi przepisami, należy podawać:
1) w przypadku ubezpieczonych - numer PESEL, a w razie gdy ubezpieczonemu nie nadano numeru PESEL - serię i numer dowodu osobistego lub paszportu, z zastrzeżeniem ust. 1a;
2) w przypadku płatników składek - numery NIP i REGON, a jeżeli płatnikowi składek nie nadano tych numerów lub jednego z nich - numer PESEL lub serię i numer dowodu osobistego albo paszportu.
1a. W imiennych raportach miesięcznych, o których mowa w art. 41, należy podać numer PESEL, a w razie gdy ubezpieczonemu nie nadano tego numeru - serię i numer dowodu osobistego lub paszportu.
2. (uchylony).
3. (uchylony).
●Jak się wydaje, przepis ten jest skierowany zarówno do ZUS, jak i do ubezpieczonych i płatników. Nie sprecyzowano bowiem pojęcia dokument. W praktyce ZUS, wydając decyzję, oznacza ubezpieczonych za pomocą PESEL, ewentualnie serią i numerem dowodu osobistego (paszportu), a płatnika z użyciem NIP i REGON także ewentualnie serią i numerem dowodu osobistego (paszportu). Te same dane zobowiązani są przekazywać ubezpieczeni (np. we wnioskach o wypłatę świadczeń) oraz płatnicy (np. w dokumentach rozliczeniowych).
1. Każda osoba objęta obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi podlega zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych.
2. Obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych osób określonych w art. 6 ust. 1 pkt 1-4, 6-9b, 11, 12, 18a-22, ust. 2, 2a i 2d, duchownych będących członkami zakonów lub klasztorów oraz osób współpracujących, o których mowa w art. 8 ust. 11, należy do płatnika składek.
2a. Osoba przebywająca na urlopie wychowawczym jest obowiązana poinformować płatnika składek o ustaleniu prawa do emerytury lub renty albo o podleganiu ubezpieczeniom społecznym z innego tytułu niż przebywanie na urlopie wychowawczym.
2b. Zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych osób, o których mowa w art. 6a ust. 1 i art. 6b ust. 1, i wyrejestrowanie z tych ubezpieczeń, w przypadku ustania warunków uzasadniających opłacanie składek, należy do Zakładu. Osoby te są obowiązane do przedłożenia Zakładowi:
1) skróconego odpisu aktu urodzenia dziecka;
2) oświadczenia, o którym mowa w ust. 15;
3) orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności, w przypadku posiadania przez dziecko takiego orzeczenia.
3. Obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5 i 10, z zastrzeżeniem ust. 2, należy do tych osób.
4. Zgłoszeń, o których mowa w ust. 2 i 3, dokonuje się w terminie 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia, z zastrzeżeniem ust. 4a, 5, 5a i 9a.
4a. Zgłoszeń, o których mowa w ust. 3, twórcy i artyści dokonują w ciągu 7 dni od dnia otrzymania decyzji Komisji do Spraw Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców ustalającej datę rozpoczęcia wykonywania działalności twórczej lub artystycznej.
5. Osoby, które są obejmowane ubezpieczeniami społecznymi na zasadach dobrowolności, zgłaszają wniosek o objęcie ich ubezpieczeniem w terminie przez nie wybranym. Przepisy ust. 2 i 3 stosuje się odpowiednio.
5a. Pracownicy, o których mowa w art. 18 ust. 12, zgłaszani są do ubezpieczeń społecznych nie później niż w terminie rozliczania i opłacania składek za miesiąc, w którym powstał obowiązek ubezpieczeń społecznych.
6. (uchylony).
7. Prawdziwość danych zawartych w zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych osoba zgłaszana potwierdza własnoręcznym podpisem, z wyłączeniem osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 19.
8. W przypadku przekazywania do Zakładu zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych w postaci dokumentu elektronicznego, zgłoszenie w postaci dokumentu pisemnego z własnoręcznym podpisem osoby zgłaszanej płatnik przechowuje przez okres 5 lat.
9. Zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych według ustalonego wzoru, z zastrzeżeniem ust. 9a, albo w formie dokumentu elektronicznego w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (Dz. U. z 2014 r. poz. 1114 oraz z 2016 r. poz. 352) z oprogramowania, o którym mowa w art. 47a ust. 1, albo w formie wydruku z tego oprogramowania dokonuje się w jednostce organizacyjnej Zakładu. Na podstawie pierwszego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych zakładane jest konto, o którym mowa w art. 33 ust. 1 pkt 1.
9a. Zgłoszenia do ubezpieczeń osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 19, dokonuje się poprzez wykazanie ubezpieczonego w imiennym raporcie miesięcznym.
10. Zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych zawiera w szczególności następujące dane dotyczące osoby zgłaszanej: dane, o których mowa w art. 35 ust. 1 pkt 1, nazwisko, imię pierwsze i drugie, datę urodzenia, nazwisko rodowe, obywatelstwo i płeć, tytuł ubezpieczenia, stopień niepełnosprawności, posiadanie ustalonego prawa do emerytury lub renty, adres zameldowania na stałe miejsce pobytu, adres zamieszkania, jeżeli jest inny niż adres zameldowania na stałe miejsce pobytu, adres do korespondencji, jeżeli jest inny niż adres zameldowania na stałe miejsce pobytu i adres zamieszkania.
11. Każda osoba, w stosunku do której wygasł tytuł do ubezpieczeń społecznych, podlega wyrejestrowaniu z tych ubezpieczeń. Zgłoszenie wyrejestrowania płatnik składek jest zobowiązany złożyć w terminie 7 dni od daty zaistnienia tego faktu, z zastrzeżeniem ust. 12 i 14. Przepisy ust. 2, 3 i 9 stosuje się odpowiednio.
12. W przypadku pracowników, o których mowa w ust. 5a, zgłoszenie wyrejestrowania płatnik składek jest zobowiązany złożyć w terminie 30 dni od dnia ustania stosunku pracy.
13. O wszelkich zmianach w stosunku do danych wykazanych w zgłoszeniach, o których mowa w ust. 10-12, płatnik składek zawiadamia Zakład w terminie 7 dni od zaistnienia zmian, stwierdzenia nieprawidłowości we własnym zakresie lub otrzymania zawiadomienia o stwierdzeniu nieprawidłowości przez Zakład.
14. O zmianach w stosunku do danych wykazanych w zgłoszeniu, o którym mowa w ust. 10, dotyczących tytułu ubezpieczenia oraz rodzajów ubezpieczeń i terminów ich powstania, płatnik składek zawiadamia Zakład poprzez złożenie zgłoszenia wyrejestrowania i ponownego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych zawierającego prawidłowe dane.
15. Osoby, o których mowa w art. 6a ust. 1 i art. 6b ust. 1, składają oświadczenie o zamiarze podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym lub odpowiednio ubezpieczeniu emerytalnemu, które zawiera:
1) imię i nazwisko osoby sprawującej osobistą opiekę nad dzieckiem oraz jej numer PESEL, a w razie gdy nie nadano numeru PESEL - serię i numer dowodu osobistego lub paszportu;
2) miejsce zamieszkania;
3) dzień rozpoczęcia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem;
4) dzień zakończenia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem;
5) imię i nazwisko dziecka oraz datę jego urodzenia;
6) informację o ostatnim okresie ubezpieczenia;
7) informację o korzystaniu lub niekorzystaniu przez drugiego rodzica z uprawnień określonych w art. 6 ust. 1 pkt 19 lub art. 6a ust. 1 lub art. 6b ust. 1.
16. Osoba, o której mowa w art. 6a ust. 1 i art. 6b ust. 1, jest obowiązana zawiadomić Zakład o wszelkich zmianach w stosunku do danych wskazanych w oświadczeniu, o którym mowa w ust. 15, w terminie 7 dni od dnia zaistnienia tych zmian.
