Prawo do wynagrodzenia przysługuje pracownikowi także w razie korzystania ze zwolnienia od pracy

Jednym ze szczególnych uprawnień pracowniczych osób niepełnosprawnych są dwa zwolnienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia, o których mowa w art. 20 ust. 1 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (dalej ustawa).

Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 1 ustawy osoba o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ma prawo do zwolnienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym, o którym mowa w art. 10c ustawy, a nie w jakiejkolwiek imprezie o tej nazwie.

Istnienie tego zwolnienia oraz ścisłe określenie celu jego udzielania oznacza, że pracodawca nie może skłaniać pracownika, by zamiast tego zwolnienia wziął urlop wypoczynkowy.

Tryb udzielania tego zwolnienia określa rozporządzenie ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej z 22 maja 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania zwolnień od pracy osobom o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym (dalej rozporządzenie). Zgodnie z par. 1 pracownikowi udziela się zwolnienia na podstawie wniosku o skierowanie na turnus rehabilitacyjny wydanego przez lekarza sprawującego nad nim opiekę, który w tym wniosku określa rodzaj turnusu i czas jego trwania.

Pracownik powinien przedstawić pracodawcy skierowanie na turnus rehabilitacyjny w takim terminie, który umożliwi zapewnienie normalnego toku pracy w zakładzie. Pracodawca nie może się jednak bezpodstawnie zasłaniać tym, że pracownik przedstawił skierowanie zbyt późno, ani tym bardziej nie może wyznaczać sztywnych terminów do przedstawienia skierowań, np. do końca marca.

Zwolnienie to przysługuje nie częściej niż raz w roku w wymiarze do 21 dni roboczych. Wymiar ten jest wymiarem maksymalnym. Oznacza to, że pracownik korzysta ze zwolnienia przysługującego w danym roku na podstawie jednego wniosku, według potrzeb (np. tylko 14, a nie 21 dni tego zwolnienia, jeżeli czas trwania turnusu obejmie tylko 14 dni roboczych).

Wymiar zwolnienia jest stały i nie podlega proporcjonalnemu przeliczeniu w przypadku pracowników niepełnoetatowych czy zatrudnionych w trakcie danego roku.

Pracownik taki albo wcześniej w danym roku skorzystał już ze zwolnienia, więc nie przysługuje mu ono u kolejnego pracodawcy, albo nie korzystał z tego zwolnienia, więc przysługuje mu w pełnym wymiarze.

Zgodnie z art. 20 ust. 3 ustawy łączny wymiar wspomnianego urlopu dodatkowego, o którym mowa w art. 19 ustawy, i zwolnienia, o którym mowa w art. 20 ust. 1 pkt 1 ustawy, nie może przekroczyć 21 dni roboczych w roku kalendarzowym. Natomiast innych urlopów dodatkowych udziela się w pełnej wysokości i nie wpływa to na wymiar przysługującego zwolnienia z przeznaczeniem na turnus rehabilitacyjny.

Niewykorzystane prawo do zwolnienia nie przechodzi na następny rok, ponieważ w każdym roku przysługuje na nowo w wymiarze 21 dni roboczych. Inaczej jest w przypadku urlopu dodatkowego, o którym mowa w art. 19 ustawy, który kumuluje się i którego dotyczy trzyletni okres przedawnienia. Wpływa to na wymiar urlopu i zwolnienia w okresach trzyletnich. [przykład 1]

Z uwagi na wzajemne powiązania urlopu i zwolnienia oraz charakter tych uprawnień ważne jest, by także w świadectwie pracy wskazywać liczbę dni wykorzystanego urlopu dodatkowego oraz wspomnianego zwolnienia.

W razie braku informacji w tym zakresie należy uznać, że pracownik korzystał najpierw z wymiaru podstawowego urlopu, a potem z dodatkowego, a także że nie korzystał z tego zwolnienia.

W myśl art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy osoba o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ma prawo do zwolnienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia w celu wykonania badań specjalistycznych, zabiegów leczniczych lub usprawniających, a także w celu uzyskania zaopatrzenia ortopedycznego lub jego naprawy, jeżeli czynności te nie mogą być wykonane poza godzinami pracy.

Zwolnienie to może być udzielane wyłącznie na te cele, lecz bez względu na organizację i miejsce wspomnianych czynności (także za czas wspomnianych badań i zabiegów prowadzonych w warunkach uzdrowiskowych). Udziela się go wielokrotnie w ciągu roku w wymiarze wynikającym wyłącznie z potrzeb pracownika (np. na część dnia, na jeden dzień lub na więcej kolejnych dni). Nie ma przy tym ograniczeń co do łączenia wymiaru tego zwolnienia z wymiarami innych zwolnień i urlopów.

