Płatna opieka nad dzieckiem przez rok

W przyszłym roku mają wejść w życie największe od lat zmiany w uprawnieniach związanych z urodzeniem dziecka. Rodzice zyskają prawo do płatnej opieki nad potomstwem aż przez 52 tygodnie. To rozwiązanie ma im ułatwić godzenie obowiązków rodzicielskich i zawodowych i przyczynić się do wzrostu dzietności.

Przygotowany przez resort pracy projekt nowelizacji przepisów w tej sprawie zakłada m.in. szybsze wydłużenie dodatkowego urlopu macierzyńskiego (o 2 tygodnie) oraz wprowadzenie 26-tygodniowego urlopu rodzicielskiego. Ma ona wejść w życie 1 września 2013 r. i objąć wszystkich tych rodziców, którzy w tym dniu korzystają z macierzyńskiego na dotychczasowych zasadach. W praktyce oznacza to, że z nowych uprawnień będą mogli skorzystać rodzice dzieci narodzonych najwcześniej w drugiej części marca (w przypadku urodzenia jednego dziecka przy porodzie) albo wcześniej, w przypadku porodów mnogich (w razie urodzenia więcej niż jednego dziecka przy porodzie przysługuje dłuższy macierzyński).

Generalną zasadą ma być swoboda rodziców w wykorzystaniu poszczególnych uprawnień związanych z narodzinami dziecka. Mają oni decydować, które z nich wykorzysta poszczególne przywileje, w jakim wymiarze, czy będą się nimi dzielić itp. Ma to m.in. wyrównać sytuację kobiet i mężczyzn na rynku pracy.

Dłuższy dodatkowy

Nowe przepisy nie zmienią wymiaru samego, zwykłego urlopu macierzyńskiego. Nadal będzie on wynosił 20 tygodni w razie urodzenia jednego dziecka przy porodzie, lub dłużej w razie urodzenia większej liczby dzieci (patrz grafika na str. B2).

Przyspieszone zostanie wydłużenie dodatkowego urlopu macierzyńskiego, który przysługuje bezpośrednio po zwykłym. Od 1 września 2013 r. jego wymiar wzrośnie do poziomu, który miałby obowiązywać, zgodnie z obecnym stanem prawnym, dopiero od 1 stycznia 2014 r. Wyniesie 6 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie lub 8 tygodni w przypadku porodu mnogiego.

Urlop ten będzie przysługiwał - na równych prawach - obojgu rodzicom. Uchylony ma być bowiem art. 182² k.p., który obecnie wskazuje przypadki, gdy to ojciec, a nie matka, może wybrać taki czas przerwy w pracy na opiekę nad dzieckiem.

Projekt przewiduje też, że dodatkowy macierzyński mógłby być wykorzystywany jednorazowo lub w częściach, nie więcej niż dwóch, w wymiarze tygodnia lub jego wielokrotności, przypadających bezpośrednio jedna po drugiej. Możliwe zatem będzie zarówno wykorzystanie pełnego wymiaru urlopu lub tylko jednej jego części przez jednego z rodziców, jak i podzielenie się nim przez matkę i ojca.

Nie zmienią się z kolei inne zasady związane z tym przywilejem. Nadal będzie można go wybrać jedynie bezpośrednio po zwykłym macierzyńskim oraz łączyć korzystanie z niego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego takiego urlopu w wymiarze nie wyższym niż połowa pełnego etatu. W takim przypadku dodatkowego urlopu udziela się na pozostałą część dobowego wymiaru czasu pracy.

Utrzymana będzie też zasada, zgodnie z którą jeżeli oboje rodzicie lub opiekunowie dziecka są zatrudnieni, w tym samym czasie z dodatkowego macierzyńskiego może korzystać tylko jedno z nich.

Półroczny rodzicielski

Najważniejszą zmianą dotyczącą uprawnień związanych z urodzeniem dziecka będzie bez wątpienia wprowadzenie półrocznego urlopu rodzicielskiego.

Korzystanie z niego ma być możliwe wyłącznie bezpośrednio po wykorzystaniu pełnego wymiaru dodatkowego urlopu macierzyńskiego (6 lub 8 tygodni). Ma on na równych prawach przysługiwać matce i ojcu dziecka, choć oczywiście również w tym przypadku obowiązywałaby zasada, zgodnie z którą jeżeli oboje rodzicie lub opiekunowie dziecka są zatrudnieni, w tym samym czasie z rodzicielskiego może korzystać tylko jedno z nich.

