Zapłata ekwiwalentu pieniężnego nie zwalnia z obowiązku wydania napojów

Konieczność zapewnienia posiłków oraz napojów nie dotyczy ogółu pracowników. Powinność taka obejmuje pracowników, którzy zatrudnieni są w warunkach szczególnie uciążliwych. Określenie takich warunków może być jednak problematyczne, ponieważ przepisy nie precyzują tego pojęcia. Przyjmuje się, że warunki uciążliwe występują wtedy, gdy uciążliwość samej pracy lub środowiska, w których pracownik wykonuje zadania, przekraczają wartości średnie.

Nakaz dostarczenia posiłków i napojów dotyczy wprost tych pracowników, którzy zatrudnieni są przy usuwaniu skutków klęsk żywiołowych i innych zdarzeń losowych.

W przypadku innych pracowników obowiązek wydawania posiłków dotyczy w pierwszej kolejności pracowników wykonujących pracę pod ziemią. Prawo do posiłków pracowników zatrudnionych przy innych pracach wiąże się z wydatkiem energetycznym organizmu, który powstaje na skutek wysiłku fizycznego w ciągu danej zmiany roboczej, a obowiązek dostarczenia posiłku powstaje wówczas, gdy wynosi on 2000 kcal u mężczyzn i 1100 kcal u kobiet. Wskaźniki te ulegają jednak obniżeniu odpowiednio do 1500 kcal i 1000 kcal gdy:

● praca wykonywana jest w pomieszczeniach zamkniętych, w których ze względów technologicznych utrzymuje się stale temperatura poniżej 10 stopni C lub wskaźnik obciążenia termicznego wynosi powyżej 25 stopni C,

● praca wykonywana jest na otwartej przestrzeni w okresie zimowym (za okres zimowy uważa się okres od 1 listopada do 31 marca).

Nałożony na pracodawcę obowiązek dostarczania napojów w pierwszej kolejności dotyczy wszystkich tych pracowników, którzy uprawnieni są do otrzymywania posiłków profilaktycznych. W pozostałych przypadkach konieczność dostarczania napojów skorelowano z warunkami termicznymi, w jakich praca się odbywa.

Pracodawca ma obowiązek dostarczania napojów w przypadku każdego stanowiska pracy (znajdującego się wewnątrz pomieszczenia), na którym temperatura spowodowana warunkami atmosferycznymi przekracza 28 stopni C.

Przy pracach na otwartej przestrzeni obowiązek dostarczania napojów (chłodzących) pojawia się już wtedy, gdy temperatura otoczenia wynosi powyżej 25 stopni. Przy tego rodzaju pracach pracodawca musi ponadto dostarczać ciepłe napoje, gdy temperatura otoczenia jest niższa niż 10 stopni C.

Inne wypadki, gdy udostępnienie pracownikom napojów ma charakter obligatoryjny, dotyczą sytuacji, w których:

● wartość wskaźnika obciążenia termicznego wynosi powyżej 25 stopni C,

● wartość wskaźnika siły chłodzącej powietrza wynosi powyżej 1000 (w warunkach mikroklimatu zimnego).

Dla powstania obowiązku wydawania napojów bez znaczenia jest to, czy temperatury uprawniające do ich otrzymania zostają przekroczone w ciągu całego dnia pracy czy tylko przez krótki czas. Przepisy nie określają również ściśle liczby napojów, które pracodawca powinien zapewnić wskazując tylko, że powinny one zaspokajać potrzeby pracowników. Rodzaj i temperatura udostępnianych pracownikom napojów powinny być dostosowane do warunków wykonywania pracy.

Warto wiedzieć, iż każdy pracodawca powinien na stałe, niezależnie od warunków atmosferycznych i temperatury, zapewnić wszystkim pracownikom wodę zdatną do picia lub inne napoje. Najłatwiej obowiązek ten można wypełnić poprzez udostępnienie punktu czerpania wody.

Określenie konkretnych stanowisk pracy, na których posiłki i napoje powinny być wydawane, leży w gestii pracodawcy. Ci pracodawcy, u których działają zakładowe organizacje związkowe, powinni jednak skonsultować określenie tych stanowisk z tymi organizacjami związkowymi. Jeżeli u danego pracodawcy nie działają związki zawodowe - pracodawca określa stanowiska pracy, na których napoje i posiłki powinny być wydawane po uzyskaniu opinii przedstawicieli pracowników. W identycznym trybie odbywa się określenie zasad wydawania posiłków i napojów.

Ze względu na sposób określenia warunków, w których wydanie napojów i posiłków ma charakter obligatoryjny, obowiązek ich dostarczenia nie dotyczy całego okresu pracy. Z tego powodu posiłki i napoje wydawane są pracownikom w dniach wykonywania prac uzasadniających ich wydawanie. Napoje powinny być dostępne dla pracowników w ciągu całej zmiany roboczej. Posiłki powinny być natomiast wydawane w czasie regulaminowych przerw w pracy. Wskazane jest wydawanie ich w zasadzie po trzech, czterech godzinach pracy.