Pracownik, wnosząc o udzielenie zwolnienia, wskazuje jego cel oraz oświadcza i uprawdopodabnia, że nie jest możliwe wykonanie określonych czynności poza jego godzinami pracy.

Żądanie uprzedniego zaświadczenia, np. z przychodni czy warsztatu, nie tylko podważa wzajemne zaufanie i autonomię stron stosunku pracy, ale także mija się z celem, ponieważ może wymagać udania się tam przez pracownika, co może powodować konieczność zwolnienia się z pracy.

Pracodawca nie ma prawa oceniać zasadności korzystania przez pracownika z badań i zabiegów ani nie ocenia potrzeby zakupu lub naprawy sprzętu.

Zwolnienia wymienione w art. 20 ustawy stanowią szczególne uprawnienia pracownicze i nabywa się je z mocy prawa w razie wystąpienia okoliczności wymienionych w tym przepisie.

Od 1 czerwca obowiązuje art. 20c ustawy, zgodnie z którym osobie niepełnosprawnej przysługują wspomniane zwolnienia odpowiednio od dnia, od którego została wliczona do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych na podstawie art. 2a ustawy. Przepis ten dotyczy realizacji nabytego uprawnienia do zwolnienia.

Konstrukcja zwolnień uzależnia jednak realizację prawa do zwolnienia od wniosku o jego udzielenie.

Z zasady wnioski składane są po przedstawieniu pracodawcy orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność pracownika. Jednak sporadycznie może także występować wsteczna realizacja prawa do zwolnienia, wynikająca ze wstecznego wliczenia pracownika do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych na podstawie art. 2a ust. 2 lub 3 ustawy. [przykład 2]

Zgodnie z art. 20 ust. 2 ustawy wynagrodzenie za czas obu zwolnień oblicza się jak ekwiwalent pieniężny za urlop wypoczynkowy.

Podstawą rozliczenia zwolnienia i wypłaty wynagrodzenia za czas zwolnienia jest przedłożony pracodawcy dokument, który potwierdza pobyt na turnusie, wystawiony przez organizatora turnusu (par. 2 rozporządzenia) albo oświadczenie pracownika niepełnosprawnego, względnie zaświadczenie z podmiotu wykonującego badania lub zabiegi albo wydającego lub naprawiającego sprzęt w przypadku zwolnienia, o którym mowa w art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy.

Pracownik nie korzystał z urlopu dodatkowego za 2009 i 2010 roku, gdy przebywał na zwolnieniu z przeznaczeniem na turnus rehabilitacyjny w wymiarze 21 dni. W 2011 roku nie korzystał ze zwolnienia, ale wykorzystał urlop za lata 2009 - 2011. Zatem z perspektywy 3 lat skorzystał on z 72 dni urlopu i zwolnienia (2x21+3x10). Gdyby na bieżąco korzystał z urlopu, to za ten okres skorzystałby z 62 dni urlopu i zwolnienia (3x21).

Pracownik, który legitymował się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do 26 lutego, wystąpił 11 lipca o udzielenie mu zwolnienia (na 14 lipca) w celu naprawy sprzętu rehabilitacyjnego. Pracodawca zwolnił od pracy pracownika formalnie będącego dla niego osobą sprawną, jednak wskazał na konieczność odpracowania tego dnia 23 lipca. 18 lipca pracownik dostarczył pracodawcy kolejne orzeczenie, z którego wynikało, że umiarkowany stopień niepełnosprawności datuje się od 2005 roku. Zatem na podstawie art. 2a ust. 3 ustawy pracodawca zaliczył pracownika do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych (o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności) 16 sierpnia. Oznacza to, że za dzień, w którym osoba ta skorzystała ze zwolnienia, którego czas miał być odpracowany, miała ona prawo do skorzystania ze zwolnienia na podstawowe art. 20 ustawy. Zatem nie będzie musiała odpracować tego zwolnienia, a gdyby go już odpracowała, to czas ten mógłby być uznany za czas pracy w nadgodzinach.

@RY1@i02/2011/222/i02.2011.222.21700040a.802.jpg@RY2@

Luiza Klimkiewicz, specjalista od pomocy publicznej

Luiza Klimkiewicz

specjalista od pomocy publicznej

Art. 2a, art. 20 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 127, poz. 721).

Par. 2 rozporządzenia ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej z 22 maja 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania zwolnień od pracy osobom o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym (Dz.U. nr 100, poz. 927).