●Naczelna zasada wynikająca z art. 36 stanowi, że każda osoba podlegająca obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym podlega zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych. Obowiązek zgłoszenia ciąży na płatniku składek (definicję płatnika zawiera art. 4 pkt 2 - szerzej na ten temat w I części komentarza) w stosunku do następujących osób:
- pracowników,
- osób wykonujących pracę nakładczą,
- członków spółdzielni rolniczych,
- zleceniobiorców i innych osób wykonujących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych,
- posłów i senatorów, w tym posłów do Parlamentu Europejskiego,
- stypendystów sportowych,
- stypendystów Krajowej Szkoły Administracji Publicznej,
- wykonujących odpłatną pracę więźniów lub aresztantów,
- bezrobotnych pobierających zasiłek, stypendium lub świadczenie integracyjne,
- pobierających stypendium w okresie stażu, szkolenia lub przygotowania zawodowego,
- pobierających stypendium okresie studiów podyplomowych,
- żołnierzy niezawodowych pełniących czynną służbę (z wyjątkiem odbywających służbę kandydacką),
- odbywających służbę zastępczą,
- funkcjonariuszy Służby Celnej,
- przebywających na urlopie wychowawczym lub pobierających zasiłek macierzyński,
- pobierających świadczenia socjalne w okresie urlopu, zasiłek socjalny wypłacany na czas przekwalifikowania lub inne świadczenia wynikające z odrębnych przepisów i układów zbiorowych.
- pobierających świadczenie szkoleniowe po ustaniu zatrudnienia,
- członków rady nadzorczej,
- rezygnujących z zatrudnienia z powodu konieczności opieki nad członkiem rodziny,
- pobierających świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna,
- niani pracującej w oparciu o umowę uaktywniającą,
- duchownych będących członkami zakonów lub klasztorów,
- współpracujących z przedsiębiorcami lub zleceniobiorcami.
Ubezpieczenia emerytalno-rentowe powstają w stosunku do tych osób z mocy prawa. Zgłoszenie przez płatnika do ZUS jest tylko czynnością deklaratoryjną. Niezgłoszenie do ubezpieczeń ma jednak ten skutek, że ZUS po prostu nie wie, iż np. dana osoba podjęła pracę, gdy więc ubezpieczony wystąpi o jakieś świadczenie, np. zasiłek chorobowy, ZUS świadczenia prawdopodobnie odmówi. Nie jest jednak wykluczone, że w takiej sytuacji podejmie czynności kontrolne u płatnika, aby sprawdzić, czy wszyscy ubezpieczeni są zgłoszeni do ZUS. Ubezpieczony zaś może udowadniać, że podlega ubezpieczeniom przed sądem. W przypadku gdy mimo niezgłoszenia przez płatnika do ubezpieczeń podleganie ubezpieczeniom zostanie ustalone czy to decyzją ZUS, czy wyrokiem sądu, na koncie ubezpieczonego ZUS zapisze nie tylko dany okres ubezpieczenia, ale i należne składki. Będą one miały wpływ na wysokość świadczeń, nawet gdy płatnik nigdy ich nie uiści.
PRZYKŁAD 32
Zasiłek nawet bez zgłoszenia
Pani Paulina była zatrudniona od 1 stycznia 2016 r. u przedsiębiorcy zatrudniającego kilka osób. Zawarła umowę o pracę z wynagrodzeniem wynoszącym 2500 zł brutto. Nie sprawdziła, czy pracodawca zgłosił ją do ubezpieczeń (emerytalnego, rentowego, chorobowego i wypadkowego). Pracodawca stwierdził, że pani Paulina nie nadaje się na to stanowisko i wypowiedział jej umowę ze skutkiem na 31 marca 2016 r. 20 marca pani Paulina zachorowała i była niezdolna do pracy aż do 26 kwietnia 2016 r.
Za okres od 20 do 31 marca wynagrodzenie chorobowe wypłacił jej pracodawca. Za dalszy okres choroby przypadający po ustaniu zatrudnienia zasiłek chorobowy powinien wypłacić ZUS, który jednak odmówił. W decyzji uzasadnił, że pani Paulina nie podlega ubezpieczeniom już od 2014 r., kiedy została wyrejestrowana z ubezpieczeń przez poprzedniego pracodawcę. Pani Paulina złożyła odwołanie od decyzji odmawiającej zasiłku chorobowego i jednocześnie wniosek o stwierdzenie, że podlegała ubezpieczeniom w okresie od 1 stycznia do 31 marca 2016 r.
