Naruszenie zasad współżycia społecznego umożliwia zwolnienie

W prawie pracy istnieją przypadki, kiedy przepisy bezwzględnie zakazują wypowiadania umowy o pracę. Jednym z takich przypadków jest zwolnienie kobiety ciężarnej. Bywa jednak tak, że postawa pracownika pozostawia wiele do życzenia, niekiedy nawet pracownik rażąco narusza zasady współżycia społecznego, działając z pewną premedytacją - ma bowiem świadomość przysługującej mu ochrony.

Aktualne orzecznictwo Sądu Najwyższego otwiera nowe możliwości zastosowania art. 8 k.p. Zgodnie z tym przepisem nie można czynić ze swego prawa użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony.

W 2011 roku zapadły aż dwa ważne wyroki Sądu Najwyższego, odnoszące się do art. 8 k.p.: wyrok z 12 stycznia 2011r. (II PK 89/10, LEX nr 737386) oraz z 10 marca 2011 r. (II PK 241/10, LEX nr 817524). Oba te wyroki kreują nowe zasady postrzegania relacji pracodawca - pracownik w oparciu o płaszczyznę współżycia społecznego. Ich naczelne przesłanie jest takie, że każda ochrona może zostać pominięta, jeśli pracownik żąda jej w sposób niezgodny z przeznaczeniem swego prawa lub narusza zasady współżycia społecznego. Taka interpretacja przywraca należną równowagę w sytuacji, kiedy pracownik chce wykorzystać przewagę w naganny sposób lub jeśli wykorzystuje prawo w celach innych, aniżeli rzeczywista ochrona zatrudnienia.

We wspomnianym wyroku z 12 stycznia 2011 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że treść klauzuli generalnej zawarta w art. 8 k.p. ujęta jest przedmiotowo, a nie podmiotowo. Nie kształtuje ona praw podmiotowych, nie zmienia i nie modyfikuje praw, jakie wynikają z innych przepisów prawa. Innymi słowy, nie ma takich pracowników, do których art. 8 k.p. nie znajduje zastosowania. Mogą to być i kobiety ciężarne, i osoby w wieku przedemerytalnym, i związkowcy. Decydujące znaczenie ma nie osoba pracownika, ale kontekst faktyczny - działania tego pracownika, cel tych działań, sposób ich podejmowania oraz ich ogólny kontekst.

Przy stosowaniu art. 8 k.p. znaczenie ma tzw. swobodne uznanie sędziowskie. To sąd ocenia, czy w danej sytuacji doszło do naruszenia zasad współżycia społecznego, czy też nie. Sfera uznania sędziowskiego może podlegać kontroli przez sąd wyższej instancji tylko w przypadku szczególnie rażącego i oczywistego naruszenia (wyrok Sądu Najwyższego z 30 października 2003 r., IV CK 151/02, LEX nr 157306).

Tworzenie ogólnych reguł, przesłanek lub zbiorów sytuacji uprawniających do zastosowania art. 8 k.p. stałoby w sprzeczności z uzasadnieniem tego przepisu. Nie można bowiem formułować ogólnych dyrektyw stosowania tego przepisu w oderwaniu od konkretnych okoliczności (uchwała Sądu Najwyższego z 17 stycznia 1974 r., III PZP 34/73, LEX nr 7384). Tylko całokształt indywidualnych i niepowtarzalnych aspektów tworzących daną sprawę pozwala dokonać rzetelnej oceny, czy pracownikowi należy odmówić ochrony prawnej.

@RY1@i02/2011/209/i02.2011.209.21700020c.802.jpg@RY2@

dr Anna Śmigaj

dr Anna Śmigaj

radca prawny z Kancelarii Prawnej Schampera, Dubis, Zając i Wspólnicy we Wrocławiu