Spółdzielczą umowę o pracę może zawrzeć tylko spółdzielnia pracy

Zasadą jest, że spółdzielnia pracy i jej członek powinni pozostawać ze sobą w stosunku pracy.

Członek ma prawo do zatrudnienia zgodnie ze swoimi kwalifikacjami zawodowymi i osobistymi oraz aktualnymi możliwościami gospodarczymi spółdzielni.

Za pracę w spółdzielni członek otrzymuje wynagrodzenie, na które składa się wynagrodzenie bieżące oraz udział w części nadwyżki bilansowej przeznaczonej do podziału między członków - zgodnie z zasadami ustalonymi w statucie.

Wynagrodzenie bieżące członka i jego udział w nadwyżce bilansowej korzystają z ochrony, jaką prawo zapewnia wynagrodzeniu pracownika.

Wypowiedzenie członkowi spółdzielni warunków pracy lub płacy jest dopuszczalne, w przypadku:

● gdy jest uzasadnione potrzebami gospodarczymi lub organizacyjnymi spółdzielni, a zwłaszcza wprowadzeniem nowych zasad wynagradzania, likwidacją działu pracy, w którym zatrudniony jest dany członek, likwidacją zajmowanego przez niego stanowiska pracy albo koniecznością zatrudnienia na określonym stanowisku osoby o wyższych lub specjalnych kwalifikacjach,

● w razie utraty przez członka zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy stwierdzonej orzeczeniem lekarskim albo niezawinionej przez niego utraty uprawnień koniecznych do jej wykonywania.

Spółdzielcza umowa o pracę wygasa z ustaniem członkostwa oraz w wypadkach, w których przepisy przewidują wygaśnięcie umowy o pracę z mocy prawa.

Rozwiązanie takiej umowy w czasie trwania członkostwa ma charakter wyjątkowy.

W czasie trwania członkostwa spółdzielnia może rozwiązać spółdzielczą umowę o pracę - z zachowaniem okresu wypowiedzenia przewidzianego w k.p. - w przypadku:

● zmniejszenia na podstawie uchwały rady spółdzielni stanu zatrudnienia podyktowanego gospodarczą koniecznością,

● przyznania członkowi prawa do emerytury.

Natomiast rozwiązanie spółdzielczej umowy o pracę w czasie trwania członkowstwa bez wypowiedzenia przez spółdzielnię może nastąpić tylko z przyczyn uzasadniających rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia bez winy pracownika (art. 53 k.p.). Prawo spółdzielcze nie przewiduje rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia w razie niemożności dalszego zatrudnienia członka z jego winy. W takim przypadku spółdzielnia może doprowadzić do ustania spółdzielczej umowy o pracę poprzez wykluczenie go ze spółdzielni.

Wskazane wyżej regulacje nie wyłączają stosowania korzystniejszych dla członków spółdzielni przepisów prawa pracy, zakazujących lub ograniczających wypowiedzenie umowy o pracę, wypowiedzenie warunków przewidzianych tą umową albo jej rozwiązanie bez wypowiedzenia.

Wypowiedzenie albo rozwiązanie spółdzielczej umowy o pracę, jak również wypowiedzenie warunków pracy lub płacy, wymaga przewidzianego w k.p. współdziałania z organami związku zawodowego, jeżeli taki związek działa w spółdzielni.

Oświadczenie spółdzielni o wypowiedzeniu spółdzielczej umowy o pracę, o rozwiązaniu tej umowy bez wypowiedzenia albo o wypowiedzeniu warunków pracy lub płacy powinno nastąpić w formie pisemnej - z podaniem przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie albo rozwiązanie.

W razie naruszenia przez spółdzielnię przy wypowiadaniu umowy wskazanych wyżej wymogów, członkowi spółdzielni służy roszczenie o orzeczenie bezskuteczności wypowiedzenia spółdzielczej umowy o pracę lub jej warunków, a jeżeli spółdzielcza umowa o pracę uległa już rozwiązaniu - o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach. Członkowi spółdzielni, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy, przysługuje - za czas pozostawania bez pracy, nie dłuższy niż sześć miesięcy - wynagrodzenie obliczone na podstawie przeciętnego wynagrodzenia bieżącego z ostatnich trzech miesięcy oraz odpowiedni udział w części nadwyżki bilansowej. Prawo do wynagrodzenia przysługuje także odpowiednio członkowi spółdzielni, który po niezgodnym z prawem wypowiedzeniu mu warunków pracy lub płacy przystąpił do pracy na warunkach określonych w tym wypowiedzeniu.

Natomiast członkowi, z którym rozwiązano spółdzielczą umowę o pracę bez wypowiedzenia - mimo braku wymaganych przyczyn lub z naruszeniem wymogów formalnych - służy roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach. Członkowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy, przysługuje wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, nie mniej niż w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia.

