Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (cz. 2)

Jeżeli okres dobrowolnego objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi przekracza 10 lat, nie obowiązuje gwarancja wypłaty minimalnego świadczenia, w wypadku gdy stan własnego konta ubezpieczonego nie będzie go zapewniał.

●Ustawa w art. 7 daje możliwość przystąpienia do dobrowolnych ubezpieczeń tym wszystkim, którzy nie podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Warto opłacać te składki samodzielnie, choćby po to, by mieć prawo do minimalnej emerytury. Jest to ważne w szczególności przy krótszych okresach, gdy np. do wymaganego stażu pracy brakuje kilku lat, wówczas dobrowolnie płacąc składki mamy zapewnione ustawowe minimum świadczenia. Komentowany przepis wprowadza jednak pewne ograniczenie w przypadku, gdy okres dobrowolnego objęcia tymi ubezpieczeniami będzie przekraczał 10 lat. W takiej sytuacji nie będzie obowiązywała gwarancja wypłaty minimalnej emerytury wówczas, gdy stan własnego konta ubezpieczonego nie będzie go zapewniał. Konto jest zakładane na podstawie pierwszego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych lub ubezpieczenia zdrowotnego. Na koncie zapisywane są dane o składkach - na podstawie dokumentów ubezpieczeniowych (zgłoszeniowych i rozliczeniowych) przekazywanych do ZUS przez płatników składek oraz dane dotyczące członkostwa w OFE - przekazane przez otwarte fundusze emerytalne, a także dane o kapitale początkowym. Warunkiem wypłaty minimalnej emerytury jest zatem odpowiedni stan środków na koncie ubezpieczonego.

●Brzmienie art. 10 związane jest bezpośrednio z aktualnym brzmieniem art. 7, znowelizowanym w 2013 r., który odchodząc od wyliczania grup osób mogących dobrowolnie podlegać ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, wprowadził generalną zasadę podlegania dobrowolnym ubezpieczeniom. Konsekwentnie, komentowany przepis nie doprecyzowuje już obecnie grup osób, do których ma zastosowanie, ustalając jedynie ogólną regułę wyłączenia gwarancji minimalnego świadczenia w przypadku podlegania dobrowolnym ubezpieczeniom powyżej 10 lat.

PRZYKŁAD 1

Dobrowolne ubezpieczenie bez gwarancji

W przypadku mężczyzny po 25 latach opłacania składki na rzecz ZUS uzyskuje prawo do minimalnej emerytury gwarantowanej przez państwo. Ale jeśli ubezpieczony sam będzie opłacał składkę dłużej niż 10 lat, wówczas ZUS tej minimalnej emerytury nie może zagwarantować. Będzie to bowiem zależało tylko od sumy składek zdeponowanych na indywidualnym koncie ubezpieczonego w ZUS, podzielonych przez przewidywaną dalszą długość życia osoby przechodzącej na emeryturę. Jeśli suma składek zgromadzona przez pana Adama jest wystarczająca, będzie miał on gwarancję wypłaty minimalnego świadczenia emerytalnego.

●Bez wątpienia ustawodawca w żaden sposób nie ograniczył długości okresu, przez który ubezpieczony może kontynuować ubezpieczenie dobrowolne, jednak zabezpieczył się poniekąd, wprowadzając w tym przepisie wyłączenie gwarancji minimalnej emerytury. Może się zatem okazać, że opłacanie dobrowolnych składek w dłuższym czasie jest zwyczajnie nieopłacalne.

1. Obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu podlegają osoby wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 12.

2. Dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu podlegają na swój wniosek osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4, 5, 8 i 10.

●Artykuł 11 określa wąski katalog podmiotów spośród wymienionych w art. 6 ustawy, które podlegają obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu - jednemu z czterech rodzajów ubezpieczeń wymienionych w art. 1 pkt 3 ustawy. Należą do nich pracownicy z wyłączeniem prokuratorów, członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz osoby odbywające służbę zastępczą. Jeśli chodzi o pracowników, to w zakresie ubezpieczenia chorobowego traktuje się tak również osoby, które zawarły umowę o świadczenie usług ze swoim pracodawcą (szerzej na ten temat w komentarzu do art. 6 i 8 ustawy). Pozostałe podmioty podlegające obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, a niewskazane w ust. 1 komentowanego przepisu, nie podlegają obowiązkowi ubezpieczenia chorobowego.

PRZYKŁAD 2

Obowiązkowe chorobowe nawet ze zlecenia

Zgodnie z ogólną zasadą wynikającą z art. 8 ust. 2a ustawy, pracownik to również osoba wykonująca pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy-zlecenia lub innej o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. A zatem podlegają one obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, a tym samym jako pracownicy, ubezpieczeniu chorobowemu. Pracodawca nie ma obowiązku odrębnego zgłaszania takiego pracownika do ubezpieczenia społecznego, a umowa taka jest włączona w zakres obowiązkowego ubezpieczenia chorobowego pracowników, przy czym w podstawie wymiaru składek sumuje się przychody z obydwu tytułów i odprowadza łączną składkę.

●Ponieważ ustawodawca nie uregulował kwestii zbiegu tytułów obowiązkowego ubezpieczenia chorobowego, obowiązuje zasada kumulacji wszystkich zbiegających się tytułów ubezpieczeń. Niezależnie od posiadania innego tytułu ubezpieczenia wymienionego w art. 6, podmioty wskazane w ust. 1 komentowanego przepisu są objęte obowiązkiem ubezpieczenia chorobowego, ponieważ sam fakt posiadania takiego tytułu rodzi obowiązek ubezpieczenia chorobowego. Zgodnie bowiem z definicją zawartą w art. 3 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 372 ze zm.; dalej: ustawa zasiłkowa), przez tytuł ubezpieczenia chorobowego należy rozumieć zatrudnienie lub inną działalność, których podjęcie rodzi obowiązek ubezpieczenia chorobowego lub uprawnienie do objęcia tym ubezpieczeniem na zasadach dobrowolności w rozumieniu przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Osoby podlegające ubezpieczeniu chorobowemu mają prawo do świadczeń pieniężnych na warunkach i w wysokości określonej w ustawie zasiłkowej. Należą do nich zasiłek chorobowy, macierzyński, opiekuńczy i wyrównawczy oraz świadczenie rehabilitacyjne.

●Oprócz ubezpieczeń obowiązkowych, przepis ten dopuszcza zatem również możliwość podlegania przez określone grupy zawodowe ubezpieczeniu chorobowemu dobrowolnie. Są nimi osoby wykonujące pracę nakładczą, pracę na podstawie umowy agencyjnej lub zleceniobiorcy i ich współpracownicy, osoby prowadzące pozarolniczą działalność oraz z nimi współpracujące, a także wykonujące odpłatnie pracę na podstawie skierowania do pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania oraz duchowni. Wymaga podkreślenia, że obowiązek ubezpieczenia wynikający z ust. 1 komentowanego przepisu wyłącza podleganie temu ubezpieczeniu na zasadzie dobrowolności. Nie można zatem jednocześnie podlegać obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu jako pracownik i temu samemu ubezpieczeniu na zasadzie dobrowolności, np. jako prowadzący działalność gospodarczą. Mogłoby to prowadzić do sytuacji, w której ta sama osoba uzyskuje podwójne uprawnienie, np. do zasiłku macierzyńskiego.

Dobrowolne przystąpienie do ubezpieczenia chorobowego jest możliwe jedynie w odniesieniu do osób podlegających obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

PRZYKŁAD 3

Emerytura i prowadzenie działalności gospodarczej

Nie będzie, ponieważ mając ustalone prawo do emerytury i prowadząc równolegle pozarolniczą działalność, nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym z tytułu tej działalności, na mocy art. 9 ust. 5 ustawy.

●W przypadku dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego warunkiem koniecznym jest złożenie przez zainteresowanego odpowiedniego wniosku o objęcie takim ubezpieczeniem. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 29 marca 2012 r., sygn. akt I UK 339/2011, w każdym przypadku ustania tytułu podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu społecznemu ponowne objęcie dobrowolnymi ubezpieczeniami społecznymi wymaga złożenia nowego wniosku przez zainteresowanego, natomiast samo opłacanie składek na dobrowolne ubezpieczenie społeczne po ustaniu z mocy prawa dobrowolnego tytułu ubezpieczenia nie powoduje dalszego trwania ochrony ubezpieczeniowej z wygasłego stosunku ubezpieczenia społecznego. Nie można przyjąć dorozumianego oświadczenia zainteresowanego o objęcie go dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, gdyż brak do tego podstaw.

PRZYKŁAD 4

Konieczny wniosek

Pani Jolanta prowadziła działalność gospodarczą od 2007 r. i od początku podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. W lutym 2016 r. spóźniła się jeden dzień z zapłatą składek za styczeń. W następnych miesiącach opłacała składki już w terminie. Nie składała jednak nowego wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym.

Pani Jolanta, mimo późniejszego opłacania składek w terminie, nie podlega ubezpieczeniu chorobowemu od stycznia 2016 r., bo nie złożyła odpowiedniego wniosku.

1. Obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu podlegają osoby podlegające ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

2. Nie podlegają ubezpieczeniu wypadkowemu bezrobotni pobierający zasiłek dla bezrobotnych lub świadczenie integracyjne, posłowie do Parlamentu Europejskiego, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 30 lipca 2004 r. o uposażeniu posłów do Parlamentu Europejskiego wybranych w Rzeczypospolitej Polskiej, oraz osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 11, 19-22, art. 6a i art. 7.

●Ubezpieczenie wypadkowe obejmuje ryzyko zajścia wypadku przy pracy, choroby zawodowej oraz wypadku zrównanego z wypadkiem przy pracy; nie obejmuje natomiast wypadków w drodze do pracy lub z pracy, które są uregulowane w ustawie z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 887 ze zm.). Zasadniczo gwarantuje ono prawo do wielu świadczeń, których nie obejmuje ubezpieczenie chorobowe. Aby otrzymać świadczenia z ZUS na skutek wypadku w pracy lub choroby zawodowej, należy być zgłoszonym do ubezpieczenia wypadkowego.

●Ubezpieczenie to jako jedyne spośród wszystkich rodzajów ubezpieczeń określonych w art. 1 ustawy występuje wyłącznie jako ubezpieczenie obowiązkowe. Nie można mu zatem podlegać na zasadzie dobrowolności. Regułą jest, że ubezpieczeniu wypadkowemu podlegają osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym, wymienione w art. 6. Wyłączone są z niego natomiast osoby podlegające ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym dobrowolnie, co wynika wprost z ust. 2 komentowanego przepisu. Poza wskazanym wyjątkiem, ust. 2 zawiera inne wyjątki od reguły podlegania ubezpieczeniu wypadkowemu i dotyczą one:

- bezrobotnych pobierających zasiłek dla bezrobotnych lub świadczenie integracyjne;

- posłów do Parlamentu Europejskiego, którzy podjęli decyzję o pobieraniu uposażenia wypłacanego ze środków krajowych;

- wykonujących pracę nakładczą;

- żołnierzy niezawodowych pełniących czynną służbę wojskową, z wyłączeniem żołnierzy pełniących służbę kandydacką;

- przebywających na urlopach wychowawczych lub pobierających zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego;

- pobierających świadczenia socjalne wypłacane w okresie urlopu oraz pobierających zasiłek socjalny wypłacany na czas przekwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia;

- pobierających wynagrodzenie przysługujące w okresie korzystania ze świadczenia górniczego albo w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie, wynikające z odrębnych przepisów lub układów zbiorowych pracy;

- pobierających świadczenie szkoleniowe wypłacane po ustaniu zatrudnienia;

- członków rad nadzorczych wynagradzanych z tytułu pełnienia tej funkcji;

- sprawujących osobistą opiekę nad dzieckiem, zdefiniowanych w art. 6a ustawy.

PRZYKŁAD 5

Składka wypadkowa z kilku tytułów

Tak, skoro obowiązkowym tytułem do ubezpieczeń emerytalnego i rentowego są obydwie umowy, jako że osobno wypłacane z ich tytułu wynagrodzenie jest w każdym przypadku niższe od płacy minimalnej, to również z każdej z nich musi być odprowadzona składka na ubezpieczenie wypadkowe.

PRZYKŁAD 6

Umowa o dzieło bez ochrony

Nie, ponieważ umowa o dzieło nie jest samoistnym tytułem do ubezpieczeń. Oznacza to, że jeżeli dana osoba wykonuje pracę tylko i wyłącznie na podstawie umowy o dzieło, to nie są za nią odprowadzane żadne składki, w tym na ubezpieczenie wypadkowe. Zgodnie bowiem z art. 12 ustawy podleganie ubezpieczeniu wypadkowemu uzależnione jest od posiadania tytułu do podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

PRZYKŁAD 7

Stażysta z ubezpieczeniem

Tak. Co do zasady osoby nieaktywne zawodowo, które pobierają zasiłek, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom zdrowotnym, emerytalnym i rentowym, począwszy od dnia nabycia prawa do świadczenia, a skończywszy na dniu utraty tego prawa. W takim przypadku osobom pobierającym zasiłek nie przysługuje natomiast ubezpieczenie wypadkowe. Jeśli jednak bezrobotny pobiera stypendium w okresie stażu albo w okresie przygotowania do zawodu, podlega również ubezpieczeniu wypadkowemu na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 9 w zw. z art. 12 ust. 1 ustawy.

Obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu podlegają osoby fizyczne w następujących okresach:

1) pracownicy - od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku;

2) osoby wykonujące pracę nakładczą oraz zleceniobiorcy - od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia tej umowy;

2a) (uchylony)

3) członkowie spółdzielni - od dnia rozpoczęcia wykonywania pracy na rzecz spółdzielni do dnia zakończenia jej wykonywania;

4) osoby prowadzące pozarolniczą działalność - od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej;

5) osoby współpracujące - od dnia rozpoczęcia współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności lub wykonywaniu umowy agencyjnej albo umowy zlecenia do dnia zakończenia tej współpracy;

6) posłowie i senatorowie - od dnia nabycia prawa do uposażenia do dnia utraty tego prawa;

7) stypendyści sportowi - od dnia spełnienia warunków, o których mowa w art. 8 ust. 12, do dnia zaprzestania spełniania tych warunków;

8) osoby wykonujące odpłatnie pracę, na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania - od dnia rozpoczęcia wykonywania pracy do dnia zakończenia wykonywania tej pracy;

9) bezrobotni - od dnia nabycia prawa do zasiłku, świadczenia integracyjnego lub stypendium do dnia utraty prawa do nich;

9a) osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 9a - od dnia nabycia prawa do stypendium do dnia utraty prawa do niego;

9b) osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 9b - od dnia nabycia prawa do stypendium do dnia utraty prawa do niego;

10) duchowni - od dnia przyjęcia do stanu duchownego do dnia wystąpienia z tego stanu, a w przypadku alumnów seminariów duchownych, nowicjuszów, postulantów i juniorystów - od dnia ukończenia 25 lat;

11) żołnierze niezawodowi w służbie czynnej oraz osoby odbywające służbę zastępczą - od dnia powołania lub skierowania do tej służby do dnia zwolnienia z tej służby;

12) osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 18a - od dnia nawiązania stosunku służby do dnia zwolnienia ze służby;

13) osoby pozostające na urlopach wychowawczych lub pobierające zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego - od dnia spełnienia warunków, o których mowa w art. 9 ust. 6, do dnia zaprzestania spełniania tych warunków;

13a) osoby, o których mowa w art. 6a ust. 1 i art. 6b ust. 1 - od dnia określonego w oświadczeniu, o którym mowa w art. 36 ust. 15, jako dzień rozpoczęcia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym oświadczenie zostało złożone, do dnia wskazanego w oświadczeniu jako dzień zakończenia sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem;

14) osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 20 - od dnia nabycia prawa do świadczenia socjalnego, zasiłku socjalnego, wynagrodzenia przysługującego w okresie świadczenia górniczego lub w okresie stypendium na przekwalifikowanie do dnia utraty tego prawa;

15) pobierający stypendium słuchacze Krajowej Szkoły Administracji Publicznej - od dnia uzyskania statusu słuchacza do dnia utraty tego statusu;

16) osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 21 - od dnia nabycia prawa do świadczenia szkoleniowego do dnia utraty tego prawa;

17) członkowie rad nadzorczych - od dnia powołania na członka rady nadzorczej do dnia zaprzestania pełnienia tej funkcji.

●Przepis określa terminy, w jakich dane grupy osób są objęte obowiązkiem podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu, wskazując zarówno moment początkowy, jak i końcowy tego okresu. Zasadniczo sama treść przepisu została sformułowana raczej precyzyjnie i jednoznacznie w stosunku do każdej z wymienionych w nim grup podmiotów podlegających obowiązkowi ubezpieczenia i nie potrzebuje szczegółowych teoretycznych rozważań. Warto natomiast omówić niektóre objęte treścią przepisu przypadki na konkretnych przykładach.