ZUS po kontroli u płatnika stwierdził, że pani Paulina podlegała ubezpieczeniom w tym czasie, a płatnik nie dopełnił obowiązku zgłoszenia do ubezpieczeń. Zmienił więc także decyzję o odmowie zasiłku, w związku z czym sąd umorzył postępowanie wszczęte z odwołania.
●Zasada ta obowiązuje także w drugą stronę - zgłoszenie do ubezpieczeń w przypadku gdy tytuł będący jego podstawą tak naprawdę nie istnieje, nie spowoduje, że zgłoszona osoba będzie podlegała ubezpieczeniom. Nie jest oczywiście możliwe, aby ZUS zweryfikował każdego ubezpieczonego, jednak ma takie prawo. Jeśli zakwestionuje istnienie tytułu ubezpieczenia i uzna zgłoszenie do ubezpieczeń jako bezpodstawne, płatnik czy ubezpieczony nie mogą podważać takiej decyzji, opierając się tylko na zarzucie przyjęcia zgłoszenia od płatnika i niekwestionowania go od początku. ZUS ma bowiem prawo sprawdzić tytuł ubezpieczeniowy w każdym czasie, a dokonanie zgłoszenia jako czynność deklaratoryjna, a więc niekreująca nowego stanu, a jedynie potwierdzająca już istniejący, nie ma żadnego znaczenia.
●Wymienione wyżej grupy osób są zgłaszane do ubezpieczeń przez swojego płatnika. Same do ubezpieczeń muszą zgłosić się osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą oraz duchowni, za których nie opłacają składek inni płatnicy. W ich przypadku zgłoszenie do ubezpieczeń też nie kreuje nowego stanu. ZUS tak jak w przypadku ubezpieczonych zgłaszanych przez płatnika może stwierdzić podleganie ubezpieczeniom mimo braku zgłoszenia, jak i niepodleganie mimo dokonania zgłoszenia.
PRZYKŁAD 33
Fikcyjna firma
Pani Katarzyna zarejestrowała działalność gospodarczą 1 czerwca 2015 r. i jednocześnie od tego dnia zgłosiła się do obowiązkowych ubezpieczeń - emerytalnego, rentowego, wypadkowego oraz dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z podstawą wynoszącą 250 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Pani Katarzyna była wówczas w zaawansowanej ciąży i zgłoszenie do ubezpieczeń miało na celu jedynie uzyskanie wysokiego zasiłku macierzyńskiego. Nigdy nie podjęła żadnych czynności w ramach swojej działalności, nie mogła więc przedstawić ZUS żadnych dowodów, że firmę rzeczywiście prowadziła.
Po urodzeniu dziecka 14 lipca 2015 r. pani Katarzyna wystąpiła do ZUS o wypłatę zasiłku macierzyńskiego. ZUS odmówił zasiłku, przeprowadzając wcześniej postępowanie wyjaśniające i wydając decyzję stwierdzającą, że pani Katarzyna nie podlegała w okresie 1 czerwca - 14 lipca 2015 r. ubezpieczeniom społecznym.
Pani Katarzyna złożyła odwołanie, w którym zarzucała ZUS, że przyjął zgłoszenie i opłacone za czerwiec i część lipca składki. Sąd oddalił odwołanie, zwracając uwagę, że zgłoszenie do ubezpieczeń oraz opłacenie składek nie powoduje powstania ubezpieczenia, ponieważ tytuł wskazany jako jego podstawa był fikcyjny.
●Składki za osoby przebywające na urlopach wychowawczych opłaca ZUS, a finansowane są one przez budżet państwa. Płatnikiem składek jest jednak nadal pracodawca, który tego urlopu udzielił. Nie wpłaca on jednak do ZUS żadnych kwot, a jedynie składa dokumenty rozliczeniowe z obliczonymi składkami.
Celem ustawodawcy była ochrona pracowników znajdujących się w takiej sytuacji przed powstaniem dużej przerwy w ubezpieczeniu emerytalno-rentowym, co w przyszłości miałoby wpływ na wysokość świadczeń, przede wszystkim emerytury. ZUS nie będzie jednak opłacał składek za osoby na urlopie wychowawczym, które już mają ustalone prawo do emerytury lub renty albo posiadają inny tytuł do ubezpieczeń (np. dorabiają na umowie-zlecenia). Nałożono więc na takie osoby obowiązek poinformowania o tym płatnika składek. Gdyby bowiem okazało się, że pracownik stracił prawo do finansowania składek przez budżet, to w dokumentach rozliczeniowych za niego przekazywanych składki muszą wynosić 0 zł.
