Jak stosować prawo - wytyczne wymiaru sprawiedliwości

Po wprowadzeniu w 1975 roku zmian w przepisach odnoszących się do materialnej odpowiedzialności pracowników Sąd Najwyższy, z udziałem m.in. wiceministra sprawiedliwości, wydał wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej dotyczące tej odpowiedzialności (uchwała z 29 grudnia 1975 r., sygn. akt V PZP 13/75, OSNC 1976/2/19. Składa się na nie 10 wykładni.

I. Zasada generalna. Stwierdza ona, że kodeks pracy wyczerpująco normuje odpowiedzialność materialną pracowników, ustanawiając jej podstawy odmiennie od podstaw przyjętych w kodeksie cywilnym. Pracownik ponosi materialną odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną zakładowi pracy na zasadzie winy.

II. Na zakładzie pracy spoczywa ciężar dowodu, że szkoda powstała z winy pracownika. W razie dochodzenia od pracownika odszkodowania zakład pracy musi udowodnić szkodę, winę pracownika oraz normalny związek przyczynowy pomiędzy powstaniem albo zwiększeniem szkody a zachowaniem się pracownika. Nieudowodnienie jednego z tych elementów skutkuje oddaleniem powództwa. W razie powierzenia pracownikowi mienia z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się wystarczy tylko wykazanie przez zakład pracy, że szkoda jest następstwem nierozliczenia się pracownika. Z faktu bowiem, że mienie zostało prawidłowo powierzone, wypływa wniosek, iż ujawnione w nim braki są następstwem zaniedbań pracownika. Dlatego gdy twierdzi on, że szkoda powstała z przyczyn, za które nie ponosi odpowiedzialności, na nim - w tym zakresie - spoczywa ciężar dowodu i jeżeli nie zdoła tego wykazać, ponosi odpowiedzialność materialną za szkodę.

III. Ilekroć kodeks przewiduje odpowiedzialność w pełnej wysokości, rozumie się przez to odpowiedzialność w granicach rzeczywistej straty i utraconych korzyści. W uchwale stwierdzono, że kodeks pracy nie zna definicji pojęcia rzeczywista strata ani też nie wyjaśnia, co należy rozumieć przez naprawienie szkody w pełnej wysokości. Należy odwołać się do zasad wykształconych w orzecznictwie. Rzeczywistą stratą jest uszczerbek majątkowy poniesiony przez zakład pracy w mieniu, które do niego należało przed wyrządzeniem mu szkody. W myśl art. 115 k.p. pracownik ponosi odpowiedzialność za szkodę w granicach rzeczywistej straty zakładu wtedy, kiedy wynikła ona wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania - z jego winy nieumyślnej - obowiązków pracowniczych (art. 114 k.p.). Jeżeli więc, ujmując rzecz przykładowo, zniszczeniu uległ surowiec w czasie produkcji, to rzeczywistą stratą zakładu jest przede wszystkim wartość surowca, ale nie produkt, jaki by z niego powstał, gdyby surowiec nie uległ zniszczeniu. Szkoda zaś w pełnej wysokości obejmuje każdy uszczerbek majątkowy niemający prawnego usprawiedliwienia, a więc tak rzeczywistą stratę, o której mowa w art. 115 k.p., jak i utratę korzyści, której zakład pracy mógł się spodziewać, gdyby pracownik nie wyrządził mu szkody.

IV. Jeżeli się okaże, że część szkody nie obciąża pracownika, sąd może wezwać do udziału w sprawie kierownika lub innego pracownika odpowiedzialnego za przyczynienie się zakładu pracy do powstania lub zwiększenia szkody, mając jednak na uwadze, że nie ponoszą oni ryzyka związanego z działalnością zakładu.

V. Odszkodowanie, o którym mowa w art. 119 par. 1 k.p. (czyli za wyrządzoną szkodę), ustala się w wysokości wyrządzonej szkody w granicach rzeczywistej straty zakładu pracy. Ograniczone jest ono do trzymiesięcznego wynagrodzenia pracownika. Wynagrodzenie pracownika ustala się na podstawie pobieranych przez niego zarobków w poszkodowanym zakładzie w dacie wyrządzenia szkody, według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop.

VI. Jeżeli pracownik wyrządził odrębnymi czynami kilka szkód, odpowiada za każdą z nich oddzielnie.

VII. Odszkodowanie może być obniżone na podstawie art. 121 k.p. Na jego podstawie może być także obniżone odszkodowanie za szkodę w mieniu powierzonym.

VIII. Umyślne wyrządzenie szkody zachodzi wówczas, gdy pracownik objął następstwa swego czynu zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym - np. gdy pracownik, który wprawdzie nie chce wyrządzić szkody zakładowi pracy, podejmuje określone działanie (zaniechanie), przewidując, że szkoda może nastąpić, i na to się godzi. Pracownik obowiązany jest do wykonywania swoich obowiązków ze szczególną starannością. Jeżeli więc przewiduje możliwość wyrządzenia szkody zakładowi pracy i na to się godzi, to takie postępowanie ma znamiona umyślnego wyrządzenia szkody.

IX. Jeżeli szkodę, w sposób określony w art. 122 k.p., spowodowało kilku pracowników lub pracownik wraz z inną osobą, odpowiedzialność ich jest solidarna. Gdy za wspólnie wyrządzoną szkodę jeden sprawca ponosi odpowiedzialność w pełnej wysokości, a pracownik w ramach winy nieumyślnej w ograniczonym zakresie (art. 119 par. 1 k.p.), to naprawienie szkody przez któregokolwiek z nich zwalnia wobec zakładu pracy pozostałych dłużników.

X. Wysokość odszkodowania podlega - w razie sporu - kontroli sądu.

Ważne

Jeżeli pracownik wyrządził szkodę umyślnie, wówczas musi naprawić ją w pełnej wysokości

3 wynagrodzenia miesięczne pracownika - to górna granica odszkodowania

Iwona Jackowska

iwona.jackowska@infor.pl