●Powstanie ubezpieczenia pracownika aktualizuje się z chwilą nawiązania stosunku pracy. Nie należy jednak łączyć tego stanu bezpośrednio z samym zawarciem umowy o pracę, lecz faktycznym rozpoczęciem zatrudnienia, ponieważ dopiero ten czynnik, czyli rzeczywiste wykonywanie pracy w ramach łączącego strony stosunku pracy, statuuje podleganie ubezpieczeniom społecznym. Aby można było mówić o zatrudnieniu pracowników w ramach umowy o pracę, łącząca strony umowa musi spełniać przesłanki określone w art. 22 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1666; dalej: k.p.). Zgodnie z jego treścią poprzez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Każde zatrudnienie w takich warunkach będzie zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy.

Obowiązek zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego zatrudnionych pracowników spoczywa na pracodawcy, który pełni rolę płatnika składek, a więc zgodnie z art. 46 ustawy ma za zadanie obliczyć, potrącić z dochodów ubezpieczonych i przekazać składki do ZUS. On jest zatem odpowiedzialny za niezgłoszenie albo nieprawidłowe zgłoszenie pracowników do ubezpieczeń.

PRZYKŁAD 8

Umowa o pracę na niby

Raczej nie. Umowa zawarta w opisanym powyżej stanie faktycznym jest de facto umową zawartą dla pozoru i nie może w związku z tym stanowić tytułu do objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym. Przy składaniu oświadczeń woli obydwie strony umowy miały bowiem świadomość, że osoba określona w umowie jako pracownik nie będzie w rzeczywistości świadczyć pracy, a co się z tym wiąże, pracodawca nie będzie mógł skorzystać z efektów jej pracy. Co innego, gdyby pomimo takiego pierwotnego założenia, zatrudniony pracownik podjął się wykonywania obowiązków pracowniczych na rzecz pracodawcy, a on by tę pracę przyjmował.

●Kwestia ta była już zresztą przedmiotem rozważań sądów pracy i ubezpieczeń społecznych. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z 3 kwietnia 2012 r., sygn. akt III AUa 1627/11, wskazał, że o tym, czy strony istotnie nawiązały stosunek pracy stanowiący tytuł ubezpieczeń społecznych, nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki oraz wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, wynikających z art. 22 par. 1 kodeksu pracy. W orzecznictwie ukształtował się już pogląd, że ZUS w ramach kontroli zgłaszania do ubezpieczeń może weryfikować, czy stosunek pracy jest faktycznie realizowany zgodnie z art. 22 kodeksu pracy, a tym samym zbadać umowę o pracę pod kątem jej ważności. Takie kontrole zdarzają się najczęściej w sytuacjach, gdy ubezpieczony występuje o świadczenie zasiłkowe. Klasycznym przykładem są tutaj umowy o pracę zawierane z kobietami ciężarnymi, które po krótkim okresie zatrudnienia rodzą dziecko i chcą pobierać zasiłek macierzyński. Z punktu widzenia ubezpieczeń społecznych istotny jest bowiem sposób wykonywania umowy o pracę. Musi ona być zatem po pierwsze świadczona przez pracownika, a po drugie - odbierana przez pracodawcę. Jeśli te warunki nie są spełnione, to jest to umowa zawarta dla pozoru w myśl art. 83 par. 1 kodeksu cywilnego.

Skoro podleganie ubezpieczeniom łączy się z faktem nawiązania i rozwiązania stosunku pracy, warto rozważyć, jak to wygląda w okresie przebywania pracownika na urlopie bezpłatnym.

PRZYKŁAD 9

Urlop bezpłatny bez składek

Nie. Zasadniczo okres obowiązkowego podlegania ubezpieczeniom społecznym jest przedziałem czasu od dnia rozpoczęcia stosunku pracy do momentu jego ustania. Nie budzi wątpliwości, że w okresie przebywania na urlopie bezpłatnym pracownik nie wykonuje żadnych czynności związanych z obowiązkami pracowniczymi, w pewnym sensie stosunek pracy ulega zawieszeniu. A skoro tak, to osoba na takim urlopie przestaje podlegać ubezpieczeniom społecznym z chwilą jego rozpoczęcia. Pracodawca nie opłaca w tym czasie składek na ubezpieczenia społeczne. Jest przy tym zobligowany poinformować ZUS o przerwie w podleganiu ubezpieczeniom społecznym przez pracownika przebywającego na urlopie bezpłatnym.

Nieco inaczej na kwestię tę spojrzał Sąd Apelacyjny w Lublinie, który w wyroku z 13 kwietnia 2016 r., sygn. akt III AUa 1199/15, stwierdził, że udzielenie urlopu (bezpłatnego) pracownikowi nie powoduje ustania tytułu ubezpieczenia, aczkolwiek w tym okresie nie istnieje obowiązek odprowadzenia składki i nie jest to okres składkowy.

●Zleceniobiorcy podlegają ubezpieczeniom społecznym od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia wykonywania pracy, do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia tej umowy. W przeciwieństwie do umowy o pracę, która podlega ocenie ZUS pod kątem rzeczywistego jej wykonywania, przy tej umowie ZUS tego nie weryfikuje, bowiem sama umowa nie musi spełniać warunków określonych w art. 22 kodeksu pracy. Umowa-zlecenie jest bowiem kontraktem cywilnoprawnym i jako taka nie podlega wliczeniu do stażu pracy. Liczy się jednak przy ustalaniu uprawnień do świadczeń związanych z odprowadzaniem składek do ZUS.

PRZYKŁAD 10

Zlecenie też wpłynie na emeryturę

Tak, gdy odprowadzane będą z niej składki rentowe i emerytalne do ZUS. W opisanym przypadku umowa-zlecenie stanowić będzie jedyny tytuł do ubezpieczeń społecznych, a zatem stanowi ona podstawę do obowiązkowego ubezpieczenia społecznego, w tym emerytalno-rentowego. Gdy w okresie jej wykonywania opłacane są odpowiednie składki na ZUS, wówczas okres opłacania takich składek zalicza się do wymaganego okresu składkowego.

●Jeszcze do niedawna osoby zatrudnione w kilku miejscach na podstawie umowy-zlecenia mogły wybrać, z którego zlecenia będą odprowadzane składki na ubezpieczenia społeczne, niezależnie od wartości poszczególnych umów. Gdy takiego wyboru nie dokonano, stanowiła go najwcześniej zawarta umowa-zlecenie. Od 1 stycznia tego roku zasada ta uległa zmianie, co oznacza, że większość umów podlega już obowiązkowi odprowadzania od nich składek. Z obowiązku tego może czuć się zwolniony zleceniobiorca, który ma odprowadzane składki od jednej z zawartych umów, której wartość odpowiada kwocie równej co najmniej minimalnemu wynagrodzeniu za pracę (w roku 2016 - 1850 zł brutto). Rozwiązanie to sprawia, że każda drobna umowa-zlecenie podlega w tej chwili oskładkowaniu. Zmiany te dotyczą również umów o pracę nakładczą, które przed ich wprowadzeniem były wielokrotnie przedmiotem kontroli ze strony ZUS. Chodziło zwłaszcza o takie sytuacje, w których umowy o pracę nakładczą zawierane były przez osoby prowadzące jednocześnie własną działalność gospodarczą. Każdy przedsiębiorca mógł zdecydować, z którego tytułu mają być odprowadzane składki na ubezpieczenia społeczne i zazwyczaj wybierali oni pracę nakładczą jako podstawę do ubezpieczenia ze względu na niską, czasem kilkuzłotową wartość składek. Zdaniem ZUS umowy były zawierane w sposób pozorny, w celu ominięcia konieczności wnoszenia składek w większej wysokości. W związku z tym zakład wielokrotnie kwestionował obowiązywanie umów, a co się z tym łączy, podstawę do ubezpieczenia. Teraz takie sytuacje nie powinny mieć miejsca. Szczegółowo zmiany te zostały już omówione w komentarzu do art. 9 ustawy.

●Często zdarza się w praktyce, że w celu ominięcia przepisów, zamiast umowy o pracę, strony zawierają umowę-zlecenie. Zleceniodawca zasłania się zazwyczaj zasadą swobody umów określoną w art. 352¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 380 ze zm.; dalej: k.c.). Warto jednak pamiętać, że ZUS, przeprowadzając kontrolę bądź postępowanie wyjaśniające, może oceniać zawarty kontrakt. Sąd Najwyższy w wyroku z 10 lipca 2014 r., sygn. akt II UK 454/13, wskazał, że "Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który stwierdza podleganie ubezpieczeniu społecznemu, może - bez względu na nazwę umowy i jej postanowienia wskazujące na charakter stosunku prawnego, którym strony zamierzały się poddać - ustalić rzeczywisty jego charakter i istniejący tytuł ubezpieczenia".

PRZYKŁAD 11

ZUS sam oceni rodzaj kontraktu

Jeśli przedmiotem umowy jest jedynie zaklejanie etykiet, to faktycznie trudno będzie taką umowę zakwalifikować do umowy o dzieło niepodlegającej co do zasady oskładkowaniu. ZUS, przeprowadzając ewentualną kontrolę uzna zapewne, że chodzi w niej nie o określony rezultat, jak przy umowie o dzieło, a jedynie o staranne działanie, co charakteryzuje umowę-zlecenie czy też umowę o świadczenie usług. O tym, czy dany stosunek łączący strony może być zakwalifikowany jako umowa o dzieło, czy też nie, decyduje wola stron. Liczy się jej rzeczywisty przedmiot oraz okoliczności wykonania. Jeśli ZUS zakwalifikuje umowę jako umowę o świadczenie usług, ustali podstawy wymiaru składek i nakaże ich opłacenie.

●Przedsiębiorcy oraz inne osoby mieszczące się w tej kategorii podlegają ubezpieczeniom od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia jej zaprzestania, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Są oni zobowiązani dokonać zgłoszenia, wypełniając stosowne formularze: ZUS ZUA, jeżeli podlegają ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu lub tylko ubezpieczeniom społecznym albo formularz ZUS ZZA, jeżeli podlegają wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu.

W świetle zarówno orzecznictwa, jak i ugruntowanych już poglądów doktryny i stanowiska ZUS, podleganie ubezpieczeniom społecznym osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą wiąże się nierozerwalnie z faktycznym jej prowadzeniem. Samo formalne zarejestrowanie działalności gospodarczej nie przesądza o obowiązku podlegania ubezpieczeniom, gdyż decydujące znaczenie dla istnienia tego obowiązku ma rzeczywiste jej prowadzenie, a nie posiadanie uprawnień do jej prowadzenia.

PRZYKŁAD 12

Liczy się rzeczywiste rozpoczęcie działalności

Tak. Zdecydowanie sam wpis do CEIDG, który ma charakter formalny, nie świadczy o prowadzeniu działalności. Dla powstania stosunku obowiązkowego ubezpieczenia społecznego decydujące znaczenie ma dzień rzeczywistego rozpoczęcia działalności. Co jednak istotne, przedsiębiorca powinien wykazać, że faktycznie zgłoszoną działalność rozpoczął z opóźnieniem.

●Również o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej powodującej wyłączenie z ubezpieczenia społecznego decyduje faktyczne jej zaprzestanie. Kwestie związane z formalnym zarejestrowaniem, wyrejestrowaniem czy zgłoszeniem przerwy w działalności mają ewentualnie znaczenie w sferze dowodowej, nie przesądzając o podleganiu obowiązkowi ubezpieczenia. Tak wskazał Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 21 sierpnia 2012 r., sygn. akt III AUa 1015/12.

PRZYKŁAD 13

Można się wytłumaczyć w sądzie

Jak najbardziej, biorąc pod uwagę, że decydujące znaczenie ma faktyczne prowadzenie działalności, a nie jej formalnie zarejestrowanie. Niemniej jednak ocena, czy działalność gospodarcza rzeczywiście jest wykonywana, należy do sfery ustaleń faktycznych, a wpis w ewidencji prowadzi do domniemania prawnego, według którego osoba wpisana do ewidencji, która nie zgłosiła zawiadomienia o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, jest traktowana jako prowadząca taką działalność (tak np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 25 czerwca 2014 r., sygn. akt III AUa 1401/13). Strona może jednak obalić to domniemanie, co wymaga z jej strony przeprowadzenia przeciwdowodu. Ubezpieczony powinien zatem wykazać w toku postępowania przed sądem, np. za pomocą zeznań świadków, że mimo tego wpisu faktycznie działalności nie prowadził.

PRZYKŁAD 14

Gdy firma zawieszona, ZUS nienależny

Tak, obowiązek podlegania ubezpieczeniom jest wyłączony w czasie zawieszenia działalności gospodarczej dokonanej zgodnie z właściwymi przepisami, tj. zgłoszonej w sposób formalny do ewidencji. Od dnia tego zgłoszenia, tj. od 1 października do czasu jej wznowienia, nie ma obowiązku opłacania składek, bowiem ubezpieczony nie podlega w tym czasie ubezpieczeniom. Warto jednak pamiętać, że przekłada się to również na brak prawa do świadczeń z ubezpieczenia, np. prawa do zasiłku chorobowego.

PRZYKŁAD 15

Spółka tylko na papierze

O ile w przypadku osób prowadzących działalność gospodarczą o wyłączeniu z ubezpieczeń decyduje faktyczne zaprzestanie prowadzonej działalności, o tyle w przypadku wspólników jednoosobowej spółki z o.o. bądź spółek osobowych decydująca jest utrata tego statusu. Obowiązek ubezpieczenia społecznego wynika bowiem wyłącznie z członkostwa w spółce prawa handlowego (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 7 grudnia 2012 r., sygn. II UK 121/2012). Co do zasady nie ma zatem znaczenia faktyczna działalność spółki, lecz wpis w KRS. Wątpliwość powstaje wówczas, jak w opisanej sytuacji, gdy spółka faktycznie nie prowadzi już od lat żadnej działalności, a wspólnicy nie dopełnili obowiązków związanych z jej wykreśleniem. Wydaje się, że podleganie przez wspólnika ubezpieczeniom należałoby odnosić do okresu posiadania statusu wspólnika w spółce prowadzącej (wykonującej) rzeczywiście działalność gospodarczą, a nie takiej, która istnieje jedynie na papierze. W razie niekorzystnej decyzji ZUS warto złożyć odwołanie do sądu, który może uwzględnić wyjaśnienia ubezpieczonego, przyznając mu rację.

●Osoby współpracujące podlegają ubezpieczeniom od dnia rozpoczęcia współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności lub wykonywaniu umowy agencyjnej albo umowy-zlecenia, do dnia zakończenia tej współpracy.

Zasadniczo określony przepisem przedział czasowy nie budzi zastrzeżeń, warto jednak zwrócić uwagę na jedną wątpliwość.

PRZYKŁAD 16

Incydentalna pomoc

Nie. Incydentalna pomoc prowadzącemu działalność nie rodzi obowiązku zgłoszenia do ubezpieczeń jako współpracownik.

●Osoby współpracujące to członkowie najbliższej rodziny pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym z osobą prowadzącą działalność gospodarczą, przyczyniający się do prowadzenia działalności, działający na rzecz i w imieniu osoby prowadzącej działalność. Powinny być zaangażowane w prowadzenie działalności, korzystając zarówno z zysków, które przynosi, jak i ponosząc skutki ewentualnych błędów w jej prowadzeniu. W tej kwestii wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z 6 stycznia 2009 r., sygn. akt II UK 134/08, wskazując na elementy występujące łącznie, niezbędne do uznania danej osoby za współpracującą:

- istotny dla działalności gospodarczej ciężar gatunkowy działań współpracownika, które to działania nie mogą mieć charakteru wtórnego, muszą pozostawać w bezpośrednim związku z przedmiotem działalności oraz muszą charakteryzować się pewną systematycznością, stabilnością i zorganizowaniem,

- znaczący czas i częstotliwość podejmowanych robót.

Niewątpliwie w opisanej sprawie trudno o przypisanie ubezpieczonej zarówno cechy systematyczności, znaczącego czasu, jak i częstotliwości podjętej na rzecz męża pomocy w prowadzeniu firmy. Skoro pomoc miała charakter jedynie sporadyczny i okazjonalny, nie ma podstaw do przyjęcia, że ubezpieczona w okresie tych dwóch dni powinna podlegać zgłoszeniu do ZUS jako osoba współpracująca. Bez wątpienia jednak rozstrzygnięcie, czy i w jakim okresie dana osoba podlega ubezpieczeniom jako osoba współpracująca, powinno być oparte na analizie konkretnego stanu faktycznego.

Szerzej kwestie dotyczące definicji pojęcia osób współpracujących zostały już omówione w części 1 (art. 6 i 8 ustawy) komentarza.

