Zaległości składkowe przedsiębiorcy spłacają także członkowie jego rodziny

Inne niż płatnik podmioty odpowiedzialne za składki można podzielić zasadniczo na dwie grupy – następców prawnych, którzy odpowiadają zamiast płatnika, oraz osoby trzecie, które odpowiadają razem z płatnikiem. W pierwszym przypadku płatnika już nie ma (zmarł lub nie istnieje), w drugim zaś płatnik nie reguluje (nie może regulować) swoich zobowiązań wobec ZUS, wobec czego ZUS żąda ich spłaty przez inne osoby. Jako trzecią grupę tego typu osób można wskazać dłużników rzeczowych, a więc osób, które mimo że nie są płatnikami, stały się np. właścicielami rzeczy obciążonych hipoteką.

i. następcy prawni

Odpowiedzialnością za długi składkowe obciążeni są następcy prawni płatnika (art. 98 ordynacji podatkowej). Następstwo prawne może mieć postać sukcesji uniwersalnej, tj. sytuacji, gdy drugi podmiot wstępuje w ogół praw i obowiązków majątkowych poprzednika. W przypadku płatników możemy mówić o następcach prawnych osób fizycznych (spadkobiercach) oraz następcach osób prawnych.

Spadkobiercy

Z obciążeniem składkami muszą się liczyć przede wszystkim spadkobiercy płatników – osób fizycznych, a więc osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą. Ordynacja podatkowa przewiduje, że spadkobiercy przejmują prawa i obowiązki spadkodawcy. Do ustalenia, kto jest spadkobiercą i jak dziedziczy, będą miały zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego. Jeśli dłużnik (zmarły płatnik) nie pozostawił testamentu, przebiega to w sposób uregulowany w księdze IV kodeksu cywilnego. Oto kilka przykładów:

• dziedziczy małżonek i dzieci – zasada podstawowa;
• dziedziczą dzieci – jeśli dłużnik nie miał małżonka;
• dziedziczy małżonek i rodzice – jeśli dłużnik nie miał dzieci (wnuków);
• dziedziczy małżonek, rodzic i rodzeństwo – jeśli dłużnik nie miał dzieci (wnuków), a jedno z rodziców zmarło wcześniej niż płatnik;
• dziedziczą rodzice – jeśli dłużnik nie miał ani dzieci (wnuków), ani małżonka;
• dziedziczy małżonek – jeśli dłużnik nie miał ani dzieci (wnuków), ani rodzeństwa (ich dzieci), ani rodziców.

Ważne Jeśli spadkobiercy nie złożą żadnego oświadczenia w terminie 6 miesięcy od dowiedzenia się o śmierci płatnika, uznaje się, że przyjęli spadek z ograniczeniem odpowiedzialności za długi.

Schemat 1

Kto może spłacać długi płatnika?

• spadkobiercy
• zapisobiercy
• małżonek po rozwodzie
• współpracownik
• właściciel rzeczy używanej do prowadzenia działalności lub związanej z prowadzeniem działalności
• wspólnik spółki cywilnej
• wspólnik spółki osobowej
• komplementariusz spółki komandytowej
• komplementariusz spółki komandytowo-akcyjnej
• członek zarządu spółki
• nabywca przedsiębiorstwa
• osoba, której danymi posługuje się prowadzący działalność

PiSZ

©℗

Co ciekawe, jeśli dziecko lub rodzeństwo płatnika byłoby uprawnione do spadku zgodnie z powyższymi zasadami, ale zmarło wcześniej niż płatnik, spadek, a więc także zadłużenie składkowe, przechodzi na ich dzieci. A to oznacza, że można odziedziczyć długi wobec ZUS nawet po swoim dziadku lub cioci. Nie ma znaczenia wiek, spadkobiercą może zostać nawet niemowlę, a nawet dziecko, które jeszcze się nie urodziło w chwili śmierci płatnika.
W ciągu sześciu miesięcy od dowiedzenia się o śmierci płatnika poszczególni członkowie jego rodziny mogą zdecydować, czy spadek chcą w ogóle przyjąć.[schemat 2]
 

Schemat 2

Oświadczenia spadkowe©℗

Przed notariuszem lub sądem można złożyć oświadczenie o:

• przyjęciu spadku bez ograniczenia odpowiedzialności za długi – w takim przypadku nie ma znaczenia, czy płatnik pozostawił jakiś majątek, ZUS będzie mógł dochodzić od spadkobiercy zapłaty zaległości składkowych;
• przyjęciu spadku z ograniczeniem odpowiedzialności za długi – ZUS będzie mógł dochodzić od spadkobiercy zapłaty zaległości składkowych tylko do równowartości pozostawionego majątku;
• odrzuceniu spadku – ZUS nie będzie mógł dochodzić od takiej osoby żadnych kwot, bo nie nabywa ona statusu spadkobiercy.

