Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (cz. 8) - wstęp

Dzisiaj przedstawiamy ósmą, ostatnią część komentarza do ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 963 ze zm.; dalej: ustawa).

Zawiera ona omówienie rozdziałów 10-13, czyli odpowiednio artykułów 86-127.

Rozdział 10 ustawy to jedna z najważniejszych z punktu widzenia przedsiębiorcy części tego aktu prawnego. Reguluje zasady przeprowadzania kontroli wykonywania zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych przez płatników. Dotyczą one nie tylko prowadzących działalność, lecz także wszystkich podmiotów zobowiązanych do opłacania składek czy to za siebie, czy za innych ubezpieczonych. Artykuł 86 przedstawia otwarty katalog obowiązków, których wykonanie może zostać skontrolowane przez ZUS. Wymienia m.in. zgłaszanie do ubezpieczeń społecznych oraz prawidłowość i rzetelność obliczania, potrącania i opłacania składek. Przepis ten wskazuje jednak tylko przykładowe wyliczenie, bo ZUS może sprawdzić realizację każdego zadania, które nakłada na płatnika ustawa.

Kontrolę przeprowadzają inspektorzy kontroli ZUS, którzy mają dość szerokie uprawnienia, są też zobowiązani do zachowania uzyskanych informacji w tajemnicy. Na podstawie art. 87 mogą oni badać wszelkie księgi, dokumenty finansowo-księgowe i osobowe oraz inne nośniki informacji związane z zakresem kontroli, przesłuchiwać świadków, jak również samego płatnika składek i ubezpieczonych. Na płatniku ciąży również wiele obowiązków określonych w art. 88, które mają zapewnić sprawny przebieg kontroli. Trzeba przede wszystkim zapewnić inspektorowi odpowiednie warunki do jej przeprowadzenia. Będzie to obejmowało m.in. udostępnienie pomieszczenia (miejsca), w którym inspektor będzie mógł zapoznać się z dokumentacją. Płatnik musi także dostarczyć wszelką dokumentację żądaną przez inspektora, w tym na elektronicznych nośnikach danych. W razie potrzeby powinien sporządzić i dostarczyć kopie dokumentacji. Gdy dokumentacja księgowo-finansowa została sporządzana w języku obcym, jest zobowiązany na własny koszt ją przetłumaczyć na polski. Powinien również udzielać inspektorowi wyjaśnień.

Artykuł 89 określa z kolei obowiązki inspektora. Wszczyna on kontrolę u płatnika po okazaniu legitymacji służbowej i po doręczeniu upoważnienia do jej przeprowadzenia. Doręczenie upoważnienia uważa się za rozpoczęcie kontroli. Gdy płatnika nie ma w siedzibie firmy, można je doręczyć osobie upoważnionej do reprezentowania lub prowadzenia spraw płatnika.

Artykuł 90 reguluje ogólny przebieg kontroli. Odbywa się ona co do zasady w siedzibie płatnika, ale także w każdym miejscu prowadzenia przez niego działalności. Inspektor może swobodnie poruszać się po terenie firmy bez konieczności uzyskiwania przepustki albo podlegania rewizji osobistej.

Co powinien zawierać protokół kontroli, określono szczegółowo w art. 91. Płatnik ma prawo do złożenia zastrzeżenia do ustaleń stwierdzonych w protokole, a inspektor musi się do nich ustosunkować, w razie potrzeby podejmując dodatkowe czynności. Protokół jest podstawą do wydania ewentualnych decyzji w sprawie płatnika lub ubezpieczonych. Jeśli nie stwierdzono uchybień skutkujących np. koniecznością zapłaty składek lub zgłoszenia do ubezpieczeń, żadna decyzja nie będzie wydana.

Kolejne artykuły regulują inne kwestie związane z kontrolą. Na mocy art. 91b część przepisów o kontroli stosuje się do podmiotów, które co prawda same nie były płatnikami, ale są zobowiązane do zapłaty ZUS pewnych kwot. Należą do nich następcy prawni i osoby trzecie odpowiadające za zadłużenie płatnika składek oraz osoby, które pobrały nienależne świadczenia, płatnicy składek lub inne podmioty zobowiązane do zwrotu nienależnych świadczeń.

Artykuł 92 z kolei wyłącza z udziału w kontroli inspektora w razie wystąpienia okoliczności, które mogłyby mieć wpływ na jego bezstronność w postępowaniu. Choć nie wskazuje on wprost, o jakie okoliczności chodzi, to można się tu odwołać do odpowiednich przepisów kodeksu postępowania administracyjnego określających, kto podlega wyłączeniu z prowadzenia danego postępowania.

Na mocy art. 92a do płatników będących przedsiębiorcami stosuje się przepisy o kontroli określone w ustawie o swobodzie działalności gospodarczej.

Ważną zasadę ustanowiono w art. 96. Nałożono nim na organy skarbowe obowiązek zawiadamiania ZUS o stwierdzonych przypadkach naruszeń przepisów ubezpieczeń społecznych. Jest to o tyle interesujące, że przecież inne organy nie badają w zakresie swojej właściwości tych naruszeń.

Naruszenie przepisów ustawy przez płatnika może oznaczać nie tylko konieczność zapłaty odsetek, lecz także odpowiedzialność karną. Artykuł 98 stanowi bowiem, że niektóre działania lub zaniechania płatników są uznawane za wykroczenie zagrożone karą grzywny do 5000 zł. Chociażby za nieopłacanie składek w terminie ZUS może nie tylko zażądać odsetek (obowiązek ich zapłaty powstaje z mocy prawa), lecz także skierować do sądu wniosek o ukaranie, występując w tym postępowaniu jako oskarżyciel publiczny.

W końcowych rozdziałach ustawy warto zwrócić uwagę na art. 114 i 115. Na ich mocy ZUS stał się następcą prawnym Zakładu Ubezpieczeń Społecznych działającego do 1950 r. Bezpośrednio bowiem przed wejściem w życie omawianej ustawy ZUS nie miał osobowości prawnej, a zarządzany przez niego majątek był własnością Skarbu Państwa. Z dniem wejścia w życie ustawy przeszedł on na własność mającego już osobowość prawną ZUS. Wciąż jednak trwają spory co do niektórych nieruchomości, którymi zarządzał ZUS.

Niezwykle istotny jest także jeden z ostatnich przepisów ustawy, tj. art. 123. Stanowi on, że w sprawach uregulowanych ustawą stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Zgodnie z ogólną zasadą ZUS będzie stosował więc przepisy k.p.a., jednak zachowując pewne odrębności, przede wszystkim te wynikające z art. 83, zgodnie z którym odwołanie od decyzji ZUS składa się do sądu ubezpieczeń społecznych, a nie do organu wyższego stopnia. ⒸⓅ

Współpraca Anna Kwiatkowska (art. 98-127)

Dotychczas w tygodniku Kadry i Płace komentowaliśmy m.in. ustawy:

w z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych

w z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy

w z 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców

w z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych

w z 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych

w z 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy

w z 13 kwietnia 2007 r. o PIP

w z 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach

w z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

w z 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę

Przeoczyłeś tygodnik? Znajdziesz go w wydaniach na

@RY1@i02/2017/095/i02.2017.095.217000100.801.jpg@RY2@

Ewa Bogucka-Łopuszyńska

radca prawny