●Zgodnie z komentowanym przepisem okres podlegania ubezpieczeniom społecznym członków rady nadzorczej obejmuje przedział czasowy od dnia powołania na członka rady nadzorczej, do dnia zaprzestania pełnienia tej funkcji. Należy przy tym uwzględnić związek pomiędzy podleganiem ubezpieczeniom a wynagradzaniem z tytułu pełnienia tej funkcji. Członkowie rad nadzorczych podlegają zatem obowiązkowo ubezpieczeniom od dnia powołania na członka rady nadzorczej, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym zaczęli tę funkcję wykonywać odpłatnie. Jeśli członkowi rady nadzorczej przyznano by wynagrodzenie dopiero po jakimś czasie od momentu powołania do pełnienia tej funkcji, obowiązek ubezpieczeń powstaje dopiero od dnia przyznania wynagrodzenia.

PRZYKŁAD 17

Członek rady nadzorczej jest ubezpieczony, gdy pobiera zapłatę

Zgodnie z powołanymi powyżej regulacjami, w przypadku późniejszej wypłaty wynagrodzenia, członek rady nadzorczej będzie podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym od dnia przyznania wynagrodzenia, a więc w opisanej sytuacji od 1 października 2016 r.

1. Objęcie dobrowolnie ubezpieczeniami emerytalnym, rentowymi i chorobowym następuje od dnia wskazanego we wniosku o objęcie tymi ubezpieczeniami, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został zgłoszony, z zastrzeżeniem ust. 1a.

1a. Objęcie dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym następuje od dnia wskazanego we wniosku tylko wówczas, gdy zgłoszenie do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych zostanie dokonane w terminie określonym w art. 36 ust. 4.

2. Ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe, o których mowa w ust. 1, ustają:

1) od dnia wskazanego we wniosku o wyłączenie z tych ubezpieczeń, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został złożony;

2) od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który nie opłacono w terminie składki należnej na to ubezpieczenie - w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność i osób z nimi współpracujących, duchownych oraz osób wymienionych w art. 7; w uzasadnionych przypadkach Zakład, na wniosek ubezpieczonego, może wyrazić zgodę na opłacenie składki po terminie, z zastrzeżeniem ust. 2a;

3) od dnia ustania tytułu podlegania tym ubezpieczeniom.

2a. W przypadku, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, jeżeli za część miesiąca został pobrany zasiłek, ubezpieczenie chorobowe ustaje od dnia następującego po dniu, za który zasiłek ten przysługuje.

3. Za okres opłacania składek uważa się także okres pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną oraz zasiłków.

●Artykuł 14 reguluje sposób przystąpienia i ustania dobrowolnego ubezpieczenia emerytalnego, rentowego i chorobowego, określając datę, od której następuje objęcie tymi ubezpieczeniami oraz datę ich ustania. Do nawiązania stosunku ubezpieczenia potrzebny jest wniosek ubezpieczonego, w którym powinna być wskazana data przystąpienia do ubezpieczenia. Jeśli jednak wniosek tej daty nie zawiera, przyjmuje się datę złożenia wniosku. Nie jest jednak możliwe objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem, w tym także chorobowym, od wcześniejszej daty niż ta, w której wniosek został zgłoszony. Objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym następuje od pierwszego dnia miesiąca, za który składka została opłacona w terminie i w pełnej wysokości. Co istotne, nie ma możliwości przywrócenia terminu do złożenia wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, jest to bowiem termin prawa materialnego.

●Oświadczenie ubezpieczonego o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym nie może nastąpić w sposób dorozumiany. Zdarzało się, że ZUS, opierając się na instytucji dorozumianego wniosku uznawał, iż osoba, która bez złożenia zgłoszenia opłaca w terminie wszystkie składki, w tym chorobową, podlega ubezpieczeniu chorobowemu od pierwszego dnia miesiąca, za który składki opłaciła w terminie. Jednak w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i sądów apelacyjnych wykładnia art. 14 jest raczej ugruntowana. Już w wyroku z 8 sierpnia 2001 r., sygn. akt II UKN 518/00, Sąd Najwyższy stwierdził, że ponowne objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym wymaga złożenia w tym zakresie ponownego wniosku przez zainteresowanego. Stanowisko takie potwierdził SN w wyroku z 29 marca 2012 r., sygn. akt I UK 339/11. Również Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 17 maja 2016 r., sygn. akt III AUa 49/16, przyjął, że do stosunków ubezpieczenia społecznego - jako stosunków regulowanych prawem publicznym - nie ma zastosowania art. 60 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. Wniosek o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym musi być wyraźny i jednoznaczny, nie jest wystarczające samo opłacanie przez zainteresowanego składek na to ubezpieczenie oraz przyjmowanie tych składek przez organ rentowy. Odmiennie, choć niesłusznie, uznał Sąd Najwyższy w wyroku z 27 czerwca 2001 r., sygn. akt II UKN 439/00 czy w wyroku z 16 sierpnia 2005 r., sygn. akt I UK 376/04, przyjmując, że jest możliwe złożenie wniosku o objęcie ubezpieczeniem dobrowolnym w sposób dorozumiany, o ile z okoliczności sprawy wynika taka wyraźna wola ubezpieczonego, a wystarczającym zachowaniem ubezpieczonego w tym zakresie będzie najczęściej przystąpienie do opłacania składek.

●Ustęp 1a komentowanego przepisu zawiera dodatkowy warunek, aby wniosek został zgłoszony w terminie określonym w art. 36 ust. 4 ustawy, czyli w terminie siedmiu dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia emerytalnego i rentowych. Skąd takie rozwiązanie? Jak wiadomo, aby przystąpić do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, trzeba posiadać tytuł do obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i rentowych, w których zgłoszenie do ubezpieczenia następuje najpóźniej w terminie siedmiu dni od powstania obowiązku ubezpieczenia. Z kolei dobrowolne ubezpieczenie chorobowe powstaje zasadniczo od dnia złożenia wniosku. Celem ustawodawcy było więc umożliwienie wcześniejszego obejmowania tym ubezpieczeniem, aby wyeliminować sytuacje, w których miały miejsce kilkudniowe różnice w terminach objęcia ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym oraz ubezpieczeniem chorobowym. Objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym za okres wsteczny umożliwia powstanie wszystkich rodzajów ubezpieczenia z tą samą datą w przypadku jednoczesnego zgłoszenia do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych oraz złożenia wniosku o objęcie ubezpieczeniem chorobowym w ciągu siedmiu dni od daty powstania obowiązkowych ubezpieczeń.

PRZYKŁAD 18

Składka po terminie

Niestety szanse są niewielkie. Ubezpieczona, prowadząc wieloletnią działalność gospodarczą, jest doświadczonym przedsiębiorcą i powinna mieć świadomość, w jakim terminie powinno nastąpić zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych, w tym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, po upływie pobierania zasiłku macierzyńskiego, tym bardziej że korzysta z pomocy profesjonalistów w zakresie usług księgowych. Objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym następuje od dnia wskazanego we wniosku tylko wówczas, gdy zgłoszenie do ubezpieczeń emerytalnego i rentowego zostanie dokonane w terminie siedmiu dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia. Termin ten w przypadku ubezpieczonej mijał 14 lipca, a ubezpieczona w podanym terminie wniosku takiego nie zgłosiła. Za wniosek nie sposób bowiem uznać opłacenia składki, na dodatek w kwestionowanej przez organ rentowy wysokości. Ponowne objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą po ustaniu tytułu podlegania temu ubezpieczeniu wymaga zgłoszenia pisemnego wniosku przez ubezpieczonego - tak wskazał Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 8 marca 2016 r., sygn. akt III AUa 1215/15.

Samo więc opłacanie składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe po jego ustaniu z mocy prawa, nawet jeśli ZUS składki przyjmuje, nie powoduje ciągłości ochrony ubezpieczeniowej.

●Ustanie dobrowolnego ubezpieczenia może być skutkiem decyzji samego ubezpieczonego, który składa wniosek o wyłączenie z ubezpieczeń, albo efektem zdarzeń powodujących ustanie tego ubezpieczenia z mocy prawa, niezależnie od woli ubezpieczonego w tym zakresie. Ten drugi przypadek obejmuje ustanie tytułu podlegania ubezpieczeniom albo nieopłacenie należnej składki na to ubezpieczenie. Datą ustania ubezpieczenia na wniosek ubezpieczonego jest data określana przez niego w sposób dowolny we wniosku, przy czym nie może być ona wcześniejsza niż data złożenia samego wniosku. Z kolei w razie nieopłacenia w terminie składki należnej na ubezpieczenie dobrowolne ustaje ono z pierwszym dniem miesiąca kalendarzowego, za który nie opłacono w terminie składki. W tym zakresie ustawodawca założył, że okres pobierania wynagrodzenia chorobowego zgodnie z art. 92 kodeksu cywilnego oraz pobierania zasiłków jest traktowany na równi z okresem opłacania składek.

●Trzeba rozróżnić składkę należną i składkę nieopłaconą w terminie. Należna składka to składka w pełnej wysokości, a nie jedynie jej część. W orzecznictwie przyjmuje się, że w pojęciu "nieopłacenie w terminie składki" mieszczą się trzy sytuacje: brak opłacenia w terminie składki za dany miesiąc, opłacenie składki w niepełnej wysokości oraz opłacenie składki z przekroczeniem terminu. Skutek, jaki niesie ze sobą opłacenie jedynie części należnej składki, budził swojego czasu poważne wątpliwości. Miało to szczególne znaczenie na gruncie ubezpieczenia chorobowego, biorąc pod uwagę, że wyłączenie z tego ubezpieczenia skutkuje pozbawieniem ubezpieczonego prawa do świadczeń chorobowych. Obecnie na gruncie raczej jednolitego orzecznictwa kwestia ta nie powinna być już sporna.

●Warto podkreślić, że przedsiębiorca, zgłaszając się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, musi mieć świadomość, iż to na nim spoczywa obowiązek terminowego uiszczania składek w prawidłowej wysokości. ZUS co do zasady nie musi informować z urzędu, że ustało dobrowolne ubezpieczenie. Ustawa nie nakłada bowiem takiego obowiązku na organ rentowy.

PRZYKŁAD 19

Nadpłata składek

Biorąc pod uwagę ugruntowaną już linię orzeczniczą, przedsiębiorca w sytuacji nieopłacenia składki w pełnej wysokości za luty 2016 r. podlegał wyłączeniu z tego ubezpieczenia. Na wniosek ubezpieczonego ZUS powinien wydać w tym zakresie decyzję, od której przedsiębiorcy będzie przysługiwało prawo odwołania się do sądu. W kwestii opłaconych składek za miesiąc/miesiące, w których faktycznie ubezpieczeniu temu nie podlegał ze względu na wpłatę składki w zaniżonej wysokości, bez wątpienia przyjąć należy, że na jego koncie powstała nadpłata. O nadpłacie możemy mówić jednak tylko wówczas, gdy ZUS wyda decyzję odmawiającą wyrażenia zgody na opłacenie składki po terminie. Przedsiębiorca może się ubiegać o zwrot nienależnie opłaconych składek, ale tylko wtedy, gdy nie ma zaległych lub bieżących zobowiązań w stosunku do ZUS. Jeśli przedsiębiorca zwróci się do ZUS o zwrot składek opłaconych po ustaniu dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, ZUS powinien je oddać. Gdy odmówi, ubezpieczony może wystąpić o wydanie w tym przedmiocie właściwej decyzji. Od takiej negatywnej decyzji będzie się mógł odwołać do sądu.

●W przypadku nieopłacenia składki na dobrowolne ubezpieczenia, w uzasadnionych przypadkach Zakład, na wniosek ubezpieczonego, może wyrazić zgodę na opłacenie składki po terminie. Co do zasady, jeśli nieopłacenie składki w terminie bądź w nieprawidłowej wysokości wynika z usprawiedliwionych przyczyn, nie powinno być interpretowane na niekorzyść ubezpieczonego. Taką przyczyną może być np. wystąpienie zdarzenia losowego jak pobyt w szpitalu, co warto udokumentować zaświadczeniem lekarskim, czy np. błąd instytucji finansowej przekazującej składki do ZUS (np. poczta, banki). W orzecznictwie podkreśla się, że chociaż w ustawie nie zostały określone przesłanki wyrażenia zgody na opłacenie składki po terminie, nie oznacza to jednak, iż ZUS ma zupełną swobodę w tym zakresie. Ocena ZUS powinna być dokonana według sprawdzalnych oraz sprawiedliwych kryteriów. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie w wyroku z 19 marca 2015 r., sygn. III AUa 380/14, stwierdził, że "Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyposażony w kompetencję wyrażania zgody na opłacenie składki po terminie winien jest ujawnić, jakimi przesłankami kierował się, odmawiając jej przywrócenia, a sąd podda je ocenie". Z kolei Sąd Najwyższy w wyroku z 19 stycznia 2016 r., sygn. akt I UK 35/15, przyjął, że dotychczasowy sposób wywiązywania się płatnika z obowiązku opłacania składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe nie pozostaje bez wpływu na ocenę zasadności uwzględnienia wniosku o przywrócenie uchybionego terminu. Uznał również, że przepis art. 14 ust. 2 pkt 2 nie powinien być traktowany z nadmiernym rygoryzmem w tym znaczeniu, że niejako automatycznie prowadzi do wyłączenia z ubezpieczenia, bez względu na okoliczności. Przepis ten nie wymaga, aby dany przypadek był wyjątkowy i szczególnie uzasadniony, a przez przypadek uzasadniony rozumieć należy taki, który obiektywnie usprawiedliwia i tłumaczy, dlaczego składka nie została należycie opłacona. Przykładowo uzasadnione jest wyrażenie zgody na opłacenie przez osobę ubezpieczoną składki po terminie, w sytuacji gdy z dotychczasowego przebiegu ubezpieczenia wynika, że przez długi okres uiszcza ona składki ubezpieczeniowe z tytułu działalności gospodarczej i jest rzetelnym płatnikiem, niedopuszczającym do powstawania zaległości z tytułu składek wobec ZUS. Nie będzie jednak taką okolicznością np. powoływanie się na błąd w działaniu obsługującego biura rachunkowego. Rozpatrzony pozytywnie wniosek oznacza zachowanie ciągłości ubezpieczenia chorobowego pod warunkiem opłacenia należnych składek. W przypadku odmowy ubezpieczenie chorobowe ustaje, a ubezpieczony będzie musiał, tak jak w przypadku rezygnacji z tego ubezpieczenia, wyrejestrować się z ubezpieczenia. Decyzja zakładu może być oczywiście zaskarżona i podlegać ocenie sądu.

PRZYKŁAD 20

Niezwłoczna naprawa błędu

Raczej nie powinien. Co do zasady nieopłacenie składki, nieopłacenie jej w terminie bądź opłacenie w zaniżonej wysokości, w przypadku m.in. osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, skutkuje ustaniem ubezpieczenia z mocy prawa. Ubezpieczenie to wygasa nawet gdy przedsiębiorca nie ponosi winy za nieopłacenie składki. Na wniosek ubezpieczonego ZUS może wyrazić zgodę na opłacenie składki po terminie. Oznacza to tyle, że w uzasadnionych przypadkach (a ocena w tym zakresie najpierw należy do ZUS, a dopiero później, w razie odwołania ubezpieczonego, do sądu) możliwe jest uznanie, iż pomimo przekroczenia, nie ustało dobrowolne ubezpieczenie chorobowe. Podstawową kwestią jest w takich przypadkach ustalenie przyczyn opóźnienia w opłaceniu składki. Pomyłkowe przestawienie cyfr w przelewach może się zdarzyć każdemu. W opisanej sytuacji ubezpieczony sam się zorientował, że opłacił należną składkę w zaniżonej wysokości, uzupełnił ją jednak od razu i wyjaśnił przyczyny tego opóźnienia, co pozwala na przyjęcie, iż opóźnienie w opłaceniu składki stanowi uzasadniony przypadek. Tak też wypowiedział się Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 25 września 2013 r., sygn. akt III AUa 1844/12, uznając, że jeśli przedsiębiorca, który dowiedział się o swoim błędzie, niezwłocznie dopłacił brakującą część składki, ale już po terminie, to zachodzi uzasadniony przypadek, gdy należy uznać ciągłość ubezpieczenia chorobowego. ZUS, odmawiając uznania za uzasadniony przypadek, musiałby wykazać, że działanie ubezpieczonego było zamierzone i celowe bądź wynikało z rażącego niedbalstwa.

ROZDZIAŁ 3

Zasady ustalania składek na ubezpieczenia społeczne

1. Wysokości składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe wyrażone są w formie stopy procentowej, jednakowej dla wszystkich ubezpieczonych.

2. Stopa procentowa składek na ubezpieczenie wypadkowe jest zróżnicowana dla poszczególnych płatników składek i ustalana w zależności od poziomu zagrożeń zawodowych i skutków tych zagrożeń.

●Rozdział 3 określa m.in. wysokość stóp procentowych składek, zasady ustalania podstawy wymiaru składek oraz zasady finansowania składek na ubezpieczenia społeczne.