Co ważne dla spadkobierców, jeśli nie złożą żadnego oświadczenia, to z mocy prawa nabywają spadek z dobrodziejstwem inwentarza, a więc z ograniczeniem odpowiedzialności (art. 1015 par. 2 k.c.). Tę korzystną zasadę wprowadzono do kodeksu cywilnego dopiero w 2015 r. Wcześniej brak oświadczenia spadkobiercy powodował, że nabywał on spadek bez ograniczenia odpowiedzialności, był więc zobowiązany do spłaty długów nawet wtedy, gdy zmarły nie pozostawił żadnego majątku.
Nabycie spadku z ograniczeniem odpowiedzialności wiąże się z koniecznością sporządzenia spisu praw i obowiązków wchodzących do spadku w jednej z dwóch postaci: wykazu inwentarza albo spisu inwentarza. Wykaz inwentarza może sporządzić sam spadkobierca i złożyć go w sądzie albo u notariusza, spis inwentarza sporządza zaś komornik na zlecenie spadkobiercy za wynagrodzeniem. W przypadku wykazu inwentarza odpowiedzialność za prawidłową wycenę pozostawionego majątku i długów, a więc także zadłużenia w ZUS, ciąży na sporządzającym go spadkobiercy. Podczas sporządzania wykazu spadkobierca osoby, która prowadziła działalność gospodarczą, powinien zwrócić się także do ZUS z pytaniem, czy zmarły miał jakieś zadłużenie.
Odrzucenie spadku nie wiąże się z żadnymi tego typu uciążliwościami, bo niedoszły spadkobierca nie dziedziczy ani majątku, ani długów, w tym zaległości składkowych. Problemem jest jednak to, że przepisy spadkowe traktują wówczas osobę, która odrzuciła spadek, jak osobę zmarłą. A to oznacza, zgodnie z ogólną regułą, że spadek otrzymują jej dzieci, nawet małoletnie. W przypadku dzieci pełnoletnich sytuacja jest prosta, ponieważ mogą one po prostu także odrzucić spadek. Komplikuje się ona przy dzieciach małoletnich. W ich przypadku odrzucenie spadku musi być poprzedzone uzyskaniem zgody sądu opiekuńczego na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu. W tym celu należy złożyć stosowny wniosek do sądu opiekuńczego (sądu rejonowego). Dopiero po uzyskaniu zgody, a więc uprawomocnieniu się postanowienia sądu, i uzyskaniu klauzuli wykonalności rodzice mogą odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka. Teoretycznie wszystkie te czynności powinny zostać dokonane w ciągu sześciu miesięcy od dowiedzenia się rodzica dziecka o śmierci spadkodawcy, ale Sąd Najwyższy uznaje (np. postanowienie z 28 września 2016 r., sygn. akt III CSK 329/15), że termin ten ulega zawieszeniu na czas postępowania przed sądem opiekuńczym. Zasada ta nie ma jednak bezpośredniego oparcia w przepisach i można liczyć się z tym, że sąd przeprowadzający postępowanie spadkowe może powziąć pewne wątpliwości. Wszystkie czynności warto więc przeprowadzać niezwłocznie po śmierci spadkodawcy.
Istnieje możliwość, aby ZUS na podstawie art. 1024 par. 1 k.c. żądał uznania przed sądem, że odrzucenie spadku jest bezskuteczne wobec niego. Gdyby sąd uznał, że spadkobierca odrzucił spadek z pokrzywdzeniem wierzycieli i uznał je za bezskuteczne wobec ZUS, spadkobierca musiałby składki zapłacić. Nie wydaje się jednak, aby ZUS często korzystał z takiej możliwości.
Uniknąć tego typu kłopotów można, zawierając wcześniej z osobą, po której w przyszłości nie chcemy dziedziczyć, umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. Musi być ona zawarta w formie aktu notarialnego. Trzeba podkreślić, że w przeciwieństwie do odrzucenia spadku nie można zrzec się dziedziczenia, składając przed notariuszem jednostronne oświadczenie. Jeśli w umowie nie wskazano inaczej, umowa obejmuje także dzieci (i następne pokolenia) osoby zrzekającej się dziedziczenia. Zawarcie takiej umowy chroni przed koniecznością podejmowania działań po śmierci niedoszłego spadkodawcy. Nie trzeba składać w takim przypadku żadnych oświadczeń. ZUS, tak jak każdy inny wierzyciel zmarłego, nie będzie mógł dochodzić żadnych długów od osoby, która zrzekła się dziedziczenia.

Ważne Odrzucenie spadku lub zrzeczenie się dziedziczenia przez daną osobę spowoduje, że ZUS nie będzie mógł żądać od niej spłaty żadnej części zadłużenia.

Także testament

Dla obciążenia odpowiedzialnością za długi składkowe nie ma znaczenia, że spadkobierca został powołany do testamentu z mocy ustawy czy na mocy testamentu. Przypomnijmy, że spadkodawca może powołać do całości lub części spadku jedną lub kilka osób. Jeżeli powołał do spadku lub do oznaczonej części spadku kilku spadkobierców, nie określając ich udziałów, dziedziczą oni w częściach równych. Podobnie jak w przypadku spadkobierców ustawowych, gdy płatnik nie pozostawił testamentu, także spadkobiercy testamentowi mogą spadek przyjąć lub odrzucić. Jeżeli zaś spadkodawca przeznaczył danej osobie w testamencie poszczególne przedmioty majątkowe, które wyczerpują prawie cały spadek, osobę tę uznaje się w razie wątpliwości nie za zapisobiercę, lecz za spadkobiercę powołanego do całego spadku. Jeżeli takie rozrządzenie testamentowe zostało dokonane na rzecz kilku osób, osoby te poczytuje się w razie wątpliwości za powołane do całego spadku w częściach ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów. Będą one wówczas odpowiadać wobec ZUS jak spadkobiercy, nie zaś zapisobiercy.