Może powstać pytanie, jakie sankcje grożą ubezpieczonemu za zaniechanie takiego obowiązku. Wydaje się, że żadne. Grzywna za przekazywanie nieprawdziwych danych, a więc również ich niezaktualizowanie, grozi na mocy art. 98 ustawy tylko płatnikom. Nie musi zwracać płatnikowi żadnych kwot, bo ten nie poniósł żadnych kosztów. Gdy ZUS uporządkuje konto, może powstać nadpłata lub niedopłata w zależności o tego, jakie składki rzeczywiście powinny być odprowadzone i przez jakiego płatnika. Z uwagi na ograniczoną objętość komentarza nie jest możliwe przedstawienie wszystkich możliwych wariantów.
●Osoby, które nie są pracownikami i rezygnują z podejmowanej pracy (np. prowadzenia firmy), aby zająć się dzieckiem (art. 6a ust. 1 i art. 6b ust. 1 ustawy), do ubezpieczeń zgłasza ZUS. Musi jednak wiedzieć, że dana osoba została wyrejestrowana lub sama się wyrejestrowała z ubezpieczenia właśnie z tego powodu, a nie dlatego, że np. zleceniodawca nie zawarł z nią kolejnej umowy.
Taka osoba powinna więc dostarczyć do ZUS:
- skrócony odpis aktu urodzenia dziecka;
- orzeczenie o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności (jeśli dziecko je posiada);
- oświadczenie o zamiarze podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym lub odpowiednio ubezpieczeniu emerytalnemu zawierające:
- imię i nazwisko osoby sprawującej osobistą opiekę nad dzieckiem oraz jej numer PESEL, a w razie gdy nie nadano numeru PESEL - serię i numer dowodu osobistego lub paszportu;
- miejsce zamieszkania;
- dzień rozpoczęcia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem;
- imię i nazwisko dziecka oraz datę jego urodzenia;
- informację o ostatnim okresie ubezpieczenia;
- informację o korzystaniu lub niekorzystaniu przez drugiego rodzica z uprawnień określonych w art. 6 ust. 1 pkt 19 lub art. 6a ust. 1 lub art. 6b ust. 1 ustawy.
Jeśli którakolwiek z powyższych danych ulegnie zmianie, ubezpieczony ma 7 dni od jej zaistnienia na poinformowanie o tym ZUS. Podobnie w tym przypadku ustawodawca nie przewidział sankcji za niepoinformowanie ZUS, np. o zmianie miejsca zamieszkania. Również w tym przypadku może powstać pytanie, jakie skutki miałoby niezgłoszenie do ZUS jednej z najistotniejszych informacji, tj. faktu zaprzestania opieki nad dzieckiem. Oznaczałoby to, że budżet państwa sfinansował składki, które nie były należne. Trudno sobie jednak wyobrazić, żeby ubezpieczonemu groziły jakieś konsekwencje. Na jego koncie powstałaby nadpłata, która, jak się wydaje, powinna być zwrócona do budżetu. Te rozliczenia nie są jednak przedmiotem niniejszego komentarza.
PRZYKŁAD 34
ZUS musi wiedzieć o opiece nad dzieckiem
Pani Kornelia nie ma racji. Aby ZUS mógł za nią opłacać składki finansowane przez budżet państwa, niezbędny jest jej wniosek, bo ZUS nie może zgadywać, dlaczego nie wznowiła działalności gospodarczej.
Inną kwestią pozostaje jednak to, czy w takiej sytuacji składki mogą być wstecznie opłacone za panią Kornelię. Wydaje się, że tak, bo choć jej wniosek jest niezbędny, to jednak ubezpieczenie osób rezygnujących z prowadzenia działalności na rzecz opieki nad dzieckiem jest obowiązkowe i powstaje z mocy prawa.