W przypadku składek na ubezpieczenie emerytalne, ubezpieczenia rentowe i ubezpieczenie chorobowe wysokość stóp procentowych jest jednakowa dla wszystkich ubezpieczonych. Na wysokość tych stóp nie ma wpływu zarówno tytuł ubezpieczenia, jak też status ubezpieczonego czy też płatnika składek. Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy stopy procentowe składek na ubezpieczenie emerytalne wynoszą 19,52 proc. podstawy wymiaru, a na ubezpieczenie rentowe 8 proc. podstawy wymiaru. Z kolei stopa procentowa składek na ubezpieczenie chorobowe wynosi 2,45 proc. podstawy wymiaru. Wysokość składek na te ubezpieczenia uzależniona jest jedynie od wysokości podstawy wymiaru składek określonej według zasad wskazanych w art. 18-20 ustawy oraz w wydanym na podstawie art. 21 ustawy rozporządzeniu ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 2236 ze zm.).

●Odmiennie jest w przypadku ubezpieczenia wypadkowego. Stopa procentowa składek na ubezpieczenie wypadkowe nie jest jednakowa dla wszystkich ubezpieczonych, lecz zgodnie z art. 22 ust. 1 pkt 4 ustawy mieści się w granicach od 0,40 proc. do 8,12 proc. podstawy wymiaru. Jak wskazuje wprost ust. 2 komentowanego przepisu, stopa procentowa składek na ubezpieczenie wypadkowe jest zróżnicowana dla poszczególnych płatników składek i ustalana w zależności od poziomu i skutków zagrożeń zawodowych. Co jednak ważne, stopa procentowa ustalona dla danego płatnika składek jest jednakowa dla wszystkich ubezpieczonych zgłaszanych do ubezpieczenia wypadkowego przez tego płatnika, niezależnie od tytułu podlegania temu ubezpieczeniu. Zasady różnicowania stopy procentowej zostały uregulowane w art. 27-36 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1242 ze zm.; dalej: ustawa wypadkowa). Zgodnie z art. 27 tej ustawy stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe ustala się na dany rok składkowy. Rok ten trwa od 1 kwietnia danego roku do 30 marca następnego roku. Stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe dla płatnika składek zgłaszającego do ubezpieczenia wypadkowego nie więcej niż dziewięciu ubezpieczonych wynosi 50 proc. najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla grup działalności. Płatnicy ustalają ją wówczas samodzielnie. Jeśli jednak płatnik składek zgłasza do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej dziesięciu ubezpieczonych, stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe określa ZUS jako iloczyn dwóch zmiennych: stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe określonej dla grupy działalności, do której należy płatnik składek, i wskaźnika korygującego ustalonego dla płatnika składek. Liczbę ubezpieczonych ustala się jako iloraz sumy ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniu wypadkowemu w ciągu poszczególnych miesięcy poprzedniego roku kalendarzowego i liczby miesięcy, przez które płatnik składek był w poprzednim roku kalendarzowym zgłoszony w ZUS co najmniej jeden dzień. Płatnik składek zgłaszający do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej dziesięciu ubezpieczonych należy do grupy działalności ustalonej dla jego rodzaju działalności według PKD ujętego w rejestrze REGON 31 grudnia poprzedniego roku.

●Zasady ustalania wartości dla grupy działalności opisuje szczegółowo art. 30 ustawy wypadkowej. Stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe dla danej grupy działalności ustala się więc w zależności od kategorii ryzyka ustalonej dla tej grupy i jest to wartość określana odgórnie. Wskazane ryzyko określa się takimi wskaźnikami częstotliwości występowania: 1) poszkodowani w wypadkach przy pracy ogółem; 2) poszkodowani w wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich; 3) stwierdzone choroby zawodowe; 4) zatrudnieni w warunkach zagrożenia.

Wyliczona na dany rok składka obowiązuje przez cały okres, niezależnie od ewentualnego wystąpienia późniejszych okoliczności powodujących zmianę jej wysokości.

PRZYKŁAD 21

Różne profile działalności

Co do zasady płatnik składek powinien opłacać składki na ubezpieczenia wypadkowe w wysokości adekwatnej do rodzaju działalności, którą faktycznie wykonuje i która jest działalnością przeważającą wykazywaną w rejestrze REGON oraz w odniesieniu do kategorii ryzyka, które u niego rzeczywiście występuje. Odmienne podejście mogłoby stwarzać ryzyko zaniżenia stopy procentowej tej składki w sposób nieadekwatny do ryzyka wypadkowego wiążącego się z rzeczywiście wykonywaną przez płatnika przeważającą działalnością.

●Nieprzekazanie przez płatnika, wbrew obowiązkowi, danych bądź przekazanie danych nieprawdziwych, jeśli spowoduje zaniżenie stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe, skutkuje w myśl art. 34 ust. 1 ustawy wypadkowej ustaleniem przez zakład w drodze decyzji stopy procentowej składki na cały rok składkowy w wysokości 150 proc. stopy procentowej ustalonej na podstawie prawidłowych danych. Płatnik składek jest zobowiązany opłacić zaległe składki wraz z odsetkami za zwłokę. Artykuł 34 ma więc charakter sankcyjny, który można zastosować tylko w przypadkach w nim określonych.

1. Składki na ubezpieczenia emerytalne:

1) pracowników,

2) osób wykonujących pracę nakładczą,

3) członków spółdzielni,

4) zleceniobiorców,

5) posłów i senatorów,

6) stypendystów sportowych,

7) pobierających stypendium słuchaczy Krajowej Szkoły Administracji Publicznej,

8) osób wykonujących odpłatnie pracę, na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania,

9) osób współpracujących ze zleceniobiorcami,

10) funkcjonariuszy Służby Celnej,

11) osób odbywających służbę zastępczą,

12) członków rad nadzorczych

- finansują z własnych środków, w równych częściach, ubezpieczeni i płatnicy składek.

1a. Składki na ubezpieczenia emerytalne osób pobierających świadczenie szkoleniowe po ustaniu zatrudnienia finansują z własnych środków, w równych częściach, ubezpieczeni i płatnicy składek.

1b. Składki na ubezpieczenia rentowe osób, o których mowa w ust. 1 i 1a, finansują z własnych środków, w wysokości 1,5% podstawy wymiaru ubezpieczeni i w wysokości 6,5% podstawy wymiaru płatnicy składek.

1c. Składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe osób świadczących pracę na podstawie umowy uaktywniającej określonej w ustawie, o której mowa w art. 6 ust. 2d, obliczone od podstawy, którą stanowi kwota nie wyższa niż kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalonego na podstawie odrębnych przepisów, finansuje budżet państwa za pośrednictwem Zakładu.

1d. Składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe osób świadczących pracę na podstawie umowy uaktywniającej określonej w ustawie, o której mowa w art. 6 ust. 2d, obliczone od podstawy stanowiącej kwotę nadwyżki nad kwotą określoną w ust. 1c opłaca płatnik składek na zasadach określonych dla składek za zleceniobiorców.

2. Składki na ubezpieczenie chorobowe podlegających temu ubezpieczeniu osób, wymienionych w ust. 1 pkt 1-4, 8, 9 i 11, oraz w ust. 1c finansują w całości, z własnych środków, sami ubezpieczeni.

3. Składki na ubezpieczenie wypadkowe osób wymienionych w ust. 1 pkt 1 i 3-10, osób współpracujących z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność, bezrobotnych pobierających stypendium oraz osób pobierających stypendium finansują w całości, z własnych środków, płatnicy składek.

4. Składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe:

1) osób prowadzących pozarolniczą działalność,

2) osób, o których mowa w art. 7,

finansują w całości, z własnych środków, sami ubezpieczeni.

5. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe żołnierzy niezawodowych pełniących czynną służbę wojskową, z wyłączeniem żołnierzy pełniących służbę kandydacką, są finansowane z budżetu państwa z części, której dysponentem jest Minister Obrony Narodowej.

5a. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, chorobowe i wypadkowe osób współpracujących finansuje w całości z własnych środków osoba prowadząca pozarolniczą działalność.

6. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób rezygnujących z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania bezpośredniej, osobistej opieki nad długotrwale lub ciężko chorym członkiem rodziny oraz wspólnie niezamieszkującymi matką, ojcem lub rodzeństwem finansują w całości ośrodki pomocy społecznej.

6a. (uchylony)

6b. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób pobierających:

1) świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych,

2) zasiłek dla opiekuna na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów

- finansuje w całości wójt, burmistrz lub prezydent miasta.

7. (uchylony)

7a. (uchylony)

8. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób przebywających na urlopach wychowawczych, osób, o których mowa w art. 6a ust. 1, lub osób pobierających zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego, oraz składki na ubezpieczenie emerytalne osób, o których mowa w art. 6b ust. 1, finansuje w całości budżet państwa za pośrednictwem Zakładu.

9. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe bezrobotnych finansują w całości powiatowe urzędy pracy z Funduszu Pracy.

9a. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób pobierających stypendium w okresie szkolenia, stażu i przygotowania zawodowego, kierowanych przez podmioty inne niż powiatowe urzędy pracy, finansują w całości, z własnych środków, podmioty kierujące.

9b. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 9b, finansują w całości powiatowe urzędy pracy z Funduszu Pracy.

10. Składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 10 podlegających obowiązkowo tym ubezpieczeniom, finansują:

1) duchowni - w wysokości 20% składki oraz Fundusz Kościelny - w wysokości 80% składki;

2) Fundusz Kościelny - w wysokości 100% składki za członków zakonów kontemplacyjnych klauzurowych, misjonarzy w okresach pracy na terenach misyjnych.

10a. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe duchownych, o których mowa w art. 9 ust. 1a, finansuje Fundusz Kościelny, zgodnie z ust. 10 pkt 1,

w części obliczonej od różnicy podstawy wymiaru składek określonej w art. 18 ust. 4 pkt 5 i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu stosunku pracy.

11. Składki na ubezpieczenia chorobowe, emerytalne i rentowe duchownych podlegających dobrowolnie tym ubezpieczeniom finansują w całości, z własnych środków, ubezpieczeni.

12. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 20, finansuje w całości budżet państwa.

13. (uchylony)

14. (uchylony)

●Przepis ten reguluje zasady finansowania składek na poszczególne rodzaje ubezpieczeń, wskazując grupy podmiotów odpowiedzialnych za uiszczanie składek na te ubezpieczenia. Podmioty te są zobowiązane w świetle zapisów ustawy do opłacania składek w ustawowym terminie i we właściwej wysokości. Dokonując podziału finansowania składek na ubezpieczenia społeczne ze względu na podmiot finansujący, można wyróżnić następujące rodzaje finansowania składek:

1) finansowanie w równych częściach z własnych środków przez płatników składek i ubezpieczonych - dotyczy to składek emerytalnych i takich podmiotów jak np. pracownicy, osoby wykonujące pracę nakładczą, członkowie spółdzielni, zleceniobiorcy, posłowie i senatorowie, stypendyści sportowi czy członkowie rad nadzorczych;

2) finansowanie w określonej procentowo części z własnych środków przez płatników składek oraz ubezpieczonych - dotyczy to np. składek na ubezpieczenia rentowe osób, o których mowa w ust. 1 i 1a komentowanego przepisu;

3) finansowanie w całości z własnych środków przez ubezpieczonych - np. składki na ubezpieczenie chorobowe podlegających temu ubezpieczeniu pracowników, zleceniobiorców czy osób współpracujących ze zleceniobiorcami;

4) finansowanie w całości z własnych środków przez płatników składek - np. składki na ubezpieczenie wypadkowe pracowników, osób współpracujących z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność bądź bezrobotnych pobierających stypendium;

5) finansowanie w całości lub w części z budżetu państwa, funduszu celowego albo przez inne podmioty niż ubezpieczeni - np. składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób przebywających na urlopach wychowawczych lub pobierających zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego (finansuje budżet państwa za pośrednictwem ZUS) bądź składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne (finansuje w całości wójt, burmistrz lub prezydent miasta).

Inne podmioty finansujące składki to powiatowe urzędy pracy, inne niż powiatowe urzędy pracy podmioty kierujące na staże czy przygotowanie zawodowe bądź np. Fundusz Kościelny.

●Szczególnymi przypadkami finansowania składek na ubezpieczenia społeczne są te, w których płatnikiem składek są podmioty nieposiadające w ogóle statusu płatnika składek - chodzi o te z pkt 5 powyżej, gdy podmiotem finansującym jest np. budżet państwa. Kolejnym szczególnym przypadkiem jest sytuacja, w której płatnik składek i ubezpieczony to jedna i ta sama osoba. Ze znajdującej się w słowniczku ustawy legalnej definicji płatnika w sposób niepozostawiający żadnej wątpliwości wynika, że płatnikiem składek jest ubezpieczony zobowiązany do opłacenia składek na własne ubezpieczenia społeczne. Prowadzący pozarolniczą działalność w rozumieniu ustawy jest zobowiązany do finansowania w całości składek na własne ubezpieczenia i do ich opłacenia. Jest więc również płatnikiem składek.

PRZYKŁAD 22

Kto płatnikiem w spółce jawnej

Płatnikami składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne wspólników spółki jawnej mogą być tylko i wyłącznie oni sami. W myśl art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej należy dla celów podlegania ubezpieczeniom społecznym traktować jako osoby prowadzące pozarolniczą działalność. Składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe osób prowadzących pozarolniczą działalność finansują w całości z własnych środków sami ubezpieczeni. Zatem wspólnicy spółki jawnej sami obliczają i przekazują składki na ubezpieczenie społeczne, występując niejako w podwójnej roli - jako ubezpieczeni i jako płatnicy składek.

PRZYKŁAD 23

Składki za nianię sfinansuje budżet

Zatrudnienie niani na podstawie umowy uaktywniającej, czyli umowy-zlecenia z osobą fizyczną sprawującą opiekę nad dziećmi, jest nie tylko proste, lecz także korzystne finansowo zarówno dla rodziców, jak i opiekunki. Nianie podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu oraz ubezpieczeniu wypadkowemu. Natomiast ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne. Oficjalnym płatnikiem składek jest jeden z rodziców dziecka, ale w praktyce składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe niań finansuje budżet państwa. Składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe osób świadczących pracę na podstawie umowy uaktywniającej obliczone od podstawy, którą stanowi kwota nie wyższa niż kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalonego na podstawie odrębnych przepisów, finansuje budżet państwa za pośrednictwem zakładu. Ewentualną składkę na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe finansuje zatrudniona opiekunka. Rodzic potrąca tę składkę z pensji i odprowadza do ZUS. Oczywiście niania obowiązkowo podlega także ubezpieczeniu zdrowotnemu, a składkę tę finansuje budżet państwa.

PRZYKŁAD 24

Za współpracownika płaci przedsiębiorca

Uznanie przez ZUS członka rodziny za osobę współpracującą wiąże się z obowiązkiem odprowadzenia za taką osobę pełnych składek ZUS. Obowiązek odprowadzenia składek ZUS za osobę współpracującą wystąpi również wtedy, gdy członek rodziny nie pobiera wynagrodzenia za świadczoną pomoc. Nieodpłatna pomoc np. małżonka zamieszkującego w jednym gospodarstwie domowym wywołuje bowiem obowiązek odprowadzania za tę osobę składek ZUS. W myśl art. 16 ust. 5a ustawy składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, chorobowe i wypadkowe osób współpracujących finansuje w całości z własnych środków osoba prowadząca pozarolniczą działalność. Osoba współpracująca nie ponosi zatem w związku z zatrudnieniem żadnych kosztów.

PRZYKŁAD 25

ZUS płatnikiem

Za osoby pobierające zasiłek macierzyński składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe opłaca budżet państwa. Wynika to z treści art. 16 ust. 8 ustawy, zgodnie z którym składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób przebywających na urlopach wychowawczych, osób, o których mowa w art. 6a ust. 1, osób pobierających zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego oraz składki na ubezpieczenie emerytalne osób, o których mowa w art. 6b ust. 1, finansuje w całości budżet państwa za pośrednictwem zakładu. Płatnikiem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest wówczas podmiot, który wypłaca zasiłek. Zasiłek macierzyński jest odrębnym tytułem do ubezpieczeń społecznych. W okresie jego pobierania pracownik czy zleceniobiorca mają przerwę w ubezpieczeniach z tytułu swojej pracy, a podlegają ubezpieczeniom - wyłącznie emerytalnemu i rentowym - z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego.

1. Składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe oraz chorobowe za ubezpieczonych, o których mowa w art. 16 ust. 1-3, 5, 6 i 9-12, obliczają, rozliczają i przekazują co miesiąc do Zakładu w całości płatnicy składek.

2. Płatnicy składek, o których mowa w ust. 1, obliczają części składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe finansowane przez ubezpieczonych i po potrąceniu ich ze środków ubezpieczonych przekazują do Zakładu.

2a. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych, o których mowa w art. 16 ust. 1c i 8:

1) obliczają płatnicy składek;

2) opłaca Zakład.

3. Składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe ubezpieczeni niewymienieni w ust. 1 sami obliczają i przekazują co miesiąc do Zakładu.

●Za ubezpieczonych wymienionych w ust. 1 komentowanego przepisu, m.in. za pracowników, członków spółdzielni czy stypendystów, składki na ubezpieczenia społeczne obliczają, rozliczają i po potrąceniu części składek ze środków ubezpieczonych przekazują co miesiąc do ZUS płatnicy składek. Z kolei w przypadku ubezpieczonych zatrudnionych na podstawie umowy uaktywniającej określonej w ustawie z 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat trzech (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 157) oraz przebywających na urlopach wychowawczych lub pobierających zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego i osób sprawujących osobistą opiekę nad dzieckiem, składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe obliczają co prawda płatnicy składek, ale opłaca je ZUS. Pozostali ubezpieczeni spoza grupy wskazanej w ust. 1 sami obliczają składki i przekazują je co miesiąc do zakładu.

●Nie wolno zapominać, że płatnik składek, którym jest pracodawca, jest zobowiązany bez żadnego uprzedniego wezwania ze strony ZUS opłacać i rozliczać składki na ubezpieczenia społeczne pracowników za każdy miesiąc kalendarzowy, w którym tych pracowników zatrudnia i w którym świadczą oni pracę. Osoba, która nie dopełniła obowiązku zgłoszenia do ubezpieczenia pracowników i nie odprowadziła za nich składek, ponosi z tego tytułu odpowiedzialność. Od zaległości składkowych nalicza się odsetki za zwłokę bez względu na to, z czyjej winy powstały zaległości. Obowiązek opłacania składek spoczywa na płatniku, a jego wykonanie przez pracodawcę jest niezależne od pracownika.

PRZYKŁAD 26

Praca mimo urlopu

Urlop bezpłatny stanowi przerwę w realizacji obowiązku świadczenia pracy na rzecz pracodawcy przez pracownika. Jeśli zostanie wykazane, że pracodawca udzielił pracownikowi urlopu bezpłatnego bez jego wniosku, a jednocześnie pracownik świadczył pracę i otrzymywał wynagrodzenie, to nie doszło de facto do jego udzielenia. Nawet jeśli za ten okres płatnik nie opłacał, mimo obowiązku określonego w art. 17 ustawy, składek na ubezpieczenie społeczne, nie może to obciążać pracownika. Okres zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, w którym pracownik otrzymuje wynagrodzenie, jest okresem ubezpieczenia, czyli okresem składkowym niezależnie od tego, czy pracodawca opłacił składki. Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 12 lutego 2013 r., sygn. akt III AUa 677/12, jeżeli pozostawanie w zatrudnieniu zostało udowodnione, okres tego zatrudnienia jest okresem składkowym nawet w przypadku, gdy pracodawca nie zgłosił pracownika do ubezpieczeń bądź nie opłacał składek.

PRZYKŁAD 27

Księgowa zawiniła, konsekwencje poniesie przedsiębiorca

Pani Anna prowadzi małą firmę. Zleciła biuru rachunkowemu prowadzenie rozliczeń z ZUS. Obsługująca ją księgowa pomyliła się i zbyt późno opłaciła składki na ubezpieczenia społeczne, w tym chorobowe. Gdy pani Anna wystąpiła o zasiłek chorobowy, ZUS odmówił, twierdząc, że nieopłacenie składki w terminie spowodowało wyłączenie z ubezpieczenia chorobowego.

Argumenty pani Anny, że to wina księgowej, nie mogą wpłynąć na stanowisko ZUS, a następnie i sądu. Działania księgowej obciążają przedsiębiorcę (płatnika). Pani Anna może się jedynie zwrócić z wnioskiem o wyrażenie zgody na opłacenie składki po terminie. Jednak w tym przypadku ZUS może, ale nie musi takiego wniosku uwzględnić.

1. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych wymienionych w art. 6 ust. 1 pkt 1-3 i pkt 18a stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 i 10, z zastrzeżeniem ust. 1a i 2, ust. 4 pkt 5 i ust. 12.

1a. W przypadku ubezpieczonych, o których mowa w art. 8 ust. 2a, w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe uwzględnia się również przychód z tytułu umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło.

2. W podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1-3, nie uwzględnia się wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną oraz zasiłków.

3. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe zleceniobiorców ustala się zgodnie z ust. 1, jeżeli w umowie agencyjnej lub umowie zlecenia albo w innej umowie o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, określono odpłatność za jej wykonywanie kwotowo, w kwotowej stawce godzinowej lub akordowej albo prowizyjnie.

4. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe:

1) posłów i senatorów - stanowi kwota uposażenia,

2) stypendystów sportowych - stanowi kwota stypendium,

2a) słuchaczy Krajowej Szkoły Administracji Publicznej - stanowi kwota stypendium,

3) bezrobotnych - stanowi kwota zasiłku, świadczenia integracyjnego lub stypendium,

4) osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 20 - stanowi kwota świadczenia socjalnego, zasiłku socjalnego lub wynagrodzenia przysługującego w okresie świadczenia górniczego lub w okresie stypendium na przekwalifikowanie,

5) żołnierzy niezawodowych pełniących czynną służbę wojskową, z wyłączeniem żołnierzy pełniących służbę kandydacką, stanowi kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującego w grudniu roku poprzedniego, ustalonego na podstawie odrębnych przepisów, z zastrzeżeniem ust. 9 i 10, a w przypadku żołnierzy pełniących służbę w ramach Narodowych Sił Rezerwowych kwota uposażenia z tytułu tej służby,

5a) duchownych - stanowi kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalonego na podstawie odrębnych przepisów, zwana dalej "kwotą minimalnego wynagrodzenia", z zastrzeżeniem ust. 9 i 10,

6) żołnierzy odbywających nadterminową służbę wojskową - stanowi kwota uposażenia,

7) osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 21 - stanowi kwota świadczenia szkoleniowego,

8) osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 9a - stanowi kwota stypendium,

9) osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 9b - stanowi kwota stypendium,

10) osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 22 - stanowi przychód

- łącznie z kosztami uzyskania i kwotą podatku, o których mowa w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych.

4a. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 8, stanowi przysługujące im wynagrodzenie za pracę.

4b. Przepis ust. 4a stosuje się odpowiednio do ubezpieczonych wykonujących w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania pracę w ramach stosunku pracy.

4c. Podstawę wymiaru składek dla duchownych będących ubezpieczonymi, o których mowa w art. 9 ust. 1a, stanowi różnica pomiędzy kwotą minimalnego wynagrodzenia a kwotą podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu stosunku pracy, członkostwa w spółdzielni lub służby.

4d. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe ubezpieczonych, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 12, stanowi świadczenie pieniężne ustalone na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej (Dz. U. z 2014 r. poz. 1027 i 1198 oraz z 2015 r. poz. 1220).

5. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób rezygnujących z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania bezpośredniej, osobistej opieki nad długotrwale lub ciężko chorym członkiem rodziny oraz wspólnie niezamieszkującymi matką, ojcem lub rodzeństwem stanowi kwota kryterium dochodowego na osobę w rodzinie ustalona według odrębnych przepisów, z zastrzeżeniem ust. 9.

5a. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych stanowi odpowiednio kwota świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego.

5b. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób przebywających na urlopie wychowawczym oraz osób, o których mowa w art. 6a ust. 1 pkt 1-4, stanowi kwota 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek, ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 na dany rok kalendarzowy, z zastrzeżeniem ust. 14 i 15. Składka w nowej wysokości obowiązuje od dnia 1 stycznia do dnia 31 grudnia danego roku.

5c. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób wykonujących umowę uaktywniającą określoną w ustawie, o której mowa w art. 6 ust. 2d, ustala się na zasadach określonych dla zleceniobiorców.

5d. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób, o których mowa w art. 6a ust. 1 pkt 5, stanowi kwota minimalnego wynagrodzenia.

5e. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób pobierających zasiłek dla opiekuna na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów stanowi kwota zasiłku dla opiekuna.

6. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób pobierających zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego stanowi kwota tego zasiłku.

7. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4, oraz ubezpieczonych podlegających dobrowolnie tym ubezpieczeniom, o których mowa w art. 7, stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż kwota minimalnego wynagrodzenia, z zastrzeżeniem ust. 3, 9 i 10.

8. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5, stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek, ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 na dany rok kalendarzowy. Składka w nowej wysokości obowiązuje od dnia 1 stycznia do dnia 31 grudnia danego roku.

9. Za miesiąc, w którym nastąpiło odpowiednio objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi lub ich ustanie i jeżeli trwały one tylko przez część miesiąca, kwotę najniższej podstawy wymiaru składek zmniejsza się proporcjonalnie, dzieląc ją przez liczbę dni kalendarzowych tego miesiąca i mnożąc przez liczbę dni podlegania ubezpieczeniu.

10. Zasady zmniejszania najniższej podstawy wymiaru składek, o których mowa w ust. 9, stosuje się odpowiednio w przypadku niezdolności do pracy trwającej przez część miesiąca, jeżeli z tego tytułu ubezpieczony spełnia warunki do przyznania zasiłku.

11. Na wniosek ubezpieczonych, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 10, podstawa wymiaru może być wyższa niż określona w ust. 4 pkt 5a i ust. 4c. Składkę od podstawy wymiaru w części przewyższającej kwotę minimalnego wynagrodzenia finansują duchowni, instytucje diecezjalne lub zakonne.

12. W podstawie wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe oraz wypadkowe członków służby zagranicznej nie uwzględnia się dodatku zagranicznego i innych świadczeń przysługujących członkom służby zagranicznej wykonującym obowiązki służbowe w placówce zagranicznej.

13. (uchylony).

14. Podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób przebywających na urlopie wychowawczym nie może być wyższa niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających urlop wychowawczy i nie może być niższa niż 75% kwoty minimalnego wynagrodzenia.

15. Podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób, o których mowa w art. 6a ust. 1 pkt 3, nie może być wyższa niż przeciętna miesięczna kwota stanowiąca podstawę wymiaru składek w okresie 6 miesięcy kalendarzowych poprzedzających okres sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem i nie może być niższa niż 75% kwoty minimalnego wynagrodzenia.

●Zgodnie z generalną zasadą ustanowioną w ust. 1 tego przepisu podstawę wymiaru składek stanowi przychód w rozumieniu przepisów podatkowych określony w art. 4 pkt 9 i 10 (szerzej na ten temat w komentarzu do tego przepisu). Dotyczy ona:

- pracowników, z wyłączeniem prokuratorów,

- osób wykonujących pracę nakładczą,

- członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych,

- funkcjonariuszy Służby Celnej.

Aby obliczyć podstawę wymiaru składek, należy na początku ustalić, co jest przychodem, a dopiero później oceniać z uwzględnieniem zasad określonych w ustawie, ile wynosi podstawa wymiaru składek.

●Nie każdy przychód będzie podlegał oskładkowaniu. Wyjątki zostały określone w rozporządzeniu ministra pracy i polityki socjalnej w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (par. 2).

●Zasada ta doznaje jednak modyfikacji w ust. 1a i 2. Ustęp 1a łączy się bezpośrednio z art. 8 ust. 2a ustawy, na podstawie którego za pracownika uważa się nie tylko osobę związaną stosunkiem pracy z pracodawcą, lecz także osobę, która ze swoim pracodawcą zawiera dodatkowe umowy cywilnoprawne lub mimo zawarcia takiego kontraktu z innym podmiotem, świadczy pracę na rzecz swojego pracodawcy (szerzej na ten temat w komentarzu do art. 8 ust. 2a). Ustęp 1a wprowadza kontynuację tej reguły, gdyż zgodnie z nim przychód z umów w sytuacji określonej w art. 8 ust. 2a doliczany jest do przychodu ze stosunku pracy. Całość składek odprowadza więc pierwotny pracodawca.

PRZYKŁAD 28

Przychód sumowany

Pan Jerzy jest zatrudniony w firmie budowlanej ABC, gdzie otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 4000 zł. Jednocześnie zawarł umowę-zlecenie z firmą XYZ z wynagrodzeniem 3000 zł. Firma XYZ jest podwykonawcą firmy ABC przy realizacji dużej inwestycji.

Firma ABC musi odprowadzić składki od łącznego przychodu (7000 zł), jaki osiąga pan Jerzy w obu firmach.

●Do obliczenia przychodu:

- pracowników, z wyłączeniem prokuratorów,

- osób wykonujących pracę nakładczą,

- członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych

nie uwzględnia się wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną oraz zasiłków.

Zgodnie z art. 92 par. 1 pkt 1 kodeksu pracy pracownik przez pierwsze 33 dni w roku niezdolności do pracy lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną otrzymuje nie zasiłek, ale 80 proc. wynagrodzenia, które jest finansowane ze środków pracodawcy. W przypadku pracowników, którzy ukończyli 50 lat, okres ten ulega skróceniu do 14 dni. Zasiłki zaś to świadczenia wypłacane na podstawie ustawy zasiłkowej. Takie wynagrodzenie i zasiłki nie są więc oskładkowane. Jeśli pracownik jest chory przez część miesiąca, oskładkowaniu podlega tylko ta część wynagrodzenia, którą otrzymał za przepracowany czas.

PRZYKŁAD 29

Oskładkowana tylko część wynagrodzenia

Pan Robert jest zatrudniony na umowę o pracę. Otrzymuje miesięczne wynagrodzenie w wysokości 5000 zł. Stanowi ono jednocześnie podstawę wymiaru składek.

We wrześniu pan Robert był chory i za okres 1-15 września otrzymał wynagrodzenie za okres niezdolności do pracy (80 proc. z 2500 zł), zaś za okres 16-30 września wynagrodzenie za pracę (2500 zł).

Oskładkowaniu podlega jedynie wynagrodzenie wypłacone za przepracowany okres 16-30 września.

●Zgodnie z ust. 3 podstawa wymiaru składek zleceniobiorców i innych osób wykonujących pracę w oparciu o umowy cywilnoprawne ustalana jest podobnie jak pracowników, o ile wynagrodzenie zostało określone:

- kwotowo,

- w kwotowej stawce godzinowej lub akordowej,

- prowizyjnie.

Jeśli zostało określone inaczej, należy zastosować ust. 7, zgodnie z którym podstawą wymiaru składek jest zadeklarowana przez zleceniobiorcę kwota. Nie może być ona jednak niższa niż kwota aktualnie obowiązującego minimalnego wynagrodzenia. Ta zasada jest z kolei powiązana z określonymi w art. 9 ustawy regułami zbiegów tytułów ubezpieczenia. W uproszczeniu (szerzej na ten temat w komentarzu do art. 9) osoby mające kilka tytułów (np. stosunek pracy i umowa-zlecenie, kilka umów-zleceń) muszą opłacać składki od tego z nich, z którego podstawa wymiaru składek jest co najmniej równa aktualnie obowiązującemu minimalnemu wynagrodzeniu.

W sytuacji gdy płatność wynagrodzenia określonego np. kwotowo dokonywana jest w cyklu dłuższym niż miesięczny, a w niektórych miesiącach nie otrzymuje żadnego wynagrodzenia, nadal obowiązuje zasada określona w ust. 3, a nie ust. 7. W miesiącach, w których wynagrodzenie nie jest wypłacone, zleceniobiorca nadal podlega ubezpieczeniu, chociaż składki nie są za niego odprowadzane, gdyż nie osiągnął przychodu.

●Na takich samych zasadach jak dla zleceniobiorcy ustalana jest podstawa wymiaru składek dla niani wykonującej pracę na podstawie umowy uaktywniającej, o której mowa w art. 50 ustawy z 4 lutego 2011 r. o opiece na dziećmi do lat 3 (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 157). Zasada ta wynika z ust. 5c komentowanego przepisu.

●Większość przypadków ustalania podstawy składek określonych w ust. 4 nie powinna budzić większych wątpliwości interpretacyjnych. Dla każdej z grup ubezpieczonych podstawę wymiaru składek stanowią wskazane w nich kwoty regulowane odrębnymi przepisami.

●Składki są odprowadzane także za osoby pozbawione wolności lub tymczasowo aresztowane, jeżeli wykonują odpłatnie pracę na podstawie skierowania lub w ramach stosunku pracy. W ich przypadku podstawą wymiaru składek będzie otrzymywane wynagrodzenie za pracę (ust. 4a i 4b).