Zapisobierca

Nie wszyscy pamiętają, że odpowiedzialnością za długi składkowe może być obciążony także zapisobierca. Zgodnie z art. 968 k.c. spadkodawca może w testamencie zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby (zapis zwykły). Może obciążyć zapisem zwykłym także zapisobiercę (dalszy zapis). Przypisy ordynacji podatkowej stosowane posiłkowo w tym przypadku nie precyzują, czy chodzi tylko o zapis zwykły, należy więc przyjąć, że chodzi o oba rodzaje zapisów. Chodzi tu o sytuację, w której dana osoba nie staje się spadkobiercą, a więc nie będą miały do niej zastosowania wyżej opisane reguły, ale zmarły płatnik (spadkodawca) wskazał konkretną rzecz (prawo), którą spadkobierca ma obowiązek przekazać obdarowanemu. Co ważne, odpowiedzialność za zaległości składkowe ponosi jedynie ten zapisobierca, który przedmiot zapisu rzeczywiście otrzymał. Jeśli spadkobierca nie wydał mu go, to odpowiedzialność nie wchodzi w grę. Oczywiście odpowiedzialność zapisobiercy ograniczona jest do wartości otrzymanego zapisu.

Konieczna decyzja

Aby jednak spadkobierca (zapisobierca) odpowiadał za składki, ZUS musi wydać stwierdzającą to decyzję. Może być ona wydana nie tylko wtedy, gdy wydano już wobec zmarłego płatnika decyzję stwierdzającą wysokość zadłużenia, lecz także w przypadku, gdy ZUS nigdy takiej decyzji nie wydał. ZUS adresuje decyzje o stwierdzeniu odpowiedzialności do wszystkich spadkobierców. Nie jest wymagane wydanie dwóch odrębnych decyzji ‒ jednej o orzeczeniu o zakresie odpowiedzialności podatkowej spadkobiercy za zobowiązania podatkowe spadkodawcy oraz drugiej określającej wysokości zobowiązania podatkowego spadkodawcy. Warto pamiętać, że do czasu przeprowadzenia podziału spadku wszyscy spadkobiercy odpowiadają wobec ZUS i innych wierzycieli solidarnie. ZUS nie przeprowadza we własnym zakresie postępowania spadkowego i nie stwierdza samodzielnie, w jakim ułamku odpowiada każdy spadkobierca. Jak zauważył Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 28 kwietnia 2014 r. (sygn. akt III AUa 112/14), o ile dla samego powstania odpowiedzialności osób trzecich za zaległości składkowe konieczne jest wydanie decyzji przenoszącej odpowiedzialność na te osoby, a decyzja ta ma charakter konstytutywny, o tyle solidarny charakter tej odpowiedzialności wynika już z samej ustawy. Decyzja przenosząca odpowiedzialność nie musi więc wskazywać, że spadkobiercy odpowiadają solidarnie. ZUS może na jej podstawie skierować egzekucję tylko do jednego lub wybranych spadkobierców, niezależnie od tego, w jakiej części spadek im przypadł. Spadkobiercy będą musieli już samodzielnie dokonywać rozliczeń między sobą. Sytuacja zmienia się po przeprowadzeniu działu spadku. Wówczas ZUS może dochodzić od każdego spadkobiercy tylko takiej części zadłużenia, jaką część spadku otrzymał, ale też w jakim zakresie odpowiada. Jak stwierdził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z 20 czerwca 2017 r. (sygn. akt I SA/Kr 1173/16), w sytuacji gdy spadkobierca nabywa spadek z dobrodziejstwem inwentarza i wiadomo, że istnieją inne długi niż zaległości podatkowe (składkowe), organ podatkowy (można tę tezę odnieść do ZUS) nie powinien zobowiązywać do wpłaty całej kwoty stanowiącej wartość czynnego spadku, lecz poprzestać na orzeczeniu o zakresie odpowiedzialności spadkobiercy za zobowiązania podatkowe spadkodawcy.

Decyzja musi zostać doręczona każdemu spadkobiercy. Od decyzji spadkobierca może złożyć odwołanie do sądu okręgowego w ciągu miesiąca od doręczenia decyzji na zasadach ogólnych.
ZUS nie może jednak domagać się składek za okres sprzed pięciu lat od wydania decyzji, ponieważ tyle wynosi okres przedawnienia (art. 24 ust. 4 ustawy systemowej). Po wydaniu decyzji ZUS ma natomiast pięć lat na podjęcie próby wyegzekwowania określonych w niej kwot. Liczy się je jednak dopiero od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja ta została wydana. Bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły dwa lata od śmierci spadkodawcy. Nie oznacza to jednak, że spadkobiercy unikną spłaty długów składkowych w ten sposób, iż nie złożą przez odpowiednio długi czas oświadczeń przed notariuszem lub wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Z takim wnioskiem może wystąpić bowiem sam ZUS.

Ważne ZUS może samodzielnie wystąpić do sądu z wnioskiem o przeprowadzenie postępowania spadkowego.