●Płatnicy, także ci zgłaszający się do ubezpieczeń samodzielnie, mają 7 dni na dokonanie zgłoszenia do ZUS od powstania tytułu ubezpieczeniowego. W przypadku pracowników będzie to data nawiązania stosunku pracy, najczęściej będzie to oczywiście data wpisana w umowie o pracę. Wyjątkiem są w tym przypadku członkowie służby zagranicznej, którzy zgłaszani są do ubezpieczeń społecznych nie później niż w terminie rozliczania i opłacania składek za miesiąc, w którym powstał obowiązek ubezpieczeń społecznych.
Tytuł do ubezpieczeń powstaje z chwilą rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarczej, co wbrew potocznemu rozumieniu nie jest tożsame z wpisem do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej na podstawie ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1829). Wpis prowadzi tylko do domniemania, że rozpoczęto prowadzenie działalności, a więc iż powstał tytuł ubezpieczeniowy. Przedsiębiorca może to domniemanie obalić, udowadniając, że mimo wpisu do CEIDG nie rozpoczął prowadzenia działalności, nie miał więc też obowiązku zgłaszania się do ubezpieczeń i opłacania składek. Trzeba jednak pamiętać, że informacja o wpisie do CEIDG jest przesyłana do ZUS, który dzięki temu wie, iż przedsiębiorca powinien się w ciągu 7 dni zgłosić do ZUS.
PRZYKŁAD 35
Istnieje tylko wpis
Pan Mateusz złożył w czerwcu wniosek do CEIDG o wpis działalności gospodarczej od 1 lipca 2015 r. Wpis został dokonany, termin na zgłoszenie do ubezpieczeń upływał więc 8 lipca. Jednak jeszcze przed 1 lipca pan Mateusz otrzymał propozycję wyjazdu za granicę do pracy, z której skorzystał. Nie rozpoczął prowadzenia firmy. Wrócił we wrześniu i rozpoczął prowadzenie firmy dopiero od 1 października. Tymczasem ZUS uznał, że podlega ubezpieczeniom już od 1 lipca 2015 r. i zażądał zapłaty zaległych składek wraz z odsetkami.
Pan Mateusz złożył odwołanie, w którym argumentował, że od lipca do września przebywał za granicą i nie prowadził firmy, przedstawił na to dowody. Sąd uznał je za wiarygodne i uwzględnił odwołanie pana Mateusza.
●Artyści i twórcy muszą się zgłosić do ZUS także w ciągu 7 dni, a termin ten liczony jest od dnia otrzymania decyzji Komisji do Spraw Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców ustalającej datę rozpoczęcia wykonywania działalności twórczej lub artystycznej.
●Gdy płatnik nie zgłosi ubezpieczonych lub siebie w wymaganym terminie do ZUS w sytuacji gdy tytuł ubezpieczeniowy powstał, na podstawie art. 98 pkt 2 ustawy grozi mu grzywna w wysokości do 5000 zł.
●Płatnik może złożyć zgłoszenie w formie papierowej w dowolnej jednostce organizacyjnej ZUS lub w formie elektronicznej. Jeśli jest to forma papierowa, prawdziwość danych zawartych w zgłoszeniu dokonywanym przez płatnika powinna potwierdzić własnym podpisem osoba zgłaszana. Wyjątek dotyczy osób przebywających na urlopie wychowawczym, pobierających zasiłek macierzyński lub zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego. Te osoby zgłaszane są bowiem poprzez wykazanie ich w imiennym raporcie miesięcznym. Jeśli zgłoszenie dokonywane jest w formie elektronicznej, płatnik powinien również przygotować zgłoszenie w formie pisemnej i przedstawić go do podpisu ubezpieczonemu. Taki dokument musi następnie przechowywać przez pięć lat.
●Pierwsze zgłoszenie do ubezpieczeń danej osoby powoduje, że ZUS zakłada dla niej konto w rozumieniu art. 33 ust. 1., niezależnie od długości okresu ubezpieczenia (może to być nawet jeden dzień). To konto będzie przypisane do ubezpieczonego przez całe życie.
Zakres danych przekazywanych w zgłoszeniu jest szeroki. Obejmuje on nie tylko imię i nazwisko, PESEL, ewentualnie numer i serię dowodu osobistego lub paszportu, ale także adres, tytuł ubezpieczenia i inne informacje określone w ust. 10.