●Zgodnie z ogólną zasadą podstawa wymiaru składek za osoby duchowne to równowartość minimalnego wynagrodzenia za pracę (art. 4 pkt 4a). Jeśli jednak duchowny pozostawałby jednocześnie w stosunku pracy, służby lub byłby członkiem spółdzielni (art. 9 ust. 1a) i z tego tytułu podstawa wymiaru składek byłaby niższa niż minimalne wynagrodzenie, to składki byłyby za niego odprowadzane od różnicy między kwotą minimalnego wynagrodzenia a wynagrodzeniem uzyskiwanym na podstawie któregoś z tytułów określonych w art. 9 ust. 1a. Do duchownych stosuje się także zasady proporcjonalnego zmniejszania podstawy wymiaru składek, gdy ubezpieczenie powstało lub ustało w trakcie miesiąca lub ubezpieczony był niezdolny do pracy i z tego tytułu miał prawo do zasiłku (ust. 9 i 10 - szerzej na ten temat w dalszej części komentarza). Nic nie stoi na przeszkodzie, aby składki były opłacane za duchownego od wyższej, zadeklarowanej przez niego kwoty, ale wtedy w części przewyższającej minimalne wynagrodzenie finansują je w całości sami duchowni, instytucje diecezjalne lub zakonne (a nie tak jak w przypadku minimalnej podstawy, od której w części składki finansowane są przez Fundusz Kościelny).

Gdyby duchowny zaczął sprawować osobistą opiekę nad dzieckiem i z tego tytułu został zgłoszony do ubezpieczeń, podstawa wymiaru składek wynosiłaby równowartość minimalnego wynagrodzenia (ust. 5d).

●Obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu podlegają też osoby rezygnujące z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania bezpośredniej, osobistej opieki nad długotrwale lub ciężko chorym członkiem rodziny oraz wspólnie niezamieszkującymi z matką, ojcem lub rodzeństwem. W ich przypadku na podstawie ust. 5 podstawę wymiaru składek stanowi kwota kryterium dochodowego na osobę w rodzinie ustalona według przepisów ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 930 ze zm.). W stosunku do tych osób ma także zastosowanie ust. 9 pozwalający na proporcjonalne zmniejszenie składki, jeśli ubezpieczenie powstało lub ustało w trakcie miesiąca (szerzej na ten temat w dalszej części komentarza).

●Na mocy ust. 5a podstawę wymiaru składek osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych stanowi odpowiednio kwota świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego.

●Podstawę wymiaru składek emerytalno-rentowych dla osób, które przebywają na urlopie wychowawczym, stanowi 60 proc. prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia na dany rok kalendarzowy w gospodarce narodowej określonego w ustawie budżetowej, ustawie o prowizorium budżetowym lub ich projektach (dalej: 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia), niezależnie od tego, jaki przychód uzyskiwał przed urlopem. Składki te są finansowane przez budżet państwa, pracodawca nie ponosi żadnych kosztów z tym związanych. Przepis ten ma zapobiec powstaniu luki w ubezpieczeniu emerytalno-rentowym osób, które decydują się na przerwanie pracy w celu opieki nad dzieckiem. Kwota, od jakiej odprowadza się składki, jest tożsama z najniższą podstawą, od jakiej może opłacać składki przedsiębiorca. Takie same zasady obowiązują dla określonych w art. 6a ust. 1 pkt 1-4 ustawy kategorii osób, a więc:

- prowadzących pozarolniczą działalność przez co najmniej 6 miesięcy,

- wykonujących umowy cywilnoprawne przez co najmniej 6 miesięcy,

- współpracowników przedsiębiorców i zleceniobiorców, gdy współpraca trwała co najmniej 6 miesięcy,

które zaprzestały wykonywania tych działalności, aby opiekować się dzieckiem.

Urlop wychowawczy jest regulowany przepisami kodeksu pracy, mają więc do niego prawo jedynie pracownicy. Skoro więc ustawodawca zdecydował się na finansowanie im składek w trakcie urlopu, analogiczne rozwiązanie wprowadził dla innych kategorii ubezpieczonych. Przedsiębiorca nie może przebywać na urlopie wychowawczym, ale może zawiesić/zamknąć firmę na okres odpowiadający okresowi urlopu wychowawczego i budżet państwa opłaci składki emerytalno-rentowe. W przypadku osób określonych w tym ustępie funkcję płatnika pełni ZUS.

PRZYKŁAD 30

Opieka nad dzieckiem zamiast zlecenia

Pani Ola nigdy nie była zatrudniona na umowę o pracę, zawsze pracowała na umowę-zlecenie i osiągała przeciętne wynagrodzenie. Po czterech latach nieprzerwanego podlegania ubezpieczeniu z tego tytułu urodziła dziecko. Przez rok pobierała zasiłek macierzyński z tego tytułu, po czym zdecydowała się przez kolejny rok opiekować się dzieckiem i nie podejmować pracy.

Przez ten czas za panią Olę składki emerytalno-rentowe za pośrednictwem ZUS będzie opłacał budżet państwa. Podstawa wymiaru składek będzie wynosiła 60 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.

●Ustępy 14 i 15 wprowadzają jednak pewne mechanizmy zabezpieczające, które mają zapobiegać sytuacjom, w której ubezpieczony, w uproszczeniu, zyskiwałby zbyt dużo na przejściu na urlop wychowawczy. I chociaż generalna zasada mówi, że podstawa wymiaru składek w tym czasie równa jest 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia, to jednak nie może być wyższa niż średnie miesięczne wynagrodzenie wypłacone temu ubezpieczonemu za okres 12 miesięcy poprzedzających urlop wychowawczy. Nie może być jednocześnie niższa niż 75 proc. minimalnego wynagrodzenia.

PRZYKŁAD 31

Podwyższenie do limitu

Pani Elżbieta od 2014 r. była zatrudniona w firmie na 1/5 etatu i pracowała jeden dzień w tygodniu. Pobierała wynagrodzenie w wysokości 600 zł. W pozostałe dni wykonywała pracę na rzecz innego podmiotu w oparciu o umowę o dzieło. W maju 2015 r. urodziła dziecko. Od maja 2016 r. przeszła na urlop wychowawczy.

Zgodnie z ogólną zasadą składki za panią Elżbietę powinny być opłacane od kwoty 2433 zł (60 proc. przeciętnego wynagrodzenia), jednak jej przeciętne wynagrodzenie przed urodzeniem dziecka było niższe i wynosiło 600 zł. Było ono też niższe od 75 proc. minimalnego wynagrodzenia (w 2016 r. - 1387,50 zł).

Podstawa wymiaru składek w okresie urlopu wychowawczego będzie dla pani Elżbiety wynosiła więc 1387,50 zł.

●Podobne ograniczenie wprowadzono dla zleceniobiorców, którzy zaprzestali wykonywania umów cywilnoprawnych, aby sprawować opiekę nad dzieckiem (art. 6a ust. 1 pkt 3). W ich przypadku podstawa wymiaru składki finansowanej przez budżet państwa nie może przekroczyć średniej podstawy wymiaru składek, jaką osiągał zleceniobiorca podczas sześciu miesięcy poprzedzających okres sprawowania opieki nad dzieckiem. Także w tym wypadku podstawa ta nie może jednak być niższa niż 75 proc. minimalnego wynagrodzenia.

●Nieco inne rozwiązanie przyjęto w ust. 6 w stosunku do osób, które pobierają zasiłek macierzyński lub zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego (np. po upadłości zakładu pracy). Składki emerytalno-rentowe w tym okresie również są finansowane przez budżet państwa, ale podstawa ich wymiaru jest określana indywidualnie dla każdego ubezpieczonego, ponieważ jest ona tożsama z kwotą pobieranego świadczenia.

PRZYKŁAD 32

Różne urlopy, różne składki

Pani Ilona jest zatrudniona na umowę o pracę. W marcu 2015 r. urodziła dziecko i pobierała zasiłek macierzyński do marca 2016 r., po czym przeszła na urlop wychowawczy.

Podstawa wymiaru składek dla pani Ilony w okresie marzec 2015 r. - marzec 2016 r. była obliczana w oparciu o otrzymywany w danym miesiącu zasiłek. Od marca 2016 r. składki opłacane przez budżet będą obliczane od 60 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (w 2016 r. - 2433 zł).

●Osoby prowadzące pozarolniczą działalność i ich współpracownicy mogą na podstawie ust. 8 opłacać składki emerytalno-rentowe od zadeklarowanej kwoty mieszczącej się jednak w ustawowych ramach. Nie może być ona niższa niż 60 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (w 2016 r. - 2433 zł). Przedsiębiorca, ale już nie współpracownik, może co prawda przez pierwsze 24 miesiące od rozpoczęcia wykonywania działalności odprowadzać składki mniejsze, ale to sytuacja szczególna określona w art. 18a (o tym szerzej w dalszej części komentarza). Nie wprowadzono górnego limitu miesięcznej podstawy wymiaru składek emerytalno-rentowych, jednak nie ma to większego znaczenia wobec regulacji wynikającej z art. 19 wprowadzającej roczne ograniczenie podstawy wymiaru składek do trzydziestokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Przedsiębiorca i tak nie odprowadzi składek od większej kwoty w skali roku. Ograniczenie miesięcznej podstawy istnieje tylko w stosunku do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe - o tym szerzej w komentarzu do art. 20.

W przeciwieństwie do np. pracowników, wysokość podstawy wymiaru składek nie jest więc powiązana z faktycznie uzyskanym przychodem, ale sztucznie wyznaczoną granicą.

●Ustęp 9 wprowadza zasadę, że za miesiąc, w którym nastąpiło objęcie przedsiębiorcy ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi lub ich ustanie, jeżeli trwały one tylko przez część miesiąca, najniższą podstawę wymiaru składek zmniejsza się proporcjonalnie, dzieląc ją przez liczbę dni kalendarzowych tego miesiąca i mnożąc przez liczbę dni podlegania ubezpieczeniu.

PRZYKŁAD 33

Firma od połowy miesiąca

Pani Iwona 17 października rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej. Zadeklarowała najniższą podstawę wymiaru składki dla nowych przedsiębiorców, tj. 555 zł.

Za październik nie musi opłacać składek od 555 zł, ale od kwoty wyliczonej w następujący sposób: 555 zł : 31 dni października x 15 dni podlegania ubezpieczeniu w październiku (17-31).

●Sformułowanie użyte w tym przepisie może budzić wątpliwości o tyle, że mówi o zmniejszaniu najniższej podstawy, a więc 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia (30 proc. minimalnego wynagrodzenia w przypadku nowych przedsiębiorców). Powstaje więc pytanie, czy można proporcjonalnie zmniejszyć wyższą podstawę, do której zadeklarowania przedsiębiorca ma przecież prawo. Jak zauważył np. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 11 maja 2016 r., sygn. akt III AUa 1293/15, w tym przepisie nie chodzi o zawężanie możliwości proporcjonalnego zmniejszenia podstawy tylko do przedsiębiorców deklarujących najniższą podstawę, a podkreślenie, że nawet najniższa podstawa podlega zmniejszeniu. Skoro ustawodawca zezwolił na zmniejszenie najniższej podstawy, tym bardziej zezwolił na zmniejszenie wyższej. Część sądów prezentuje jednak stanowisko przeciwne (por. np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 23 marca 2016 r., sygn. akt III AUa 294/15) i ich zdaniem przepis ten ma zastosowanie jedynie do najniższych podstaw. Jak zauważył SA w Warszawie w przywołanym wyroku, skoro przedsiębiorca posiada swobodę deklarowania kwoty podstawy wymiaru w wysokości wyższej niż najniższa wskazana w art. 18 ust. 8 ustawy, to posiada on uprawnienie do samodzielnego określania tej podstawy także w przypadku, gdy podlega ubezpieczeniu tylko przez część miesiąca lub przez część miesiąca jest niezdolny do pracy, spełniając z tego tytułu warunki do przyznania zasiłku. Takie stanowisko znajduje szczególne uzasadnienie w wyroku Sądu Najwyższego z 7 lutego 2012 r., sygn. akt I UK 276/11, w którym podkreślił on, że "przepisy regulujące system zabezpieczenia społecznego ze względu na swoją istotę i konstrukcję podlegają wykładni ścisłej. Nie powinno się stosować do nich wykładni celowościowej, funkcjonalnej lub aksjologicznej w opozycji do wykładni językowej, jeżeli ta ostatnia prowadzi do jednoznacznych rezultatów interpretacyjnych, a zatem nie można ich poddawać ani wykładni rozszerzającej, ani zwężającej, modyfikującej wyczerpująco i kazuistycznie określone przez ustawodawcę uprawnienia do świadczeń". Z wykładni językowej ust. 9 wynika zaś, że prawo do proporcjonalnego zmniejszenia składek posiadają jedynie przedsiębiorcy deklarujący najniższą podstawę. Z analizy najnowszego orzecznictwa wynika, że nie osiągnięto w tej sprawie jednolitego stanowiska.

●Rozwiązanie podobne jak w ust. 9 przyjęto w ust. 10. Podstawa wymiaru składki jest zmniejszana, jeśli przez część miesiąca ubezpieczony był niezdolny do pracy i miał prawo do zasiłku z tego tytułu. Oznacza to, że zmniejszenie składki nie będzie możliwe tylko dlatego, iż ubezpieczony miał orzeczoną niezdolność do pracy - musi jeszcze mieć prawo do zasiłku. Jeśli nie będzie spełniał warunków do zasiłku, będzie musiał opłacić pełne składki.

PRZYKŁAD 34

Niepodleganie ubezpieczeniu chorobowemu

Pan Tomasz prowadzi działalność gospodarczą od 2014 r. Obecnie opłaca składki od najniższej podstawy wymiaru (w 2016 r. - 2433 zł). Nie zgłosił się jednak do ubezpieczenia chorobowego. W październiku 2016 r. zachorował i był niezdolny do pracy przez 10 dni. Nie podlega ubezpieczeniu chorobowemu, nie miał więc prawa do zasiłku chorobowego. W konsekwencji nie ma prawa do zmniejszenia podstawy wymiaru składek i będzie musiał zapłacić je od dotychczasowej kwoty 2433 zł.

PRZYKŁAD 35

Nie upłynął okres wyczekiwania

Pani Eliza rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej 1 września 2016 r. Opłaca składki od najniższej, preferencyjnej podstawy (555 zł) i podlega ubezpieczeniu chorobowemu. Była niezdolna do pracy w dniach 5-16 października. Nie nabyła jednak prawa do zasiłku chorobowego, bo nie upłynął jeszcze 90-dniowy okres wyczekiwania, tj. okres podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, po którym ubezpieczony nabywa prawo do świadczeń z tego ubezpieczenia.

PRZYKŁAD 36

Wypadek przy pracy

Pan Horacy od 2013 r. prowadzi działalność gospodarczą, opłaca składki od najniższej podstawy wymiaru. Nie zgłosił się do ubezpieczenia chorobowego. 3 października uległ wypadkowi przy pracy i był z tego powodu niezdolny do pracy przez 20 dni.

Niezdolność do pracy była związana z wypadkiem, dlatego też pan Horacy otrzymał zasiłek chorobowy z ubezpieczenia wypadkowego, któremu podlega obowiązkowo. To, że nie podlega ubezpieczeniu chorobowemu, nie ma w tej sytuacji znaczenia.

Pan Horacy miał prawo do zasiłku, może więc zmniejszyć podstawę wymiaru składki za październik o dni niezdolności do pracy.

●Prawo do proporcjonalnego pomniejszenia miesięcznej podstawy wymiaru składek będzie też miała osoba, która w trakcie miesiąca rozpoczęła pobieranie zasiłku macierzyńskiego. Podstawą do zapłaty niższych składek nie będzie jednak komentowany art. 18 ust. 10, ale art. 9 ust. 1c ustawy, zgodnie z którym pobierający zasiłek macierzyński i spełniający jednocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniami z innych tytułów podlega ubezpieczeniu z tytułu pobierania zasiłku, a pozostałe stają się dobrowolne. W dniu powstania prawa do zasiłku macierzyńskiego automatycznie podlega obowiązkowo ubezpieczeniu z tytułu pobierania tego świadczenia, prowadzenie pozarolniczej działalności staje się natomiast tytułem dobrowolnym. Jeśli przedsiębiorca nie zadeklaruje chęci opłacania składek dobrowolnych od prowadzenia działalności, może zmniejszyć podstawę ich wymiaru (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 23 czerwca 2016 r., sygn. akt III AUa 175/16). W wyroku tym sąd wyjaśnił, dlaczego w takich przypadkach nie można powoływać się na ust. 9 i 10. Zastosowanie ust. 9 jest wykluczone, gdyż ubezpieczenie z tytułu prowadzenia działalności nie ustaje automatycznie tylko z tego powodu, że ubezpieczona urodziła dziecko. Trwa ono nadal, jednak przekształca się w tytuł dobrowolny. Prawo do zmniejszenia podstawy wymiaru nie może też wynikać z ust. 10, ponieważ wyraźnie wiąże on zmniejszenie podstawy z niezdolnością do pracy i pobieraniem w związku z tym zasiłku. Zasiłek macierzyński nie jest zaś świadczeniem związanym z niezdolnością do pracy, ale z urodzeniem dziecka.