Ciekawe rozwiązanie przyjęto w odniesieniu do odsetek za niezapłacone składki. Niezależnie od okresu, za jaki płatnik nie zapłacił składek, spadkobierca zapłaci je tylko naliczone do dnia otwarcia spadku, a więc do dnia śmierci płatnika. Zadłużenie płatnika nie powiększa się po jego śmierci.
Podobnie będzie w przypadku oprocentowania z tytułu przypadających na rzecz spadkodawcy nadpłat składek. Również ono będzie naliczane do dnia otwarcia spadku. Nadpłaty oraz oprocentowanie z tych tytułów zwracane są poszczególnym spadkobiercom proporcjonalnie do ich udziału spadkowego. Udziału tego nie będzie jednak ustalał ZUS, a musi zostać określony w prawomocnym postanowieniu sądu o stwierdzeniu nabycia spadku lub zarejestrowanym akcie poświadczenia dziedziczenia złożonym w ZUS.

Osoby prawne

Mniej skomplikowane zasady będą obowiązywały w przypadku następstwa prawnego osób prawnych. W takim przypadku osoba prawna zawiązana (powstała) w wyniku łączenia się:

• osób prawnych,
• osobowych spółek handlowych,
• osobowych i kapitałowych spółek handlowych

– wstępuje we wszelkie przewidziane w przepisach prawa podatkowego prawa i obowiązki każdej z łączących się osób lub spółek.

Zasadę tę stosuje się odpowiednio do osoby prawnej łączącej się przez przejęcie:

• innej osoby prawnej (osób prawnych),
• osobowej spółki handlowej (osobowych spółek handlowych).

Nie inaczej będzie w przypadku osoby prawnej zawiązanej w wyniku przekształcenia innej osoby prawnej lub przekształcenia spółki niemającej osobowości prawnej. Wstępuje ona we wszelkie przewidziane w przepisach prawa podatkowego prawa i obowiązki przekształcanej osoby lub spółki. Dotyczy to:

• osobowej spółki handlowej zawiązanej (powstałej) w wyniku przekształcenia:

– innej spółki niemającej osobowości prawnej,
– spółki kapitałowej;

• stowarzyszenia utworzonego w wyniku przekształcenia stowarzyszenia zwykłego.

Oznacza to, że podmioty te będą odpowiedzialne za zaległości składkowe wobec ZUS.

ii. osoby trzecie

Ustawa systemowa posługuje się (za ordynacją podatkową) pojęciem osoby trzeciej, która odpowiada za zaległości składkowe płatnika. Płatnikiem takim może być zarówno osoba fizyczna, jak i osoba prawna. Osoba trzecia nie jest następcą prawnym płatnika, ale osobą odpowiadającą z nim solidarnie. Do takich osób może należeć np. były małżonek płatnika. Warto zwrócić uwagę na to, że w przeciwieństwie do odpowiedzialności opartej na następstwie prawnym, odpowiedzialność za zobowiązania składkowe osoby prawnej może ponieść także osoba fizyczna. Będzie tak np. w przypadku członków zarządu spółek kapitałowych.

Jeśli nie ma następców prawnych ani samego płatnika, osoby trzecie odpowiadają jako jedyne. Zgodnie z ogólną zasadą odpowiadają one także za odsetki za zwłokę oraz koszty postępowania egzekucyjnego. Trzeba podkreślić, że odpowiedzialność osób trzecich za zobowiązania podatkowe ma charakter akcesoryjny. Jest uzależniona od istnienia odpowiedzialności wobec ZUS samego płatnika. Jest to więc odpowiedzialność subsydiarna. Co ważne, orzeczenie o odpowiedzialności osób trzecich (np. członka rodziny) nie uwalnia samego dłużnika od tej odpowiedzialności, a jedynie poszerza krąg podmiotów, od których ZUS może domagać się spłaty długów.
Podobnie jak w przypadku odpowiedzialności następców prawnych o odpowiedzialności osób trzecich orzeka w decyzji ZUS. Tak samo jak w przypadku następców prawnych odpowiedzialność ta zachodzi dopiero z momentem wydania i doręczenia decyzji ją ustalającą (tak np. WSA w Bydgoszczy w wyroku z 29 czerwca 2004 r., sygn. akt I SA/Bd 118/04).
Takie same są zasady stwierdzania przedawnienia, a więc decyzja może dotyczyć składek, które powinny być opłacone najpóźniej pięć lat temu.
Jedną z najważniejszych zasad, na jakich opiera się odpowiedzialność osoby trzeciej, jest to, że nie można od razu wszcząć egzekucji wobec osoby trzeciej (art. 108 par. 4 ordynacji podatkowej). Zanim ZUS będzie próbował uzyskać spłatę długów, musi zostać stwierdzone, że nie uda się jej uzyskać od głównego zobowiązanego.[schemat 3]

Schemat 3

Trzy warunki©℗

Egzekucja zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej może być wszczęta dopiero wówczas, gdy:

warunek 1. Egzekucja z majątku płatnika okazała się w całości lub w części bezskuteczna.

warunek 2. Odstąpiono od czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych.

warunek 3. Nie przystąpiono do egzekucji administracyjnej w wyniku uprawdopodobnienia przez organ egzekucyjny braku możliwości uzyskania w toku egzekucji administracyjnej kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne.