Spółdzielnia może rozwiązać stosunek członkostwa przez wykluczenie albo wykreślenie członka. Przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika (art. 52 k.p.), ciężkie naruszenie obowiązków członkowskich lub umyślne działanie na szkodę spółdzielni mogą stanowić podstawę do wykluczenia członka ze spółdzielni. Wykluczenie nie może nastąpić po upływie miesiąca od uzyskania przez spółdzielnię wiadomości o okolicznościach uzasadniających taką decyję. Wykluczenie członka, który był zatrudniony na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, pociąga za sobą takie skutki, jakie przepisy prawa pracy wiążą z rozwiązaniem przez pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.

Natomiast wykreślenie z rejestru członków spółdzielni może nastąpić tylko w przypadku, gdy:

● członek nie jest zatrudniony w spółdzielni przez okres dłuższy niż jeden rok z przyczyn niezawinionych przez spółdzielnię,

● członek utracił w znacznym stopniu lub całkowicie zdolność do pracy, a spółdzielnia nie może zatrudnić go na stanowisku odpowiadającym jego ograniczonej zdolności do pracy (w takim wypadku wykreślenie staje się skuteczne po upływie okresu przewidzianego w k.p. dla wypowiedzenia umowy o pracę),

● członek utracił pełną zdolność do czynności prawnych, a statut nie przewiduje członkostwa osób niemających takiej zdolności.

Jeśli w spółdzielni działa związek zawodowy, to spółdzielnia podejmuje uchwałę o wykluczeniu albo wykreśleniu członka po zasięgnięciu opinii właściwego organu związku zawodowego.

Członkowi spółdzielni zatrudnionemu na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, którego spółdzielnia wykluczyła lub wykreśliła z rejestru członków z naruszeniem powyższych wymogów, przysługuje roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach. Członkowi spółdzielni, który podjął pracę w wyniku przywrócenia, przysługuje za czas pozostawania bez pracy, nie dłuższy niż sześć miesięcy, wynagrodzenie obliczone na podstawie przeciętnego wynagrodzenia bieżącego z ostatnich trzech miesięcy oraz odpowiedni udział w części nadwyżki bilansowej. Jeżeli jednak jest to korzystniejsze dla członka, może on dochodzić roszczeń przysługujących pracownikowi z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracodawcę.

Członek może jednak dochodzić wskazanych wyżej roszczeń tylko wtedy, gdy dochodzi uchylenia uchwały o wykluczeniu albo wykreśleniu. Członkowi spółdzielni, który mimo bezzasadnego wykluczenia ze spółdzielni albo wykreślenia z rejestru członków nie dochodzi przywrócenia do pracy ani nawiązania członkostwa, przysługuje odszkodowanie odpowiadające wynagrodzeniu za okres wypowiedzenia.

W przypadku gospodarczej konieczności walne zgromadzenie, w celu zapewnienia pracy wszystkim członkom, może skrócić równomiernie czas pracy i zmniejszyć odpowiednio wynagrodzenie członków - bez wypowiedzenia spółdzielczej umowy o pracę lub jej warunków. Uchwała walnego zgromadzenia powinna jednak dotyczyć co najmniej jednego działu pracy lub wszystkich członków wykonujących pracę tego samego rodzaju

Statut spółdzielni pracy może przewidywać zatrudnienie wszystkich lub niektórych członków nie na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, lecz na podstawie umowy o pracę nakładczą, umowy zlecenia lub umowy o dzieło, jeżeli jest to uzasadnione rodzajem działalności spółdzielni

Marcin K., będący pracownikiem spółdzielni pracy, został przyjęty w poczet jej członków. Doprowadziło to do zmiany podstawy zatrudnienia. Poprzez złożenie oświadczeń woli o przystąpieniu do spółdzielni oraz przyjęciu w poczet członków strony zawarły porozumienie o rozwiązaniu pracowniczego stosunku pracy i nawiązaniu spółdzielczej umowy o pracę (por. wyrok SN z 7 grudnia 1999 r., I PKN 385/99, OSNP 2001/8/268). Członek spółdzielni pracy nie może bowiem pozostawać z nią w pracowniczym stosunku pracy.

Spółdzielnia pracy, zatrudniająca Alinę K. na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, rozwiązała z nią tę umowę z zachowaniem okresu wypowiedzenia. Spółdzielnia powołała się na zmniejszenie zatrudnienia spowodowane gospodarczą koniecznością i na brak możliwości dalszego zatrudniania Aliny K. Pozostawiła jednak w zatrudnieniu kilka osób niebędących jej członkami. Takie rozwiązanie umowy było więc wadliwe.

Marek O. jest zatrudniony na podstawie spółdzielczego stosunku pracy. W przypadku gospodarczej konieczności zmniejszenia zatrudnienia i zlikwidowania jego stanowiska pracy należy wypowiedzieć mu warunki pracy i płacy. Gdyby było to niemożliwe lub gdyby Marek O. bezpodstawnie odmówił przyjęcia odpowiednich nowych warunków zatrudnienia, może nastąpić wypowiedzenie definitywne.

Anna Puszkarska

radca prawny

Art. 181-203 ustawy z 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. z 2003 r. nr 188, poz. 1848 z późn. zm.).