Ten nowy przywilej ma być niezwykle elastyczny. Podobnie jak w przypadku dodatkowego macierzyńskiego będzie można łączyć korzystanie z niego z pracą. Możliwe będzie wybranie rodzicielskiego jednorazowo w pełnym lub w niepełnym wymiarze, a także w częściach przez jednego z rodziców dziecka, jak i podzielenie się tym uprawnieniem (także w pełnym lub w niepełnym wymiarze) między rodzicami. Urlop będzie można podzielić maksymalnie na trzy części, z których każda nie mogłaby być krótsza niż 8 tygodni.

Jak tłumaczy Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, ograniczenie liczby części, w których urlop ten mógłby być wykorzystywany, a także określenie minimalnego wymiaru każdej z nich, ma ułatwić organizację pracy firmom zatrudniającym osoby korzystające z takiego uprawnienia.

Z projektu wynika, że rodzic, który zdecyduje się wybrać nowy urlop, będzie musiał złożyć pisemny wniosek pracodawcy z co najmniej 14-dniowym wyprzedzeniem. Powinien w nim wskazać termin zakończenia dodatkowego macierzyńskiego. Podobnie w przypadku zamiaru wykorzystywania urlopu rodzicielskiego w częściach zatrudniony występujący o kolejną jego część byłby obowiązany wskazać we wniosku termin zakończenia poprzedniej.

W okresie korzystania z takiej przerwy od pracy na opiekę nad dzieckiem rodzice zyskają takie same gwarancje jak w okresie urlopu macierzyńskiego. Pracodawca nie będzie mógł więc wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę z osobą na rodzicielskim, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z jej winy i reprezentująca ją zakładowa organizacja związkowa wyraziła na to zgodę. Z kolei wypowiedzenie umowy w tym okresie będzie mogło nastąpić tylko w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji firmy. To najważniejsze - z punktu widzenia pracownika - gwarancje, ale oprócz nich osobom korzystającym z nowego uprawnienia będą przysługiwały jeszcze inne (m.in. prawo do wykorzystania urlopu wypoczynkowego bezpośrednio po rodzicielskim lub do wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy w razie przywrócenia do niej po bezprawnym zwolnieniu w czasie opieki nad dzieckiem).

Za jednym wnioskiem

Projekt zakłada też, że pracownica zyska prawo zadeklarowania - jeszcze przed przewidywaną datą porodu - że zamierza ona korzystać z dodatkowego macierzyńskiego w pełnym wymiarze, a bezpośrednio po nim - z urlopu rodzicielskiego (także w pełnym wymiarze). W takim przypadku pracownica byłaby uprawniona do złożenia jednego wniosku o udzielenie obu tych urlopów w terminie co najmniej 14 dni przed przewidywaną datą porodu. Jeżeli w trakcie korzystania z nich rozmyśli się i np. dojdzie do wniosku, że chciałaby wcześniej wrócić do pracy, będzie mogła zrezygnować z nich w całości lub części. W takim przypadku z uprawnień tych (w całym lub pozostałym wymiarze) mógłby skorzystać ojciec dziecka. Zarówno rezygnacja z urlopu lub jego części przez pracownicę, jak i przejęcie tego uprawnienia przez mężczyznę wymagałoby złożenia pisemnego wniosku, z zachowaniem 7-dniowego wyprzedzenia. Byłby on wiążący dla pracodawcy.

Według MPiPS propozycja ta umożliwi m.in. większe zaangażowanie się ojca dziecka w opiekę nad nim.

Wysokość zasiłków

Za czas urlopu rodzicielskiego ubezpieczonym będzie przysługiwał zasiłek macierzyński, ale nie w wysokości 100 proc. podstawy wymiaru (tyle wynosi w okresie urlopu macierzyńskiego). Będzie on wynosił:

● 60 proc. podstawy wymiaru, jeśli rodzic pobierał 100-proc. zasiłek za okres zwykłego i dodatkowego macierzyńskiego,

● 80 proc. podstawy wymiaru zasiłku w przypadku matki, która we wniosku złożonym przed przewidywaną datą porodu wystąpi o udzielenie jej urlopu rodzicielskiego (w pełnym wymiarze) bezpośrednio po macierzyńskim (zwykłym i dodatkowym).

W razie gdy w drugim z wymienionych przypadków kobieta zrezygnuje z dodatkowego macierzyńskiego lub rodzicielskiego i nie skorzysta z nich ojciec, wówczas ubezpieczona ma otrzymać wyrównanie wypłaconej kwoty zasiłków macierzyńskich z 80 proc. do 100 proc. podstawy wymiaru za wykorzystany okres ich pobierania. Będzie ono przekazane w formie jednorazowej wypłaty. To rozwiązanie ma chronić kobiety, które z różnych przyczyn zmienią swoją początkową decyzję o wykorzystaniu wspomnianych urlopów w całości.

Przypomnijmy, że prawo do zasiłków macierzyńskich (w tym za okres urlopu rodzicielskiego) przysługuje zarówno pracownikom, jak i pozostałym osobom, które objęte są ubezpieczeniem chorobowym obowiązkowo lub przystąpiły do niego dobrowolnie.

@RY1@i02/2012/247/i02.2012.247.18300020c.801.jpg@RY2@

Wydłużona opieka nad dzieckiem

@RY1@i02/2012/247/i02.2012.247.18300020c.102.jpg@RY2@

Jak rodzice korzystają z przywilejów

Łukasz Guza

lukasz.guza@infor.pl

Konsultacje społeczne

GP radzi Jakie prawa i obowiązki dotyczą zatrudnionych korzystających z uprawnień rodzicielskich

Czy wychowawczy daje ochronę

@RY1@i02/2012/247/i02.2012.247.18300020c.803.jpg@RY2@

W przypadku złożenia przez pracownika wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego po dokonaniu czynności zmierzającej do rozwiązania umowy o pracę rozwiązuje się ona z upływem okresu wypowiedzenia. Aby skorzystać z ochrony w związku z wychowawczym wniosek o jego udzielenie należy złożyć przed wręczeniem wypowiedzenia przez pracodawcę.

Wtedy zwolnienie z pracy będzie możliwe tylko w przypadku likwidacji lub upadłości firmy. Firma będzie mógła też zwolnić pracownicę na wychowawczym w ramach zwolnień grupowych, jeżeli urlop trwał co najmniej 3 miesiące.

Podstawa prawna

Art. 186² ze zm. ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.). Art. 5 ust 3 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. nr 90, poz. 844 z późn. zm.).

Czy pracownik musi wykazać odpowiedni staż

@RY1@i02/2012/247/i02.2012.247.18300020c.804.jpg@RY2@

Prawo do urlopu wychowawczego ma pracownik zatrudniony co najmniej 6 miesięcy. Nie każdy zatem może zaraz na starcie kariery zawodowej skorzystać w pełni z uprawnień rodzicielskich przewidzianych w kodeksie pracy. Co ważne, do sześciomiesięcznego stażu wlicza się jednak także wszystkie poprzednie okresy zatrudnienia.

Podstawa prawna

Art. 186 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.).

Czy można zmienić datę powrotu

@RY1@i02/2012/247/i02.2012.247.18300020c.805.jpg@RY2@

Przepisy przewidują możliwość przerwania urlopu wychowawczego. Jeśli pracodawca zgodzi się na wcześniejszy powrót zatrudnionego do pracy, może on rozpocząć wykonywanie obowiązków nawet z dnia na dzień. Firma może jednak potrzebować więcej czasu na zorganizowanie stanowiska pracy powracającego rodzica. Wówczas termin powrotu ustalany jest w porozumieniu.

Zatrudniony ma też prawo zrezygnować z urlopu wychowawczego bez uzgodnień z pracodawcą. Wystarczy, że powiadomi go o swojej decyzji najpóźniej na 30 dni przed terminem zamierzonego podjęcia pracy. Wniosku o wcześniejszy powrót nie trzeba motywować i uzasadniać.

Podstawa prawna

Art. 186³ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Czy rodzica trzeba dopuścić do pracy

@RY1@i02/2012/247/i02.2012.247.18300020c.806.jpg@RY2@

Pracodawca jest zobowiązany dopuścić rodzica powracającego ze wskazanego wyżej urlopu do pracy na tym stanowisku, na którym był on zatrudniony przed jego rozpoczęciem. Dopiero wówczas, gdy nie jest to możliwe (np. z powodu likwidacji stanowiska) - do pracy na innym równorzędnym z zajmowanym przed rozpoczęciem urlopu lub na innym, odpowiadającym jego kwalifikacjom zawodowym.

Nie oznacza to jednak, że pracodawca jest pozbawiony możliwości wypowiedzenia umowy. Zgodnie z orzecznictwem brak możliwości dopuszczenia pracownika do pracy na stanowisku równorzędnym lub zgodnym z jego kwalifikacjami uzasadnia wypowiedzenie (definitywne) umowy o pracę (wyrok SN z 3 listopada 1994 r., I PRN 77/94).

Podstawa prawna

Art. 183² ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r., nr 21, poz. 94 z późn zm.).

Opracowali TZ i LG