Były małżonek

Jako osoba trzecia odpowiada także były małżonek płatnika, jak również osoba, której małżeństwo z płatnikiem unieważniono, albo małżonek pozostający z płatnikiem w separacji. Odpowiada on za zaległości składkowe solidarnie z płatnikiem. Przepisy stawiają jednak dwa warunki:

1) może to dotyczyć tylko składek za okres trwania wspólności majątkowej,
2) odpowiedzialność jest ograniczona do wysokości udziału w majątku wspólnym.
Co ważne, odpowiedzialność ta nie obejmuje odsetek za zwłokę oraz kosztów egzekucyjnych powstałych po dniu uprawomocnienia się orzeczenia o rozwodzie.
Skoro odpowiedzialność może dotyczyć tylko zaległości powstałych podczas istnienia wspólności majątkowej, umowa o podziale majątku wspólnego zawarta między byłymi małżonkami albo orzeczenie sądu mają zasadnicze znaczenie dla ustalenia składników majątku wspólnego i jego wartości. Jak zauważa jednak orzecznictwo, nie wyklucza to potrzeby przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie przez ZUS. Może się bowiem zdarzyć, że skład i wartość majątku wspólnego z daty powstania zobowiązań składkowych przypadającej w czasie trwania wspólności majątkowej są inne niż w dacie umowy o podział majątku wspólnego lub orzeczenia sądu w tym przedmiocie. Potrzeba przeprowadzenia takiego postępowania musi być oceniana na tle konkretnego stanu faktycznego uwzględniającego zarówno skład majątku wspólnego, jak i upływ czasu między datą powstałych zobowiązań a datą ustania małżeńskiej wspólności majątkowej.

Ważne Odpowiedzialność byłego małżonka nie obejmuje odsetek za zwłokę oraz kosztów egzekucyjnych powstałych po dniu uprawomocnienia się orzeczenia o rozwodzie.

W przepisach nie wymienia się natomiast jako osoby trzeciej małżonka ciągle pozostającego w związku małżeńskim z płatnikiem (chyba że współpracownika, o czym dalej). Zgodnie jednak z zasadą wynikającą z art. 29 ordynacji podatkowej odpowiedzialność za zaległości składkowe obejmuje nie tylko majątek odrębny płatnika, lecz także majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Małżonek płatnika również odpowiada za zaległości składkowe, ponieważ ZUS może domagać się spłaty długów z całego majątku wspólnego. Sytuacja będzie wyglądała inaczej, jeśli małżonkowie w jakiś sposób zmodyfikują małżeński ustrój majątkowy. Muszą oni jednak pamiętać, że będzie to miało skutek jedynie na przyszłość. Zgodnie bowiem z art. 29 par. 2 ordynacji podatkowej skutki prawne ograniczenia, zniesienia, wyłączenia lub ustania wspólności majątkowej nie odnoszą się do zobowiązań podatkowych powstałych przed dniem:

• zawarcia umowy o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej;
• zniesienia wspólności majątkowej prawomocnym orzeczeniem sądu;
• ustania wspólności majątkowej w przypadku ubezwłasnowolnienia małżonka;
• uprawomocnienia się orzeczenia sądu o separacji.

Nie ma znaczenia dla zobowiązań składkowych, że małżonkowie od lat prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. Skoro pozostają w związku małżeńskim i nie znieśli wspólności majątkowej, oznacza to, że wciąż ona trwa i np. ich wynagrodzenia za pracę wchodzą do majątku wspólnego. Jak zauważył Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 22 marca 2016 r., sygn. akt III AUa 745/15, zupełny i trwały rozkład pożycia między małżonkami w myśl art. 56 par. 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi przesłankę do rozwiązania przez sąd małżeństwa przez rozwód, nie wpływa natomiast na kwestię odpowiedzialności majątkowej za zobowiązania składkowe, jeżeli nie doszło wcześniej do zawarcia umowy o ograniczeniu wspólności ustawowej bądź o ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Sąd zwrócił uwagę, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych niedopuszczalne jest bowiem powoływanie się na zasady współżycia społecznego, jako że prawo ubezpieczeń społecznych nie zawiera normy o charakterze takiej klauzuli generalnej ani też normy zezwalającej na stosowanie w zakresie nieuregulowanym przepisów kodeksu cywilnego.

Współpracownik

Członkowie rodziny mogą odpowiadać za zobowiązania płatnika nie tylko jako jego spadkobiercy lub małżonkowie wspólnym majątkiem. Jeżeli współpracowali z nim przy prowadzeniu działalności, także osiągając z niej korzyści, odpowiadają solidarnie z płatnikiem za zaległości składkowe. Odpowiedzialność ta jest ograniczona do wysokości osiągniętych korzyści. Za członków rodziny, którzy podlegają takiej odpowiedzialności, uważa się zstępnych (dzieci, wnuki), wstępnych (rodzice, dziadkowie), rodzeństwo, małżonków zstępnych, osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz pozostającą z płatnikiem w faktycznym pożyciu. Nie dotyczy to jednak osób, wobec których w okresie stałego współdziałania ciążył na płatniku obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym obowiązek alimentacyjny, a więc obowiązek dostarczania środków utrzymania, obciąża krewnych w linii prostej (wstępnych i zstępnych) oraz rodzeństwo.