●Zgłoszenia do ubezpieczeń i zmiany danych powinny być dokonywane na odpowiednich formularzach. Aktualnie są to:
- ZUS ZUA - zgłoszenie do ubezpieczeń/zgłoszenie zmiany danych osoby ubezpieczonej,
- ZUS ZZA - zgłoszenie do ubezpieczenia zdrowotnego/zgłoszenie zmiany danych,
- ZUS ZIUA - zgłoszenie zmiany danych identyfikacyjnych osoby ubezpieczonej;
- ZUS ZWUA - wyrejestrowanie z ubezpieczeń,
- ZUS ZCNA - zgłoszenie danych o członkach rodziny, których adres zamieszkania nie jest zgodny z adresem zamieszkania ubezpieczonego, dla celów ubezpieczenia zdrowotnego.
●Osoby, które chcą być objęte ubezpieczeniami dobrowolnie, składają wniosek o objęcie ubezpieczeniami w wybranym przez siebie terminie. Data objęcia ubezpieczeniem nie może być jednak wcześniejsza niż data złożenia wniosku. Wyjątkiem jest sytuacja wskazana w art. 14 ust. 1a ustawy (szerzej na ten temat w II części komentarza), objęcie tym ubezpieczeniem wstecznie jest możliwe tylko w przypadku jednoczesnego zgłoszenia do ubezpieczeń emerytalno-rentowych (w terminie 7 dni od powstania tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych).
PRZYKŁAD 36
Chorobowe w dowolnym czasie
Pani Dorota rozpoczęła wykonywanie pozarolniczej działalności gospodarczej 1 grudnia 2016 r. Do 8 grudnia miała czas na zgłoszenie do ubezpieczenia emerytalnego, rentowego i wypadkowego. Jeśli w tym czasie zgłosiła się także do ubezpieczenia chorobowego, choć nie ma takiego obowiązku, będzie nim objęta od 1 grudnia.
Jeśli zgłosi się do tego ubezpieczenia po 8 grudnia, będzie mogła nim być objęta nie wcześniej niż od dnia zgłoszenia.
●Podsumowując to zagadnienie, trzeba podkreślić różnicę między ubezpieczeniem dobrowolnym a obowiązkowym, co najlepiej można zobrazować na przykładzie osób prowadzących działalność gospodarczą. Podlegają oni obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu z mocy prawa, zgłoszenie do ubezpieczeń jest więc dla nich czynnością deklaratoryjną. Ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne, a więc dopiero zgłoszenie do niego (i opłacenie składki) spowoduje nim objęcie.
Gdy przedsiębiorca nie opłaci składki chorobowej lub opłaci ją po terminie, z mocy prawa przestaje podlegać temu ubezpieczeniu. Taki skutek nie występuje w stosunku do ubezpieczeń obowiązkowych. W takiej sytuacji prowadzący działalność musi pamiętać o ponownym zgłoszeniu się do tego rodzaju ubezpieczenia. Nie ma bowiem w tym przypadku znaczenia nawet to, że kolejne składki były już płacone regularnie. Bez zgłoszenia ubezpieczenie nie powstało, w związku z czym na koncie powstawała po prostu nadpłata. Mimo że ZUS kiedyś uznawał to za dorozumiane zgłoszenie do ubezpieczeń, obecna linia orzecznicza sądów wyklucza taką praktykę. Jak zauważył m.in. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie w wyroku z 17 lutego 2016 r., sygn. akt III AUa 710/15, w każdym przypadku ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego ponowne nim objęcie wymaga złożenia nowego wniosku. Samo opłacenie składek nie stanowi o trwaniu wygasłego ubezpieczenia. Brak jest również podstaw pozwalających na przyjęcie jako zasadnej tezy o objęciu dobrowolnym ubezpieczeniem w sposób dorozumiany poprzez brak odpowiedniego odniesienia do norm zawartych w kodeksie cywilnym. Podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z 9 lipca 2015 r., sygn. akt I UK 376/14, podkreślił, że dokument o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym musi być czytelny, wyraźny i niebudzący żadnych wątpliwości i powinien być złożony na piśmie. Nie może więc być mowy o dorozumianym objęciu ubezpieczeniem dobrowolnym bez stosownego wniosku.