Posiłki dla pracowników wydaje się w formie dania gorącego, powinny one posiadać wartość kaloryczną 1000 kcal oraz zawierać około 50-55 proc. węglowodanów, 30-35 proc. tłuszczów, 15 proc. białek.

Jeżeli pracodawca nie ma możliwości wydawania posiłków ze względu na rodzaj wykonywanej przez pracownika pracy lub ze względów organizacyjnych, może zapewnić w czasie pracy korzystanie z takich posiłków w punktach gastronomicznych lub przyrządzanie posiłków przez pracownika we własnym zakresie z otrzymanych od pracodawcy produktów.

Pracodawcy bardzo często zwalniają się z obowiązku wydawania pracownikom odzieży roboczej i obuwia roboczego w naturze, zastępując go ekwiwalentem. Możliwości takiej nie ma jednak w przypadku powinności wydawania posiłków lub napojów.

Kolejnym obowiązkiem związanym z zapewnieniem zatrudnionym bezpiecznych i higienicznych warunków pracy jest konieczność zapewnienia pracownikom odpowiednich urządzeń higieniczno-sanitarnych oraz środków higieny osobistej.

Pomieszczenia higieniczno-sanitarne to: szatnie, umywalnie i pomieszczenia z natryskami, pomieszczenia higieny osobistej kobiet, ustępy, jadalnie (z wyjątkiem stołówek), palarnie, pomieszczenia do ogrzania się pracowników oraz pomieszczenia do prania, odkażania, suszenia i odpylania odzieży roboczej i ochronnej. Ilość i wielkość pomieszczeń powinny być dostosowane do liczby zatrudnionych pracowników, stosowanych technologii i rodzajów pracy oraz warunków, w jakich ta praca jest wykonywana.

Obowiązek ten uznaje się za tak istotny, iż jego wykonania nie można uzależniać od możliwości ekonomiczno-finansowych pracodawcy (wyr. NSA z 4 marca 1997 r., II SA/Wr 1133/96, Pr.Pracy 1998/4/39).

Środki higieny osobistej, które każdy pracodawca ma obowiązek zapewniać swoim pracownikom, to przede wszystkim mydło oraz ręczniki. Jeśli pracownicy wykonują prace powodujące szczególnie mocne zabrudzenia, pracodawca zapewnić powinien również inne środki myjące. Przyjmuje się, że przy pracach, które nie powodują konieczności mycia twarzy lub całego ciała, pracodawca może wykonać swój obowiązek poprzez udostępnienie w toaletach mydła w dozowniku, papierowych ręczników jednorazowych lub suszarek do rąk.

Jeżeli środki higieny osobistej przydzielane są indywidualnie poszczególnym pracownikom, ilość środków i częstotliwość ich wydawania określa pracodawca, uwzględniając rodzaj prac wykonywanych przez pracowników i stopień zanieczyszczenia ciała przy określonych pracach.

Pracodawca może zapewnić posiłki i napoje również tym pracownikom, wobec których nie ma takiego obowiązku

Obowiązkiem pracodawcy jest zapewnienie zachowania odpowiednich warunków higieniczno-sanitarnych przygotowywania oraz spożywania posiłków i napojów

Pracodawca nie ma możliwości zwolnienia się z obowiązku wydania posiłków i napojów w naturze poprzez zapłatę ekwiwalentu pieniężnego

Część pracowników zatrudnionych w biurowcu swoje stanowiska pracy ma w wyremontowanej części klimatyzowanej, gdzie temperatura utrzymywana jest na stałym poziomie 23 stopni. W pozostałej części w miesiącach letnich temperatura okresowo przekracza 28 stopni. Pracodawca ma obowiązek zapewnić napoje tym pracownikom, którzy wykonują pracę w części nieklimatyzowanej w ciągu tych dni, gdy temperatura wewnątrz pomieszczeń przekracza graniczne 28 stopni C. Pozostałym pracownikom napoje zapewnić może na zasadzie dobrowolności.

Podczas dwóch tygodni upałów, kiedy temperatury przekraczały 30 stopni, pracodawca nie przekazywał pracownikom napojów. Na koniec miesiąca wyliczył liczbę dni z temperaturą przekraczającą 28 stopni i za każdy taki dzień przekazał pracownikowi butelkę wody mineralnej. Jest to postępowanie nieprawidłowe ponieważ obowiązek wydawania napojów dotyczy konkretnych dni, kiedy taka temperatura zostaje przekroczona. Napoje te powinny być wydawane właśnie w te dni, a nie później, ponieważ celem wykonania tego obowiązku jest profilaktyka zdrowia pracownika.

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Art. 232-233 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Par. 4, par. 6, par. 8 rozporządzenia Rady Ministrów z 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów (Dz.U. nr 60, poz. 279).

Par. 2 pkt 2, par. 111-115 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz.U. z 2003 r. nr 169, poz. 1650 z późn. zm.).