Nabywca przedsiębiorstwa

Całym swoim majątkiem za powstałe do dnia nabycia zaległości podatkowe związane z prowadzoną działalnością gospodarczą odpowiada także solidarnie z płatnikiem nabywca przedsiębiorstwa lub zorganizowanej jego części, chyba że przy zachowaniu należytej staranności nie mógł o nich wiedzieć. Odpowiedzialność ta jest jednak ograniczona do wartości nabytego przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części. Nie obejmuje odsetek za zwłokę powstałych po dniu nabycia. Ograniczenie odpowiedzialności nie stosuje się jednak do tych nabywców, którzy jednocześnie są małżonkami płatnika lub członkami jego rodziny, tj. zstępnymi, wstępnymi, rodzeństwem, małżonkami zstępnych, osobą pozostającą w stosunku przysposobienia oraz pozostającą z płatnikiem w faktycznym pożyciu.

Przekształcony przedsiębiorca

Solidarnie z płatnikiem mogą odpowiadać także osoby prawne. Będzie tak wtedy, gdy przedsiębiorca przekształcił swoją działalność w jednoosobową spółkę kapitałową (spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością). W takim przypadku nowo powstała spółka odpowiada solidarnie z płatnikiem za powstałe do dnia przekształcenia zaległości podatkowe przedsiębiorcy związane z prowadzoną działalnością gospodarczą. Przedsiębiorca przekształcający swoją działalność w spółkę nie uniknie więc opłacania składek, ponieważ ZUS będzie mógł zażądać zapłaty zarówno od niego, jak i od nowo powstałego podmiotu. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 2 marca 2018 r., sygn. akt I FSK 726/16, jednoosobowa spółka kapitałowa powstała w wyniku przekształcenia przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną wstępuje w prawa przekształcanego przedsiębiorcy związane z prowadzoną działalnością gospodarczą. Natomiast odpowiedzialność osoby trzeciej za zaległości podatkowe nie oznacza wstąpienia w obowiązki osoby fizycznej. Te regulacje mają uzasadnienie, bo osoba fizyczna, mimo przekształcenia w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, nadal istnieje i jest podatnikiem (w przypadku składek – płatnikiem), także w podatku od towarów i usług z tytułu wykonywania innych czynności.

Trzeba zwrócić uwagę na relację opisywanego art. 112b ordynacji podatkowej i art. 93a par. 4 ordynacji. Otóż art. 93a par. 4 statuuje jedynie sukcesję praw. Jednak nowo powstała spółka nie przejmuje przy tym jej zobowiązań. Odbywa się ono na zasadzie odpowiedzialności osoby trzeciej.
Także solidarnie będzie odpowiadać za te zaległości spółka niemająca osobowości prawnej, do której osoba fizyczna wniosła na pokrycie udziału swoje przedsiębiorstwo. Spółka będzie odpowiadała całym swoim majątkiem za powstałe do dnia wniesienia przedsiębiorstwa zaległości składkowe związane z wniesionym przedsiębiorstwem.

Podstawiona osoba

Zdarza się, że osoby prowadzące działalność, nie chcąc robić tego jawnie, firmują ją danymi innych osób – słupów. Jeśli dzieje się to zgodą tej osoby, odpowiada ona solidarnie całym swoim majątkiem za zaległości podatkowe powstałe podczas prowadzenia tej działalności. Trzeba zwrócić uwagę, że odpowiedzialność ta nie jest nieograniczona. Organ, który chce posłużyć się tym przepisem, musi wykazać specyficzne nastawienie osoby firmującej. Musi udowodnić, że zgadza się ona na posługiwanie się przez podatnika swoimi danymi w celu ukrycia prowadzonej działalności lub rzeczywistych jej rozmiarów. Zgoda ta może być wyrażona nie tylko w sposób wyraźny, lecz także dorozumiany, poprzez to, że firmujący pomaga firmowanemu lub co najmniej współdziała z nim w tym procederze, choć faktycznie nie prowadzi działalności gospodarczej. Może jednak podejmować czynności, które w kontaktach z osobami trzecimi i organami stwarzają pozór, że w istocie ją prowadzi na własny rachunek (tak WSA w Lublinie w wyroku z 15 marca 2017 r., sygn. akt I SA/Lu 803/16).

Właściciel rzeczy

Odpowiedzialność za zaległości składkowe w związku z działalnością gospodarczą prowadzoną przez inną osobę może ponieść także właściciel, samoistny posiadacz lub użytkownik wieczysty rzeczy lub prawa majątkowego jeżeli dana rzecz lub prawo są związane z działalnością gospodarczą lub służą do jej prowadzenia. Aby jednak tak się stało, musi istnieć związek polegający na tym, że:

• między właścicielem, samoistnym posiadaczem lub użytkownikiem wieczystym rzeczy lub prawa majątkowego a ich użytkownikiem

lub

• między osobami pełniącymi funkcje zarządzające, nadzorcze albo kontrolne w podmiocie będącym właścicielem, samoistnym posiadaczem lub użytkownikiem wieczystym rzeczy lub prawa majątkowego a osobami pełniącymi takie funkcje w podmiocie będącym ich użytkownikiem

– istnieją powiązania o charakterze rodzinnym, kapitałowym lub majątkowym albo wynikające ze stosunku pracy.