PRZYKŁAD 37

Zmiana tytułu ubezpieczeniowego

Pani Edyta od 2007 r. prowadzi działalność gospodarczą. Opłaca składki od minimalnej podstawy wymiaru, tj. 60 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (w 2016 r. - 2433 zł). 15 października 2016 r. urodziła dziecko i rozpoczęła pobieranie zasiłku macierzyńskiego. W trakcie pobierania tego świadczenia nie chce podlegać dobrowolnym ubezpieczeniom z tytułu prowadzenia działalności.

Pani Karolina ma prawo pomniejszyć proporcjonalnie podstawę wymiaru składek, obliczając ją w następujący sposób:

2433 zł : 31 dni października x 14 dni podlegania ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia działalności (1-14 października).

W okresie 15-31 października podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalno-rentowym z tytułu prowadzenia działalności. Te składki sfinansuje jednak budżet państwa.

1. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych, o których mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1, w okresie pierwszych 24 miesięcy kalendarzowych od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 30% kwoty minimalnego wynagrodzenia.

2. Przepisy ust. 1 nie mają zastosowania do osób, które:

1) prowadzą lub w okresie ostatnich 60 miesięcy kalendarzowych przed dniem rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej prowadziły pozarolniczą działalność;

2) wykonują działalność gospodarczą na rzecz byłego pracodawcy, na rzecz którego przed dniem rozpoczęcia działalności gospodarczej w bieżącym lub w poprzednim roku kalendarzowym wykonywały w ramach stosunku pracy lub spółdzielczego stosunku pracy czynności wchodzące w zakres wykonywanej działalności gospodarczej.

●Aby ułatwić prowadzenie działalności w jej początkowym okresie, wprowadzono zasadę, że przez pierwsze 24 miesiące od jej rozpoczęcia osoby te mogą zadeklarować minimalną podstawę wymiaru składek nie od 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia, ale 30 proc. minimalnego wynagrodzenia. Jest to uprawnienie, ale nie obowiązek. Prowadzący działalność może z niego skorzystać, ale nie musi.

PRZYKŁAD 38

ZUS nie może kwestionować wysokości składki

Pani Małgorzata rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej i przez pierwsze pięć miesięcy opłacała składki od najniższej podstawy dla nowych przedsiębiorców, wynoszącej równowartość 30 proc. minimalnego wynagrodzenia. Później okazało się, że pani Małgorzata jest w ciąży i aby uzyskać wyższy zasiłek, podwyższyła podstawę wymiaru składki do maksymalnej wysokości (250 proc. przeciętnego wynagrodzenia).

ZUS nie może zakwestionować podwyższenia podstawy wymiaru składki, ponieważ opłacanie jej w najniższym wymiarze to prawo przedsiębiorcy, ale nie obowiązek. Przedsiębiorca ma swobodę deklarowania podstawy wymiaru składek w ustawowych granicach.

●Prawo do preferencyjnych składek nie dotyczy jednak wszystkim osób określanych w art. 8 ust. 5 ustawy mianem prowadzących pozarolniczą działalność, ale tylko prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą (art. 8 ust. 5 pkt 1). Nie przysługuje ono określonym w art. 8 ust. 5 pkt 2-5:

- twórcom i artystom,

- prowadzącym działalność w zakresie wolnego zawodu,

- wspólnikom jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólnikom spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej,

- osobom prowadzącym publiczną lub niepubliczną szkołę, inną formę wychowania przedszkolnego, placówkę lub ich zespół, na podstawie przepisów o systemie oświaty.

Wspólnicy spółek handlowych nie mogą więc zadeklarować podstawy wymiaru składek w wysokości 30 proc. minimalnego wynagrodzenia, w przeciwieństwie do wspólników spółki cywilnej. Spółka cywilna jest tylko umową cywilnoprawną, a jej wspólnicy opłacają składki jak prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą.

Współpracownik prowadzącego działalność gospodarczą także nie ma prawa do preferencyjnych składek i przedsiębiorca będzie musiał zgłosić współpracownika do ubezpieczeń z co najmniej minimalną podstawą wynoszącą 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia.

PRZYKŁAD 39

Współpracownik z wyższą składką

Pani Zofia w 2016 r. założyła działalność gospodarczą. Zgłosiła do ubezpieczeń także swoją córkę jako współpracownika.

Pani Zofia ma prawo do opłacania składek od równowartości 30 proc. minimalnego wynagrodzenia, jednak składki za córkę musi opłacać od kwoty wynoszącej co najmniej 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia.

PRZYKŁAD 40

Wspólnik bez preferencji

Pan Ireneusz jest wspólnikiem w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Do września 2016 r. posiadał 50 proc. udziałów. We wrześniu drugi wspólnik sprzedał mu udziały i pan Ireneusz został jedynym wspólnikiem. Nie posiada innego tytułu do ubezpieczeń, dlatego od września obowiązkowo musi opłacać składki jako jednoosobowy wspólnik spółki z o.o. Nie może jednak skorzystać z preferencyjnych składek, musi zadeklarować podstawę ich wymiaru wynoszącą co najmniej 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia.

●Prawo do preferencyjnych składek przysługuje przez pierwsze 24 miesiące od rozpoczęcia prowadzenia działalności. Oznacza to więc, że przedsiębiorca może skorzystać z niższej stawki tylko w tym okresie. Nie można tego przepisu traktować w ten sposób, że przedsiębiorca może w każdym czasie wykorzystać bonusowe 24 miesiące niższych składek.

PRZYKŁAD 41

Zawieszenie firmy nic nie zmieni

Pan Daniel rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej w styczniu 2014 r. Opłacał składkę od preferencyjnej podstawy wymiaru. W styczniu 2015 r. zawiesił jej prowadzenie, wznowił ją zaś we wrześniu 2016 r.

We wrześniu 2016 r. pan Daniel nie ma już prawa do preferencyjnej stawki. Nie ma znaczenia, że przed zawieszeniem firmy korzystał z niej tylko przez 12 miesięcy.

PRZYKŁAD 42

Niższa stawka może przepaść

Pani Karolina założyła działalność gospodarczą w czerwcu 2014 r. i zgłosiła się do ubezpieczeń z najwyższą możliwą do zadeklarowania podstawą wymiaru składek. W sierpniu 2014 r. urodziła dziecko i zawiesiła prowadzenie działalności. We wrześniu 2016 r. wznowiła działalność, ale nie ma już prawa do preferencyjnych składek. Nie ma znaczenia, że nigdy z nich nie korzystała. Istotne jest tylko to, że w czerwcu 2016 r. minęły 24 miesiące od rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarczej.

PRZYKŁAD 43

Zmiana tytułu na obowiązkowy

Pan Tomasz pracował na etacie, a jednocześnie od 2012 r. prowadził działalność gospodarczą. Wypowiedział jednak umowę o pracę, a okres wypowiedzenia upłynął 30 września 2016 r.

Skoro w październiku 2016 r. pan Tomasz nie posiadał już obowiązkowego tytułu ubezpieczeniowego (pozostawanie w stosunku pracy), od tego miesiąca obowiązkowym tytułem ubezpieczeniowym będzie prowadzenie działalności.

Pan Tomasz nie będzie jednak miał prawa do preferencyjnych składek, bo od rozpoczęcia prowadzenia działalności upłynęły ponad 24 miesiące. Nie ma znaczenia, że prowadzenie działalności stało się obowiązkowym tytułem do ubezpieczeń dopiero w październiku 2016 r.

●W ust. 2 komentowanego przepisu wskazano przypadki, w których prowadzący działalność gospodarczą nie ma jednak prawa do preferencyjnych składek. Pierwszy z nich dotyczy sytuacji, gdy przedsiębiorca prowadzi lub prowadził w ostatnich 60 miesiącach od jej rozpoczęcia pozarolniczą działalność. Celem tego przepisu jest wyeliminowanie prób omijania prawa poprzez zgłaszanie zamknięcia działalności, a następnie otwarcia jej na nowo tylko po to, aby ponownie mieć prawo do niższych składek. Co istotne, na prawo do preferencyjnej podstawy wymiaru wpływa prowadzenie działalności, a nie fakt jej zarejestrowania.

PRZYKŁAD 44

Ważne rzeczywiste prowadzenie firmy

Pan Jarosław zarejestrował działalność gospodarczą w marcu 2009 r. i od razu rozpoczął jej prowadzenie. W marcu 2011 r. ją zawiesił, natomiast wyrejestrował ją dopiero w lutym 2012 r. W listopadzie 2016 r. po raz kolejny rozpoczął prowadzenie działalności.

Pan Jarosław ma prawo do preferencyjnych składek, ponieważ zaprzestał faktycznego prowadzenia działalności w marcu 2011 r. Od tej daty należy obliczać 60 miesięcy karencji. Nie ma znaczenia, że wyrejestrował ją z rejestru przedsiębiorców dopiero w lutym 2012 r.

●Drugim przypadkiem uniemożliwiającym skorzystanie z niższych składek jest wykonywanie działalności na rzecz byłego pracodawcy, na rzecz którego w bieżącym lub w poprzednim roku kalendarzowym przed rozpoczęciem działalności osoby wykonywały w ramach stosunku pracy lub spółdzielczego stosunku pracy czynności wchodzące w zakres wykonywanej obecnie działalności. Przepis ten ma na celu wyeliminowanie praktyki polegającej na zmuszaniu pracowników do rejestrowania działalności gospodarczej, a następnie podpisywania umów o świadczenie usług jak z przedsiębiorcą zamiast umowy o pracę, mimo że relacja w rzeczywistości ma nadal charakter stosunku pracy. Inaczej skonstruowano tu jednak okres karencji - może on wynosić od 12 do 24 miesięcy w zależności od tego, kiedy rozpoczęto prowadzenie działalności. W przepisie mowa bowiem o latach kalendarzowych (bieżącym i poprzednim), a nie o ruchomym okresie 24 miesięcy. Warto też podkreślić, że przepis wyraźnie mówi o byłym pracodawcy, nie zaś np. zleceniodawcy, mimo rozpowszechnienia wykonywania pracy na podstawie umów cywilnoprawnych. Podpisanie więc umowy o świadczenie usług z byłym zleceniodawcą nie wpłynie na utratę uprawnień do niższych składek.

PRZYKŁAD 45

Ruchomy okres karencji

Firma ABC postanowiła zaoszczędzić na kosztach pracowniczych i wypowiedziała kilku osobom umowy o pracę ze skutkiem na koniec lutego 2015 r. Prezes poinformował jednak wszystkich, że mogą założyć działalność gospodarczą i od marca mogą wrócić na swoje stanowiska, ale już na zasadzie świadczenia usług przez przedsiębiorcę.

Pracownicy mogliby mieć prawo do preferencyjnych stawek tylko wtedy, gdyby rozpoczęli prowadzenie działalności nie wcześniej niż w styczniu 2017 r. Byłoby tak nawet wtedy, gdyby umowy o pracę zostały wypowiedziane ze skutkiem na grudzień 2015 r.

PRZYKŁAD 46

Firma od razu po zleceniu

Pan Piotr wykonywał pracę na podstawie umowy-zlecenia od maja 2014 r. na rzecz spółki ABC. Postanowił jednak zwiększyć swoją aktywność zawodową i w maju 2016 r. rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej. Rozwiązał umowę-zlecenie ze spółką ABC, ale od razu podpisał z nią umowę o świadczenie tych samych usług w ramach prowadzonej działalności.

Pan Piotr będzie ma prawo do odprowadzania składek od preferencyjnej podstawy. Artykuł 18a mówi bowiem wyraźnie o byłym pracodawcy. Wykonywanie usług na rzecz byłego zleceniodawcy nie ma wpływu na prawo do odprowadzania składek od 30 proc. minimalnego wynagrodzenia.

●Aby przedsiębiorca nie miał prawa do niższych stawek, nie wystarczy jednak samo świadczenie usług na rzecz byłego pracodawcy. Czynności wykonywane wcześniej w ramach umowy o pracę muszą wchodzić w zakres działalności obecnie wykonywanej na rzecz byłego pracodawcy. Muszą to więc być czynności tożsame.

PRZYKŁAD 47

Wyższe stanowisko, ale bez etatu

Pan Paweł pracował kilka lat w firmie ABC i jednocześnie studiował zaocznie. Do jego obowiązków należało rozwożenie towaru do klientów, jak również rozliczanie się z nimi. Po skończeniu studiów pracodawca zaproponował mu podwyżkę i wyższe stanowisko, ale pod warunkiem, że założy działalność gospodarczą i podpisze z firmą umowę o świadczenie usług. W jej ramach będzie reprezentował firmę w negocjacjach z klientami i zajmował się nadzorem nad realizacją zamówień.

Pan Paweł będzie miał prawo do niższych składek nawet jeśli rozpocznie świadczenie usług na rzecz swojego pracodawcy dzień po upływie wypowiedzenia umowy o pracę. Zakres nowych obowiązków nie pokrywa się bowiem z obowiązkami wykonywanymi wcześniej w ramach umowy o pracę.

PRZYKŁAD 48

Powrót do starych obowiązków

Pani Agnieszka była zatrudniona na umowę o pracę w firmie XYZ. Zajmowała się nadzorowaniem realizacji umów z klientami, przyjmowaniem i realizacją zamówień. Ukończyła jednak studia z zakresu rachunkowości i otworzyła własne biuro rachunkowe. Wypowiedziała umowę o pracę, jednocześnie podpisując umowę o świadczenie usług (prowadzenie księgowości) ze swoim dotychczasowym pracodawcą.

W ramach stosunku pracy nie prowadziła księgowości, więc mimo rozpoczęcia świadczenia pracy na rzecz byłego pracodawcy pani Agnieszka miała prawo do preferencyjnych składek. Po kilku miesiącach firma XYZ zwróciła się jednak do pani Agnieszki o rozszerzenie zakresu jej usług o czynności, które wykonywała jako pracownik. Z chwilą rozpoczęcia wykonywania dodatkowych czynności pani Agnieszka utraci jednak prawo do preferencyjnych składek.

Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne osób, o których mowa w art. 6b ust. 1, stanowi 75% kwoty minimalnego wynagrodzenia.

●Artykuł 6a ustawy stanowi, że osoby sprawujące osobistą opiekę nad dzieckiem, które wcześniej odpowiednio długo (6 miesięcy) wykonywały działalność lub umowy-zlecenia albo współpracowały z takimi osobami (nie mogły więc podlegać ubezpieczeniu z tytułu urlopu wychowawczego), lub są osobami duchownymi, podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu. Komentowany art. 18b ustala zaś podstawę wymiaru składek dla osób, które również sprawują osobistą opiekę nad dzieckiem i podlegają ubezpieczeniu w tym czasie na podstawie art. 6b ustawy jako osoby, które nie spełniają warunków do objęcia ubezpieczeniem na podstawie art. 6a. Za obie grupy składki finansuje budżet państwa. Różnica polega na tym, że ubezpieczeni na podstawie art. 6a ustawy (z wyjątkiem duchownych) mają odprowadzane składki od podstawy wymiaru wynoszącej co do zasady (z wyjątkiem zleceniobiorców, których podstawa wymiaru składek przed opieką nad dzieckiem była niższa) 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia (art. 18 ust. 5b i ust. 14 ustawy), zaś za ubezpieczonych na podstawie art. 6b ustawy składki są odprowadzane zawsze od kwoty 75 proc. minimalnego wynagrodzenia. Ma to swoje uzasadnienie przede wszystkim w tym, że osoby ubezpieczone na podstawie art. 6b nie muszą się wykazywać żadnym wcześniejszym okresem podlegania ubezpieczeniu i odprowadzonymi składkami.

PRZYKŁAD 49

Opieka nad dzieckiem mniej się opłaca

Pani Beata rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej 1 września 2015 r. i zadeklarowała najwyższą możliwą podstawę wymiaru składek (250 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia). 3 października 2015 r. urodziła dziecko. Przez rok pobierała zasiłek macierzyński obliczony w oparciu o podstawę składek, jaką zadeklarowała.

Po roku zdecydowała się nie podejmować żadnej działalności zarobkowej i poświęcić się opiece nad dzieckiem przynajmniej przez kolejny rok. Przez ten czas składki będą finansowane przez budżet państwa. Pani Beata nie spełnia jednak warunków określonych w art. 6a (nie prowadziła działalności przez co najmniej 6 miesięcy, a tylko przez miesiąc), nie będzie więc miał zastosowania art. 18 ust. 5b ustawy i składki nie będą mogły być opłacane od 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia.

Pani Beata będzie podlegała ubezpieczeniom emerytalno-rentowym w oparciu o art. 6b ustawy, dlatego też na podstawie art. 18b składki będą za nią odprowadzane od 75 proc. minimalnego wynagrodzenia.

1. Roczna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób, o których mowa w art. 6 i 7, w danym roku kalendarzowym nie może być wyższa od kwoty odpowiadającej trzydziestokrotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok kalendarzowy, określonego w ustawie budżetowej, ustawie o prowizorium budżetowym lub ich projektach, jeżeli odpowiednie ustawy nie zostały uchwalone - z zastrzeżeniem ust. 2 i 9.

2. Jeżeli brak jest podstaw, o których mowa w ust. 1, dla ustalenia przeciętnego prognozowanego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej, wynagrodzenie to ustala się na podstawie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z trzeciego kwartału roku poprzedniego.

3. Do osiągnięcia kwoty, o której mowa w ust. 1, składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oblicza się i przekazuje do Zakładu od podstawy wymiaru ustalonej zgodnie z art. 18. Od nadwyżki ponad kwotę, o której mowa w ust. 1, nie pobiera się składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

4. (uchylony).

5. Płatnik składek jest zobowiązany zaprzestać obliczać i przekazywać składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe po przekroczeniu przez ubezpieczonego kwoty rocznej podstawy wymiaru składek, o której mowa w ust. 1, z zastrzeżeniem ust. 6.

6. Jeżeli do opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest zobowiązany więcej niż jeden płatnik składek, ubezpieczony jest zobowiązany zawiadomić wszystkich płatników składek o przekroczeniu kwoty rocznej podstawy wymiaru składek. Za skutki błędnego zawiadomienia powodującego nieopłacenie należnych składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe odpowiada ubezpieczony.

6a. Do składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe opłaconych po przekroczeniu rocznej podstawy wymiaru składek stosuje się art. 24 ust. 6a-8. Za datę stwierdzenia nienależnie opłaconych składek uważa się datę otrzymania przez Zakład imiennego raportu miesięcznego korygującego i deklaracji rozliczeniowej korygującej.

6b. Jeżeli w wyniku sprawdzenia wysokości rocznej podstawy wymiaru składek Zakład stwierdzi opłacenie składek od nadwyżki ponad kwotę określoną w ust. 1, informuje o tym niezwłocznie płatników składek i ubezpieczonego za pośrednictwem płatników składek.

7. Okres nieopłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z powodu przekroczenia w trakcie roku kalendarzowego kwoty rocznej podstawy wymiaru składek, o której mowa w ust. 1, traktuje się jak okres ubezpieczenia w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zwanych dalej "przepisami o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych".

8. Przepis ust. 7 stosuje się odpowiednio do osób, których podleganie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w myśl art. 13 i art. 14 ust. 2 w danym roku kalendarzowym ustało po opłaceniu składek od rocznej podstawy wymiaru, o której mowa w ust. 1.

9. Przepisu ust. 8 nie stosuje się przy ustalaniu podlegania ubezpieczeniom chorobowemu i wypadkowemu.

10. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego ogłasza w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" do końca poprzedniego roku kalendarzowego, w drodze obwieszczenia, kwotę ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składki, o której mowa w ust. 1, oraz przyjętą do jej ustalenia kwotę prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia.

●Miesięczna podstawy wymiaru składki emerytalno-rentowej nie jest ograniczona dla ubezpieczonych górnym limitem. Ustawodawca wprowadził jednak ograniczenie rocznej podstawy zarówno dla ubezpieczonych obowiązkowo, jak i dobrowolnie, co powoduje, że niezależnie od wysokości miesięcznej podstawy nie odprowadza się rocznie za ubezpieczonego składek emerytalno-rentowych od kwoty wyższej niż trzydziestokrotność prognozowanego miesięcznego wynagrodzenia na dany rok kalendarzowy w gospodarce narodowej (w 2016 r. - 121 650 zł). Kwota prognozy wynika z ustawy budżetowej, ustawy o prowizorium budżetowym lub ich projektów. Jeśli te ustawy nie zostały uchwalone, do obliczenia trzydziestokrotności przyjmuje się kwotę przeciętnego wynagrodzenia z trzeciego kwartału poprzedniego roku. Kwota limitu oraz przyjęta do jej ustalenia kwota prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia jest corocznie ogłaszana przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" do końca poprzedniego roku kalendarzowego w drodze obwieszczenia.

●Trzeba zaznaczyć, że przepis ten mówi jedynie o składkach emerytalnych i rentowych, nie zaś o składkach chorobowych i wypadkowych. Ma to związek z odmiennym charakterem tych rodzajów ubezpieczenia.

Składki emerytalne i rentowe mają charakter kumulatywny, ponieważ w ich przypadku wysokość przyszłych świadczeń będzie uzależniona od wysokości składek odprowadzanych przez cały okres ubezpieczenia. Odprowadzanie bardzo wysokich składek przez osoby najlepiej zarabiające powodowałoby więc w przyszłości duże obciążenie systemu emerytalno-rentowego. Inaczej jest skonstruowane ubezpieczenie chorobowe i wypadkowe. W ich przypadku świadczenia pobiera się krócej, a oblicza się je co do zasady (z pewnymi modyfikacjami) w oparciu o wysokość podstawy wymiaru składek odprowadzonych przez ostatnie 12 miesięcy. To, że ktoś odprowadzał wysokie składki dwa lub trzy lata przed powstaniem prawa do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego, nie będzie miało odzwierciedlenia w wysokości tych świadczeń.

●W praktyce stosowanie tego przepisu polega na tym, że składki emerytalno-rentowe są odprowadzane tak długo, aż podstawa ich wymiaru nie osiągnie ustawowego maksimum. Od nadwyżki składek emerytalno-rentowych już się nie odprowadza, w przeciwieństwie do składek chorobowych i wypadkowych. Jak łatwo policzyć, limit składek emerytalno-rentowych osiągnie osoba, której miesięczna podstawa wymiaru składek (np. przychód ze stosunku pracy) wynosi ponad 250 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, a więc w 2016 r. 10 137,50 zł.

PRZYKŁAD 50

Przekroczenie limitu w trakcie roku

Pan Stefan jest dyrektorem zatrudnionym na umowę o pracę w spółce ABC, w której w 2016 r. otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 20 000 zł.

Spółka była zobowiązana do odprowadzenia za pana Stefana pełnych składek na ubezpieczenia społeczne (emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe) miesięcznie od kwoty 20 000 zł za okres od stycznia do czerwca 2016 r. Za te sześć miesięcy łączna podstawa wymiaru składek wyniosła 120 000 zł.

W związku z obowiązującym w 2016 r. limitem na poziomie 121 650 zł, do jego przekroczenia doszło w lipcu w 2016 r. Za ten miesiąc spółka musiała odprowadzić składki od podstawy wymiaru wynoszącej:

- 1650 zł (121 650 zł - 120 000 zł) - na ubezpieczenie emerytalne i rentowe,

- 20 000 zł - na ubezpieczenie chorobowe i wypadkowe.

Za okres od sierpnia do grudnia 2016 r. spółka powinna opłacać za pana Stefana tylko składki na ubezpieczenie chorobowe i emerytalne od podstawy wymiaru wynoszącej 20 000 zł.

PRZYKŁAD 51

Kolejny pracodawca też nie płaci

Pani Dominika w 2016 r. była menedżerem w spółce ABC. Osiągała tam miesięczny przychód 25 000 zł. Limit podstawy składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe osiągnęła więc już w maju 2016 r. Od sierpnia 2016 r. pracuje w innej spółce. Nowy pracodawca nie musi odprowadzać za nią składek na te rodzaje ubezpieczenia, bo limit na ten rok został już osiągnięty.

●Szczegółowy tryb działań płatnika w takich przypadkach określono w rozporządzeniu ministra pracy i polityki społecznej w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (par. 6-10). Zgodnie z jego przepisami płatnik zaprzestaje opłacania składek emerytalno-rentowych od nadwyżki na podstawie informacji uzyskanej z własnej dokumentacji płacowej lub informacji uzyskanej od ZUS.

●Gdy jednak do przekroczenia limitu doszło i płatnik odprowadził zbyt wysokie składki, powinien złożyć do ZUS odpowiednie korekty deklaracji rozliczeniowych i imiennych raportów miesięcznych. ZUS ma 30 dni na zwrot nadpłaconych składek od dnia otrzymania tych dokumentów. Po otrzymaniu zwrotu płatnik jest zobowiązany niezwłocznie zwrócić ubezpieczonemu finansowaną przez niego część składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe.

PRZYKŁAD 52

Niepotrzebnie potrącone składki

W wyniku błędu działu kadr spółka ABC odprowadziła za panią Zofię pełne składki (w tym emerytalno-rentowe) za wrzesień 2016 r., mimo że pani Zofia przekroczyła limit podstawy wymiaru składek już w sierpniu 2016 r. W październiku firma złożyła dokumenty korygujące, ale ZUS jeszcze nie zwrócił nadpłaty. Tymczasem pani Zofia zaraz po otrzymaniu wynagrodzenia zażądała zwrotu niepotrzebnie potrąconych składek.

Z przepisów rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe wynika jednak, że płatnik wypłaca potrącone składki dopiero po ich zwrocie przez ZUS.

●Płatnik nie musi jednak składać wniosku o zwrot nadpłaconych składek w przypadku przekroczenia limitu. Do takich nadpłat stosuje się bowiem odpowiednio art. 24 ust. 6a-8 ustawy. Na jego podstawie nienależnie opłacone składki podlegają zaliczeniu przez ZUS z urzędu na poczet zaległych lub bieżących składek, a w razie ich braku - na poczet przyszłych składek. ZUS w razie stwierdzenia nadpłaty zawiadamia płatnika składek o kwocie nienależnie opłaconych składek, które mogą być zwrócone, chyba że nie przekraczają wysokości kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Po stwierdzeniu, że składki zostały nienależnie opłacone, płatnik składek może, ale nie musi złożyć wniosek o ich zwrot. Za datę stwierdzenia, że składki zostały nienależnie opłacone, uznaje się złożenie w ZUS dokumentów korygujących. Jeśli płatnik wystąpił o ich zwrot, a ZUS nie zdążył ich oddać w ciągu 30 dni, płatnikowi przysługują odsetki obliczane jak dla zaległości podatkowych. Odsetki naliczane są jednak przez ZUS nie od upływu 30-dniowego terminu na ich zwrot, ale od dnia złożenia wniosku. Termin przedawnienia żądania zwrotu składek wynosi pięć lat, licząc od otrzymania zawiadomienia albo opłacenia składek, jeśli zawiadomienia nie otrzymano (szerzej na ten temat w komentarzu do art. 24 ustawy).

●Jeśli do odprowadzania składek jest zobowiązany tylko jeden płatnik, zastosowanie tych przepisów nie powinno nastręczać większych trudności. Problematyczna może być sytuacja, w której do opłacania składek za danego ubezpieczonego jest zobowiązany więcej niż jeden płatnik. Najczęściej dochodzi do niej, gdy ubezpieczony pozostaje w stosunku pracy z kilkoma podmiotami. Ustęp 6 komentowanego przepisu obciążył ubezpieczonego obowiązkiem powiadomienia płatników o tym, że w jego przypadku została przekroczona roczna podstawa wymiaru składki. Błędne zawiadomienie skutkującego nieopłaceniem należnych składek obciąża ubezpieczonego. Z treści przepisu wynika więc, że ubezpieczony poniesie konsekwencje fałszywego poinformowania płatnika o tym, iż u innego płatnika już osiągnął lub przekroczył limit, mimo że taka sytuacja nie nastąpiła. Jeśli jednak tak się stało, ale nie poinformował innego płatnika, negatywnych konsekwencji nie poniesie. Ustawa nie przewiduje bowiem sankcji za opłacanie składek mimo braku takiego obowiązku.

Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 20 listopada 2014 r., sygn. akt III AUa 404/14, błędne zawiadomienie w rozumieniu cytowanego przepisu to każde zawiadomienie przedstawiające stan rzeczy obiektywnie niezgodny ze stanem rzeczywistym. Wyjaśnił, że jeśli ustawodawca chce w ustawie systemowej łączyć pewne skutki wynikające z błędu tylko z zawinieniem, wyraża to w sposób jednoznaczny, posługując się pojęciem świadomego wprowadzenia w błąd (np. art. 84 ustawy). Sąd odwołał się nawet do uzasadnienia ustawy zmieniającej komentowaną ustawę, w którym napisano, że "Celem zmiany jest wyeliminowanie przypadków opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe po osiągnięciu przez ubezpieczonego rocznej podstawy wymiaru składek. Propozycja zakłada, że również płatnicy składek i ubezpieczeni powinni na bieżąco kontrolować, czy nie została osiągnięta roczna podstawa wymiaru składek". Oznacza to, że ubezpieczony nie może np. przedstawić drugiemu płatnikowi zaświadczenia bez jego weryfikacji. Gdy płatnik poweźmie wątpliwości co do prawdziwości danych przedstawionych w zaświadczeniu, może się zwrócić do ZUS o jego weryfikację.

PRZYKŁAD 53

Zaświadczenie bez weryfikacji

Pan Tadeusz jest zatrudniony w jednej spółce z wynagrodzeniem wynoszącym 10 000 zł. W 2015 r. otrzymał kilka premii - każda w wysokości 5000 zł (w lutym, maju, lipcu i wrześniu). W październiku 2015 r. dział kadr wydał mu zaświadczenie o tym, że już w październiku przekroczył limit trzydziestokrotności. Zaświadczenie było jednak błędne, bo pracownik się pomylił i przyjął, że pan Tadeusz otrzymał premię także w czerwcu (10 x 10 000 zł + 5 x 5000 zł = 125 000 zł).

Pan Tadeusz nie zweryfikował jednak zaświadczenia, tylko przedstawił go drugiemu płatnikowi. Drugi płatnik nie opłacił składki za październik i powstała po jego stronie niedopłata składek. Skoro jednak pracownik nie dopełnił obowiązku sprawdzenia zaświadczenia, poniesie tego skutki.

●Jak wynika z par. 10 rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, jeśli pracownik poda informacje niezgodne ze stanem faktycznym i składki nie zostaną odprowadzone, będzie musiał sam je sfinansować w całości, a więc także w tej części, która i tak nie byłaby potrącona przez płatnika z wynagrodzenia, a przez niego sfinansowana. Kolejną konsekwencją podania nieprawidłowych informacji będzie odpowiedzialność odsetkowa, która jest niezależna od zaistnienia winy.

●Gdy jednak do przekroczenia limitu u kilku płatników doszło, każdy z nich musi złożyć odpowiednie korekty dokumentów rozliczeniowych. W tym przypadku ZUS także ma 30 dni na zwrot nadpłaty, przy czym dzieli ją proporcjonalnie na każdego z nich.

PRZYKŁAD 54

Przekroczony limit

Pan Łukasz w 2015 r. pracował u kilku pracodawców jednocześnie. Nie znał dobrze przepisów, nie wiedział więc, że istnieje limit odprowadzania składek na ubezpieczenia emerytalno-rentowe. We wrześniu 2015 r. osiągnął limit rocznej podstawy wymiaru składek, ale wszyscy płatnicy odprowadzili pełne składki.

O przekroczeniu podstawy wymiaru poinformował ich ZUS. Aby odzyskać nadpłacone składki, wszyscy płatnicy powinni złożyć korekty dokumentów rozliczeniowych.

●To, że w danym miesiącu nie odprowadza się za ubezpieczonego składki emerytalnej i rentowej, nie oznacza, iż nie podlega on w tym czasie ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu. Zgodnie z ust. 7 komentowanego przepisu okres nieopłacania składek z powodu przekroczenia ich rocznego limitu traktuje się jak okres ubezpieczenia w rozumieniu ustawy z 13 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 887 ze zm.). Może to mieć znaczenie np. przy ustalaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Nawet jeśli ubezpieczenie w danym roku ustało w rozumieniu art. 13 (dotyczy to ubezpieczeń obowiązkowych, więc np. w przypadku pracownika będzie to równoczesne z ustaniem stosunku pracy) i art. 14 ust. 2 (dotyczy to ubezpieczeń dobrowolnych, które ustają po złożeniu wniosku albo nieopłaceniu składek w terminie), to jeśli wcześniej osiągnięto roczny limit podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe, uznaje się, że ubezpieczenia te trwają przez cały rok. Będzie to miało znaczenie przy ustalaniu ewentualnych uprawnień rentowych lub emerytalnych. Co ważne jednak, zasada ta nie dotyczy ubezpieczenia chorobowego i wypadkowego. One ustają na ogólnych zasadach wraz z ustaniem tytułu ubezpieczeniowego.

PRZYKŁAD 55

Ubezpieczony, bo zapłacił składki z góry

Pan Hieronim w 2015 r. był prezesem spółki ABC i osiągał z tego tytułu miesięczny przychód 45 000 zł. Roczna podstawa wymiaru składek emerytalno-rentowych została więc przekroczona już w marcu 2015 r. Postanowił jednak zrezygnować z tej funkcji i zacząć podróżować po świecie. Ostatnim dniem jego pracy był 30 czerwca 2015 r. W ewentualnym przyszłym postępowaniu o rentę albo emeryturę pan Hieronim będzie traktowany jakby podlegał ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu przez cały 2015 r., także w okresie lipiec - grudzień 2015 r. W tym czasie nie będzie jednak podlegał już ubezpieczeniu chorobowemu i wypadkowemu.