Kiedy pracownik może uzyskać od pracodawcy rentę uzupełniającą

W sytuacji gdy jednorazowe odszkodowanie otrzymywane przez poszkodowanego od ZUS nie wyrównuje w całości szkody wywołanej wypadkiem przy pracy, istnieje możliwość domagania się od pracodawcy jej wyrównania w oparciu o przepisy kodeksu cywilnego dotyczące czynów niedozwolonych. Ze względu na charakter zakładu pracy (duża firma budowlana) w grę wchodzić będzie zapewne odpowiedzialność na zasadzie ryzyka określona w art. 435 par. 1 k.c. Prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności. Trudno jest pracodawcy uwolnić się od odpowiedzialności opartej na takiej podstawie. Jest to możliwe jedynie wówczas, gdy wystąpi siła wyższa (zdarzenia nagłe, pochodzące z zewnątrz przedsiębiorstwa, a przy tym nadzwyczajne, niemożliwe do przewidzenia i zapobieżenia, np. uderzenie pioruna), wypadek powstanie z wyłącznej winy poszkodowanego (zawinione zachowanie pracownika, np. rażące naruszenie przez niego przepisów bhp musi być zatem jedyną przyczyną wypadku przy pracy i związanej z tym szkody) lub z wyłącznej winy osoby trzeciej, za którą przedsiębiorstwo nie ponosi odpowiedzialności.

Jeżeli poszkodowany (pracownik) wskutek wypadku przy pracy utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać od zobowiązanego (pracodawcy) do naprawienia szkody odpowiedniej renty (określanej często w praktyce jako tzw. renta wyrównawcza lub uzupełniająca). Podstawą do jej ustalenia - w przypadku utraty przez pracownika zdolności do pracy - stanowi różnica pomiędzy zarobkami, które poszkodowany otrzymywałby, gdyby nadal pracował, a aktualnymi dochodami (w tym przypadku rentą z tytułu całkowitej niezdolności do pracy).

Art. 435, 444 par. 1 i 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Przepisy kodeksu postępowania cywilnego definiują sprawy z zakresu prawa pracy, zaliczając do nich między innymi sprawy o odszkodowania dochodzone od zakładu pracy na podstawie przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Do tej kategorii orzecznictwo zalicza również sprawy o roszcze-nia uzupełniające z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (zob. uchwała SN z 24 listopada 1993 r., II PZP 3/93, OSP z 1994 r. z. 10, poz. 192). Tak wiec sprawę o rentę uzupełniającą z tytułu wypadku przy pracy należy wnieść do sądu pracy.

Ważne jest w takiej sprawie ustalenie tzw. wartości przedmiotu sporu, bo ma to wpływ na właściwość rzeczową sądu pracy. Decyduje ona o tym, do którego sądu (rejonowego czy okręgowego), jako sądu pierwszej instancji, należy wnieść pozew. Zasadą jest właściwość rzeczowa sądu rejonowego. Sąd okręgowy będzie właściwy (w pierwszej instancji) jedynie wówczas, gdy przepis szczególny tak stanowi.

Sąd okręgowy w zakresie spraw z zakresu prawa pracy rozpoznaje w pierwszej instancji m.in. sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 75 000 złotych.

Prawo do renty uzupełniającej z tytułu wypadku przy pracy ma charakter świadczenia powtarzającego się (raty renty wypłacane w okresach miesięcznych). W takich sprawach wartość przedmiotu sporu stanowi suma świadczeń za jeden rok. Skoro pracownik domaga się miesięcznej renty w kwocie po 1500 zł miesięcznie, to wartość przedmiotu sporu stanowić będzie kwota 18 000 zł (12 x 1500 zł). Pozew podlegał będzie zatem rozpoznaniu przez wydział pracy sądu rejonowego. Ponadto, ponieważ wartość przedmiotu sporu w tej sprawie nie przekracza 50 000 zł, pracownik nie będzie musiał uiszczać opłaty sądowej od pozwu.

Art. 22, 461 par. 1 i 3 oraz 471 par. 1 pkt 3 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.). Art. 35 ust 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 90, poz. 594 z późn. zm.).

Podstawę do ustalenia wysokości renty uzupełniającej stanowi różnica pomiędzy zarobkami, które poszkodowany pracownik otrzymywałby nadal, gdyby nie wypadek przy pracy (z ewentualnym uwzględnieniem wzrostu tych zarobków i możliwości awansowania na wyższe stanowisko), a aktualnymi jego dochodami - najczęściej rentą z ubezpieczenia społecznego z tytułu częściowej lub całkowitej niezdolności do pracy.

Poszkodowany, który zachował częściową zdolność do wykonywania zatrudnienia, nie powinien liczyć na odszkodowanie w kwocie, która przez nieuwzględnienie jego możliwości zarobkowych przekracza wysokość szkody. Należy zatem przyjąć, że renta uzupełniająca przysługująca poszkodowanemu, który zachował częściową zdolność do pracy, powinna odpowiadać różnicy między zarobkami, jakie mógłby osiągać, gdyby nie uległ wypadkowi, a sumą renty z ubezpieczenia społecznego i wynagrodzenia, jakie jest w stanie uzyskać przy wykorzystaniu swej uszczuplonej zdolności do pracy. Jeśli bowiem utrata zdolności do pracy jest tylko częściowa, to szkoda jest mniejsza. Co za tym idzie, wysokość renty uzupełniającej należy zmniejszyć o taką kwotę, jaką poszkodowany może miesięcznie zarobić w ramach swej zmniejszonej zdolności do pracy.

Natomiast przy ocenie, czy poszkodowany pracownik może uzyskać taką pracę, należy liczyć się z jego stanem zdrowia. Nie powinna być brana pod uwagę jego indywidualna niechęć do określonego rodzaju pracy czy też aktualna sytuacja na rynku pracy. Jeżeli pracownik jest częściowo niezdolny do pracy, spoczywa na nim obowiązek pracy w granicach jego możliwości, przy czym z obowiązku tego wynika konieczność dostosowania się do nowych warunków.

Okolicznością braną pod uwagę na niekorzyść poszkodowanego będzie zatem sytuacja, w której pracodawca po wypadku przy pracy oferował podwładnemu podjęcie odpowiedniego do jego stanu zdrowia zatrudnienia, a pracownik ofertę taką odrzucił bez uzasadnionych powodów. Jeśli zatem firma proponowała poszkodowanemu pracę w celu wykorzystania zachowanych przez niego możliwości zarobkowych, to nieuzasadniona odmowa przyjęcia takiej oferty pozwala zmniejszyć wysokość renty o wysokość zarobków, które uzyskałby on w wyniku takiego zatrudnienia.

Art. 415, 435, 444 par. 2 i 3 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Jeżeli obowiązek płacenia renty wynika z ustawy, każda ze stron może w razie zmiany stosunków żądać zmiany wysokości lub czasu trwania renty, chociażby wysokość renty i czas jej trwania były ustalone w orzeczeniu sądowym lub w umowie. Możliwa jest zatem zmiana wcześniej ustalonej (czy to w wyroku sądu pracy, czy to w umowie sądowej lub pozasądowej zawartej pomiędzy pracownikiem lub pracodawcą) wysokości renty uzupełniającej z tytułu wypadku przy pracy. Chodzi o dostosowanie wysokości renty do nowej sytuacji powstałej po wydaniu orzeczenia sądowego lub po zawarciu ugody. Przez zmianę stosunków należy rozumieć zmianę stosunków osobistych lub majątkowych osoby zobowiązanej lub uprawnionej do renty, czyli zarówno pracodawcy, jak i pracownika. Może zatem dojść do podwyższenia, jak i obniżenia renty. Najczęściej jednak z żądaniem opartym na tym przepisie występują poszkodowani pracownicy, domagając się podwyższenia renty uzupełniającej.

Z pewnością przesłanką wystąpienia z żądaniem podwyższenia renty uzupełniającej przez poszkodowanego jest pogorszenie się jego stanu zdrowia związanego z wypadkiem przy pracy, co skutkuje dalszym zmniejszeniem się, a nawet utratą zachowanych zdolności zarobkowych. W praktyce hipotetyczne (gdyby nie wypadek) zarobki poszkodowanego ustala się na podstawie wynagrodzeń pracowników aktualnie zatrudnionych u danego pracodawcy na takim samym stanowisku, które zajmował poszkodowany przed wypadkiem. Uwzględnia się przy tym pracowników o podobnym - do poszkodowanego - stażu pracy i kwalifikacjach (tzw. pracownicy porównywalni). Jeśli zatem wynagrodzenia takich pracowników zwiększyły się, to również ta okoliczność będzie miała wpływ na ewentualne ustalenie wyższej renty uzupełniającej.

Art. 907 par. 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Najpierw trzeba ustalić podstawę odpowiedzialności cywilnoprawnej pracodawcy. Wprawdzie w zakładzie wykorzystywane były maszyny wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody (gazu, elektryczności itp.), ale mając na uwadze wielkość zakładu oraz rodzaj i charakter produkcji należy sądzić, że podstawą odpowiedzialności nie będzie zasada ryzyka. Zastosowana - jako źródło energii - siła przyrody ma stanowić siłę napędową przedsiębiorstwa lub zakładu jako całości. Nie wystarczy więc posługiwanie się siłami przyrody tylko dla działań wspomagających. Oznacza to, że użycie w przedsiębiorstwie lub zakładzie poszczególnych maszyn zaopatrzonych w silniki nie daje jeszcze podstawy do uznania odpowiedzialności pracodawcy na zasadzie ryzyka.

W tym wypadku cywilnoprawna odpowiedzialność pracodawcy mogłaby być natomiast oparta na zasadzie winy. Pracodawca ma bowiem obowiązek zapewnienia podwładnym bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, w tym sprawnych narzędzi pracy. Skoro wspólnicy spółki nie dopełnili tego obowiązku (źle zamontowali urządzenie) i z tej przyczyny powstała u pracownika szkoda, to odpowiedzialność za taki stan rzeczy ponosić będzie pracodawca (wspólnicy spółki będącej pracodawcą).

Art. 3 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. nr 199, poz. 1673 z późn. zm.). Art. 15 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.). Art. 415 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Andrzej Marek

dgp@infor.pl