Wspólnicy

Na szczególnej baczności powinni się mieć wspólnicy spółki cywilnej oraz spółek osobowych (jawnej i partnerskiej), a także komplementariusze spółki komandytowej albo komandytowo-akcyjnej. Odpowiadają oni całym swoim majątkiem solidarnie ze spółką i z pozostałymi wspólnikami za zaległości podatkowe spółki. Nie ma przy tym znaczenia, jak w spółce ustalono zakres zadań poszczególnych wspólników. To, że dany wspólnik nie miał w zakresie swoich obowiązków dokonywania opłat publicznoprawnych lub nadzorowania wykonywania tych czynności, nie zwalnia go z odpowiedzialności za zaległości składkowe. Ani rozwiązanie spółki, ani wystąpienie z niej nie zwalnia z odpowiedzialności. Były wspólnik będzie odpowiadał za zaległości, których termin płatności powstał w okresie, gdy był wspólnikiem.

W przypadku wspólników spółki cywilnej pojawia się istotny wyłom w zasadzie, zgodnie z którą przeniesienie odpowiedzialności na osobę trzecią wymaga stwierdzenia bezskuteczności egzekucji. Egzekucja z ich majątku może być prowadzona bez spełnienia tego wymogu. Jest to oczywista konsekwencja tego, że spółka cywilna to po prostu umowa zawarta w oparciu o przepisy kodeksu cywilnego. W przeciwieństwie do spółek prawa handlowego nie posiada wyodrębnionego majątku i nie ma innego niż wspólnicy podmiotu zobowiązanego lub ponoszącego odpowiedzialność. Zobowiązania związane z prowadzeniem działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej nie są zobowiązaniami spółki, ale zobowiązaniami samych wspólników. Mimo to nieco myląco przepisy dotyczące ich odpowiedzialności zawarto w rozdziale ordynacji wyborczej dotyczącym odpowiedzialności osób trzecich.

Ważne Egzekucja zaległości składkowych od wspólników cywilnych nie wymaga przeprowadzenia egzekucji wobec spółki.

Członkowie zarządu

Na zasadach innych niż wspólnicy spółki cywilnej i spółek osobowych odpowiadają członkowie zarządu spółek kapitałowych, a więc spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (także spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji) oraz spółki akcyjnej (także spółki akcyjnej w organizacji). Odpowiadają oni całym swoim majątkiem solidarnie ze spółką, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna. Członkowie zarządu mogą się jednak zwolnić od tej odpowiedzialności. Aby to zrobić, członek zarządu musi np. wykazać, że:

• we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym czasie zostało otwarte postępowanie restrukturyzacyjne w rozumieniu prawa restrukturyzacyjnego albo zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu;
• niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy;
• wskazano mienie spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych w znacznej części.

Jak widać, to na członku zarządu leży wykazanie, że nie podlega tej odpowiedzialności. Jeśli nie podejmie żadnych działań, ZUS wyda decyzję stwierdzającą jego odpowiedzialność.
Istnieje jednak przypadek, w którym członek zarządu nie będzie musiał wykazywać braku winy. Będzie to sytuacja, gdy obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości powstał i istniał wyłącznie w czasie, gdy prowadzona była egzekucja przez zarząd przymusowy albo przez sprzedaż przedsiębiorstwa na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Wówczas z mocy prawa uznaje się, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez winy członka zarządu.

Ważne Były wspólnik będzie odpowiadał za zaległości spółki, których termin płatności powstał w okresie, gdy był wspólnikiem.

Zgodnie z ogólną zasadą odpowiedzialność członków zarządu obejmuje zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie pełnienia przez nich obowiązków członka zarządu.
Może się zdarzyć, że spółka zaczęła zalegać ze składkami jeszcze w okresie, gdy była spółką w organizacji. W takim przypadku za zaległości składkowe spółki odpowiada jej pełnomocnik albo wspólnicy, jeżeli pełnomocnik nie został powołany. Mogą się oni zwolnić z odpowiedzialności na takich samych zasadach, jak członkowie zarządu. Podobnie spłaty zadłużenia będą mogli uniknąć były członek zarządu oraz były pełnomocnik lub były wspólnik.
Podobnie jak w przypadku wspólników spółki cywilnej lub spółek osobowych, lub komplementariuszy, nie ma znaczenia podział obowiązków w zarządzie. Członek zarządu nie może zasłaniać się też brakiem dostatecznej informacji o stanie finansów spółki. Dopóki jest członkiem zarządu, dopóty ma obowiązek je znać i w odpowiednim momencie zareagować, m.in. składając wniosek o upadłość.

Członkowie zarządu innych osób prawnych

Solidarnie całym swoim majątkiem odpowiadają członkowie organów zarządzających innymi niż spółki osobami prawnymi. Mogą się oni zwolnić z odpowiedzialności na takich samych zasadach, jak członkowie zarządu.

Za zaległości podatkowe stowarzyszenia powstałe przed jego wpisem do rejestru odpowiadają solidarnie osoby działające na rzecz stowarzyszenia do chwili wpisu. Członek zarządu stowarzyszenia zwykłego odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie ze stowarzyszeniem i pozostałymi członkami zarządu za zaległości składkowe. Jeśli stowarzyszenie zwykłe nie ma zarządu, to za zaległości składkowe odpowiada całym swoim majątkiem członek stowarzyszenia solidarnie ze stowarzyszeniem i pozostałymi członkami.

Likwidatorzy spółki

Tak jak członkowie zarządu odpowiadają za zaległości składkowe powstałe w trakcie działalności spółki, tak likwidatorzy odpowiadają za zaległości powstałe w trakcie likwidacji. Nie dotyczy to jednak likwidatorów powołanych przez sąd, a tylko tych, którzy zostali powołani przez spółkę. Mogą oni zwolnić się z odpowiedzialności na tych samych zasadach co członkowie zarządu.