PRZYKŁAD 37
Konieczne nowe zgłoszenie
Pani Ewelina prowadzi działalność gospodarczą od lutego 2014 r. Zgłosiła się także do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Przez część maja i czerwca 2016 r. była niezdolna do pracy. Opłacając składkę za czerwiec, pani Ewelina pomyliła się i opłaciła zbyt niskie składki. Kilka dni później, już po terminie do zapłaty składek, poprawiła jednak błąd i dopłaciła brakującą kwotę.
Przez kolejne miesiące płaciła składki terminowo w poprawnej wysokości. W listopadzie 2016 r. znowu zachorowała, ale ZUS odmówił jej prawa do zasiłku, uzasadniając, że pani Ewelina nie podlega ubezpieczeniu chorobowemu już od czerwca 2016 r., bo nie opłaciła w terminie pełnej składki na to ubezpieczenie.
Pani Ewelina powinna była ponownie zgłosić się do tego ubezpieczenia po tym, jak została z niego wyłączona z mocy prawa.
●Obowiązek wyrejestrowania z ubezpieczeń jest uregulowany analogicznie do obowiązku zgłoszenia. Płatnik ma na to 7 dni od dnia, w którym wygasł tytuł ubezpieczenia, np. stosunek pracy albo wykonywanie pracy w ramach umowy cywilnoprawnej. Wyjątkiem ponownie są członkowie służby zagranicznej, których trzeba wyrejestrować w ciągu 30 dni. Również wyrejestrowanie jest tylko czynnością potwierdzającą pewien stan. Podobnie jak zgłoszenia do ubezpieczeń, tak i wyrejestrowania można dokonać w formie pisemnej albo elektronicznej.
●Płatnik zobowiązany jest także do informowania ZUS o zmianach, które zaszły w stosunku do danych wskazanych w zgłoszeniu do ubezpieczeń. Zgodnie z ogólną zasadą ma na to 7 dni od dnia:
- zaistnienia zmiany,
- stwierdzenia nieprawidłowości we własnym zakresie,
- zawiadomienia o stwierdzeniu nieprawidłowości przez ZUS.
Jeśli zmiana dotyczy:
- tytułu ubezpieczenia,
- rodzajów ubezpieczeń,
- terminów powstania ubezpieczeń
płatnik zobowiązany jest jej dokonać, wyrejestrowując ubezpieczonego i ponownie go rejestrując do ubezpieczeń.
●Może się zdarzyć, że ZUS nie może zmusić płatnika do złożenia odpowiednich dokumentów pomimo obowiązków ustawowych. W takich sytuacjach jest uprawniony do sporządzenia ich z urzędu. Sąd Okręgowy w Nowym Sączu w wyroku z 17 września 2013 r., sygn. akt IV U 812/13, zauważył jednak, że mimo iż ZUS posiada instrument pozwalający mu na zgłoszenie danej osoby do ubezpieczenia z urzędu, to jednak obowiązek taki ciąży na płatniku (art. 36 ust. 2). Oznacza to, że ZUS nie powinien przejmować od płatników składek zadań, które powinni realizować sami płatnicy. Wyręczanie płatników składek w wypełnianiu przez nich ustawowych obowiązków nałożonych przepisami prawa ubezpieczeń społecznych, nie jest zatem prawidłowe i na pewno nie służy dyscyplinowaniu płatników w rzetelnym wykonywaniu zadań w zakresie ubezpieczeń społecznych. Oceniając omawianą regulację, należy zaznaczyć, że stosowanie ww. przepisu powinno być ograniczone tylko do tych przypadków, gdzie ZUS - przy wykorzystaniu innych dostępnych środków prawnych - nie może rzeczywiście wymusić na płatniku składek przedłożenia odpowiednich dokumentów ubezpieczeniowych.
Takie rozwiązanie może być stosowane chociażby w przypadku, gdy ZUS ustala decyzją podleganie przez daną osobę ubezpieczeniom społecznym, a płatnik uchyla się od przekazania zgłoszenia do ubezpieczeń. I chociaż samo zgłoszenie nie warunkuje prawa ubezpieczonego do świadczeń, to jednak ustawa wymaga formalnego zgłoszenia.
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu