Szkoda powstała z wyłącznej winy pracownika zwalnia pracodawcę od odpowiedzialności

Odpowiedzialność odszkodowawcza przewidziana jest zarówno w kodeksie pracy, jak i kodeksie cywilnym. Odpowiedzialność pracodawcy wynikająca z kodeksu pracy została uregulowana w art. 237¹ par. 2 k.p. Zgodnie z tym przepisem pracownikom, którzy ulegli wypadkom przy pracy, przysługuje od pracodawcy odszkodowanie za utratę lub uszkodzenie w związku z wypadkiem przedmiotów osobistego użytku, a także przedmiotów niezbędnych do wykonywania pracy, z wyjątkiem utraty lub uszkodzenia pojazdów mechanicznych (samochodowych) oraz wartości pieniężnych.

Odpowiedzialność z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych jest regulowana także przez ustawę o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Świadczenia wypłacane na podstawie wspomnianej ustawy nie są jedynymi, jakich może dochodzić poszkodowany pracownik.

Pracodawca, oprócz odpowiedzialności odszkodowawczej, wynikającej z kodeksu pracy, ponosi również odpowiedzialność na podstawie ogólnych zasad określonych w kodeksie cywilnym. Artykuł 300 k.p. zawierający odesłanie do kodeksu cywilnego zezwala na stosowanie do instytucji odpowiedzialności cywilnej w sprawach nieuregulowanych w kodeksie pracy, jeżeli nie pozostaje to w jawnej sprzeczności z zasadami prawa pracy.

Ponadto, zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 29 lipca 1998 r. (II UKN 155/98, OSNAPiUS 1999/15/495) cywilnoprawna odpowiedzialność pracodawcy za skutki wypadku przy pracy ma charakter uzupełniający. Pracownik nie może dochodzić odszkodowania i renty na podstawie art. 444 k.c. przed rozpoznaniem jego roszczeń o świadczenia przysługujące na podstawie przepisów ustawy wypadkowej.

Odpowiedzialność cywilna dzieli się na odpowiedzialność na zasadzie winy oraz odpowiedzialność na zasadzie ryzyka. Na pracowniku spoczywa obowiązek udowodnienia podstawy zawinionego działania pracodawcy.

Doniosłe znaczenie dla odpowiedzialności cywilnej ma zasada, wyrażona w art. 415 k.c. Zgodnie z tym przepisem: kto ze swojej winy wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.

Wynika z tego, że aby zaistniała odpowiedzialność, muszą być spełnione trzy przesłanki:

● szkoda,

● fakt, z którym ustawodawca łączy odpowiedzialność sprawcy oraz

● związek przyczynowy między działaniem sprawcy i szkodą.

Spełnienie i udowodnienie przez pracownika tych trzech wskazanych powyżej przesłanek nie zawsze pozwala na przypisanie pracodawcy odpowiedzialności, ponieważ może on wykazać, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie danego zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Konsekwencją tego będzie zwolnienie się pracodawcy z odpowiedzialności za szkodę.

Ciężar udowodnienia niewykonania lub nienależytego wykonania istnienia szkody w określonej wysokości oraz związku przyczynowego spoczywa na pracowniku. Do zadań pracownika należy także przeprowadzenie dowodu, że dane zobowiązanie w ogóle istniało.

Równie znaczący w kwestii odpowiedzialności cywilnoprawnej pracodawcy jest art. 471 k.c., kształtujący odpowiedzialność i obowiązek naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.

Pracodawca, zgodnie z art. 471 k.c., odpowiada za szkodę wyrządzoną poprzez niezachowanie warunków umowy o pracę. Odpowiedzialność pracodawcy w przeciwieństwie do kodeksu pracy obejmuje szkodę w pełnej wysokości. Sąd Najwyższy pomimo iż wprost nie odniósł się do kwestii naruszenia przepisów bhp, stwierdził w wyroku z 7 grudnia 2000 r. (I PKN 135/2000, OSNAPiUS 2002/14/331), iż zawinione naruszenie przez pracodawcę obowiązków wobec pracownika, polegające na uniemożliwieniu mu realizacji umowy o pracę w wyniku nieuzyskania zgody władz obcego państwa na zatrudnienie, może powodować odpowiedzialność odszkodowawczą pracodawcy (art. 471 k.c. w związku z art. 300 k.p.).

Udowodnienie winy nie zawsze musi być bezpośrednio związane z zachowaniem pracodawcy - może się jej dopuścić np. kierownik określonego pionu.

Odpowiedzialność na zasadzie winy może dotyczyć także niezagwarantowania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. W opinii Sądu Najwyższego - w wyroku z 3 sierpnia 2007 r. (I UK 367/06, OSNP 2008/19-20/294), ustalenie, że wina może być przypisana jedynie pracownikowi, nie uchyla odpowiedzialności prowadzącego na własny rachunek przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody (art. 435 par. 1 k.c.), jeżeli równocześnie wystąpiły inne, choćby niezawinione przyczyny szkody, leżące po stronie pracodawcy. Pracodawca nie może więc uwolnić się od odpowiedzialności związanej z nieprzestrzeganiem przepisów bhp zarzutem, że także pracownik nie dopełnił obowiązków z zakresu bhp.

Zgodnie z art. 435 par. 1 k.c. prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.

Odpowiedzialność z art. 435 k.c. powstaje na zasadzie ryzyka, a więc bez znaczenia jest kwestia winy oraz tego, czy szkoda nastąpiła w warunkach bezprawnego zachowania. Dla powstania odpowiedzialności z art. 435 k.c., wystarczy, aby wystąpił związek przyczynowy pomiędzy ruchem danego przedsiębiorstwa a szkodą. Powstanie takiego związku wymaga udowodnienia przez poszkodowanego. Identyczny pogląd został wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z 3 czerwca 1977 r., (IV CR 185/77, Lex Polonica nr 319700). W orzeczeniu tym sąd stwierdził, że art. 435 k.c. wprowadza tak zwaną rozszerzoną odpowiedzialność przedsiębiorstw wprowadzanych w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) na zasadzie ryzyka, jednakże odpowiedzialność ta istnieje pod warunkiem, że szkoda pozostaje w normalnym związku przyczynowym z ruchem przedsiębiorstwa. Nie istnieje domniemanie, że szkoda pozostaje w związku z ruchem przedsiębiorstwa i okoliczność tę należy wykazać, przy czym ciężar dowodu tego faktu spoczywa zgodnie z ogólnymi zasadami (art. 6 k.c.) na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne.

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka istnieje bez względu na dopuszczenie się winy prowadzącego przedsiębiorstwo - pracodawcy. Pracodawca może się od niej uwolnić, jeśli udowodni, że szkoda nastąpiła albo poprzez działanie siły wyższej, albo wskutek wyłącznej winy poszkodowanego, albo poprzez działanie osoby trzeciej, za której czyny i działanie pracodawca nie ponosi odpowiedzialności.

Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy, który w wyroku z 4 czerwca 1997 r. (II UKN 158/97, OSNAPiUS 1998/8/248) stwierdził, iż o wykluczeniu odpowiedzialności pracodawcy nie decyduje rodzaj lub stopień winy poszkodowanego, ale jej wyłączność w spowodowaniu szkody.

Poszkodowany ma prawo w sytuacji, gdy pracodawca naruszył przepisy o bezpieczeństwie i higienie pracy, skutkujące wypadkiem przy pracy albo chorobą zawodową, domagać się od pracodawcy odszkodowania wykraczającego poza świadczenia ubezpieczeniowe z ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Wysokość odszkodowania, o którym mowa w art. 237¹ par. 2 k.p., nie została uregulowana w żadnym przepisie prawa pracy, wobec czego uzasadnione jest stosowanie do roszczeń poszkodowanego pracownika lub członków jego rodziny przepisów kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 444 par. 1 i par. 2 k.c., w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, naprawienie szkody powinno obejmować wszelkie wynikłe z tej przyczyny koszty. Naprawienie szkody powinno obejmować w szczególności wydatki poniesione przez poszkodowanego, a związane bezpośrednio z samym leczeniem i rehabilitacją. Uwzględniona też powinna być utrata części zarobków, wynikająca z obniżenia wynagrodzenia w czasie trwania choroby. W orzecznictwie najbardziej jaskrawym przykładem bardzo szerokiego ujęcia naprawienia szkody jest stanowisko Sądu Najwyższego, który w wyroku z 14 maja 1997 r. (II UKN 113/97, OSNAPiUS 1998/5/163) stwierdził, iż obowiązek odszkodowawczy z art. 444 par. 1 dotyczy także zwrotu kosztów nabycia samochodu inwalidzkiego niezbędnego dla prowadzenia leczenia i działalności gospodarczej przez poszkodowanego.

Świadczenia odszkodowawcze mogą mieć dwojaki charakter, a więc będą albo jednorazowe (np. zadośćuczynienie), albo powtarzające się (renta uzupełniająca).

Kwota odszkodowania w ramach tego roszczenia nie jest odgórnie określona. Zależy od wielu czynników, m.in. dolegliwości bólowych, na jakie uskarża się pracownik. Zdaniem Sądu Najwyższego - w wyroku z 28 września 2001 r., (III CKN 427/00, LexPolonica nr 387330), zadośćuczynienie ma mieć przede wszystkim charakter kompensacyjny, wobec czego jego wysokość nie może stanowić kwoty symbolicznej, lecz musi przedstawiać jakąś ekonomicznie odczuwalną wartość. Jednocześnie wysokość ta nie może być nadmierna w stosunku do doznanej krzywdy, ale musi być odpowiednia w tym znaczeniu, że powinna być - przy uwzględnieniu krzywdy poszkodowanego - utrzymana w rozsądnych granicach, odpowiadających aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa.

Uszczerbek na zdrowiu, jaki powstał u pracownika, może wiązać się ze zmniejszeniem uzyskiwanych dochodów lub też ich całkowitym brakiem. Wówczas poszkodowany pracownik ma prawo dochodzić renty uzupełniającej od swojego pracodawcy.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 5 września 2001 r. (II UKN 534/00, Monitor Prawniczy 2003/14 str. 654) podstawę ustalenia wysokości renty wyrównawczej (art. 444 par. 2 k.c.), jeżeli wypadek przy pracy nie spowodował całkowitej niezdolności do pracy, a jedynie ograniczenie możliwości zarobkowych pracownika, stanowi wysokość spodziewanego wynagrodzenia, pomniejszonego o wynagrodzenie, które pracownik może uzyskać, wykorzystując ograniczoną zdolność do pracy, bez względu na aktualną sytuację na rynku pracy.

Wyłączenie odpowiedzialności przedsiębiorstwa z uwagi na przewidzianą w art. 435 k.c. wyłączną winę osoby trzeciej wymaga identyfikacji tej osoby.

Adam K. pracował w charakterze konserwatora budynku w szkole w miejscowości X. W trakcie pracy, gdy oczekiwał na rozładunek zamówionych dachówek, wózek widłowy potrącił go. Okazało się, że nikt nie zabezpieczył terenu na którym trwał rozładunek.

Adam K. doznał obrażeń kończyn dolnych. Ostatecznie nie mógł powrócić do pracy. Dlatego wystąpił z pozwem wobec szkoły o przyznanie odszkodowania. Dyrekcja placówki uznała roszczenie za niewskazane, ponieważ Adam K. nie wystąpił jeszcze o jednorazowe odszkodowanie lub rentę do ZUS. Sąd podzielił argumentację dyrekcji szkoły i oddalił powództwo.

Maciej Kasperowicz

maciej.kasperowicz@infor.pl

Art. 415, art. 435, art. 444 par. 1-3, art. 447, ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Art. 237¹, art. 300 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).