Po podziale lub przejęciu

Osoby prawne przejmujące lub osoby prawne powstałe w wyniku podziału (osoby nowo zawiązane) odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem za zaległości składkowe osoby prawnej dzielonej, jeżeli majątek przejmowany na skutek podziału, a przy podziale przez wydzielenie – także majątek osoby prawnej dzielonej, nie stanowi zorganizowanej części przedsiębiorstwa.

Odpowiedzialność ta jest ograniczona do wartości aktywów netto nabytych wynikających z planu podziału. Zakres odpowiedzialności osób prawnych przejmujących lub osób prawnych nowo zawiązanych przy podziale przez wydzielenie ograniczony jest do zaległości składkowych powstałych do dnia wydzielenia.

Odpowiedzialność nie może być przenoszona dalej

Pojawiały się wątpliwości, czy odpowiedzialność może przechodzić np. na spadkobierców osób, które nie były płatnikami, ale odpowiadały za zaległości składkowe jako osoby trzecie. Innymi słowy, czy jest możliwe dalsze przenoszenie odpowiedzialności. Obecnie obowiązujące przepisy nie dają podstaw do takiego działania. Stanowiłoby to nieuzasadnioną wykładnię rozszerzającą przepisów.

iii. dłużnicy rzeczowi

Kolejnym rodzajem odpowiedzialności za długi składkowe innej osoby jest odpowiedzialność rzeczowa. Ustawa systemowa przewiduje dwa jej rodzaje – odpowiedzialność z hipoteki oraz zastawu (art. 26 i 27). Dalej ustawa odsyła do odpowiednich przepisów ordynacji podatkowej.

Zgodnie z ogólną zasadą ZUS przysługuje hipoteka przymusowa na wszystkich nieruchomościach dłużnika. Podstawą ustanowienia hipoteki przymusowej jest doręczona decyzja o określeniu wysokości należności z tytułu składek, o odpowiedzialności osoby trzeciej lub o odpowiedzialności następcy prawnego. Ustanowienie hipoteki nie jest jednak równoznaczne z egzekucją należności. W praktyce dochodzi do tego rzadko, sam wpis pełni zaś rolę jedynie zabezpieczającą.

Ważne ZUS może przeprowadzić egzekucję przedmiotu hipoteki, niezależnie od tego, kto jest aktualnym właścicielem nieruchomości.

Szczególnie problematyczna jest sytuacja, w której nieruchomość wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków. Jeśli jedno z nich jest płatnikiem, to w razie powstania zaległości ZUS może obciążyć hipoteką także tego rodzaju nieruchomość. Warunkiem jest jednak doręczenie decyzji, o których mowa wyżej, także drugiemu małżonkowi. Gdy hipoteka zostanie ustanowiona i ZUS zdecyduje się przeprowadzić egzekucję z tej nieruchomości, drugi małżonek także zostanie pozbawiony własności nieruchomości.
Należności z tytułu składek mogą też być zabezpieczone ustawowym prawem zastawu na wszystkich będących własnością dłużnika oraz stanowiących współwłasność łączną dłużnika i jego małżonka rzeczach ruchomych oraz zbywalnych prawach majątkowych. Zastaw ten wpisywany jest do Rejestru Zastawów Skarbowych. Podobnie jak w przypadku hipoteki, ZUS może przeprowadzić egzekucję z przedmiotu zastawu niezależnie od tego, kto jest właścicielem rzeczy obciążonej zastawem. Zastaw skarbowy ma pierwszeństwo przed wierzycielami osobistymi właściciela przedmiotu. ©℗

Schemat 4

Na czym może być ustanowiona hipoteka przymusowa

Przedmiotem hipoteki przymusowej może być:

• część ułamkowa nieruchomości, jeżeli stanowi udział dłużnika;
• nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka;
• nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej wspólników spółki cywilnej lub część ułamkowa nieruchomości stanowiąca udział wspólników spółki cywilnej ‒ w przypadku gdy dłużnikiem jest spółka;
• użytkowanie wieczyste wraz z budynkami i urządzeniami na użytkowanym gruncie stanowiącymi własność użytkownika wieczystego lub udział w tym prawie;
• spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu lub udział w tym prawie;
• wierzytelność zabezpieczona hipoteką;
• statek morski lub statek morski w budowie wpisane do rejestru okrętowego.

PiSZ

©℗

Podstawa prawna

Art. 24 ust. 4, 5d i 6, art. 26, 27, 31 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm.).
Art. 97 par. 1, art. 98 par. 1 i par. 2 pkt 1, 2, 5 i 7, art. 100, art. 101, art. 105 par. 1 i 2, art. 106 par. 1 i 2, art. 107 par. 1, 1a, par. 2 pkt 2 i 4 i par. 3, art. 108 par. 1, 3 i 4, art. 109 par. 1, art. 109 par. 2 pkt 1, art. 110 par. 1, par. 2 pkt 2 i par. 3, art. 111 par. 1–4 i par. 5 pkt 1, art. 112 par. 1–5, art. 112b, art. 112c, art. 113, art. 114, art. 115–117, art. 118 par. 1 oraz art. 119 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 800 ze zm.).
Art. 128 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 682 ze zm.).
Księga IV ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1025).