Jak legalnie zatrudnić cudzoziemca spoza UE

Obywatele państw członkowskich Unii Europejskiej i państw należących do EFTA (Islandia, Liechtenstein i Norwegia) oraz Szwajcarii nie muszą mieć zezwolenia na pracę w Polsce. Tym samym mają oni nieograniczony dostęp do naszego rynku pracy. Obywatele państw spoza UE, żeby pracować w Polsce, muszą mieć specjalne zezwolnie. Jednak Ukraińcy, Rosjanie, Białorusini, Mołdawianie i Gruzini mogą pracować bez zezwolenia.

Zezwolenie od wojewody

Co do zasady cudzoziemcy z państw spoza UE mogą być zatrudnieni w Polsce tylko na podstawie zezwolenia na pracę wydawanego przez wojewodę. Taki dokument powinien uzyskać przyszły pracodawca. Procedura jest skomplikowana. Najpierw przedsiębiorca musi znaleźć cudzoziemców do pracy. Następnie powinien skompletować dokumenty. Wśród nich nie może zabraknąć między innymi aktualnego na dzień składania wniosku odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego lub innego właściwego rejestru albo wyciągu z ewidencji działalności gospodarczej, kopii umowy spółki - w przypadku gdy podmiotem powierzającym wykonywanie pracy przez cudzoziemca jest spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji lub kopie aktów notarialnych o zawiązaniu spółki - jeżeli cudzoziemiec będzie pracował w spółce akcyjnej w organizacji.

Podmiot zainteresowany zatrudnieniem obcokrajowca musi także dysponować kopią zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) oraz informacji o stanie zatrudnienia. Pracodawca musi także posiadać dokumentację potwierdzającą kwalifikacje cudzoziemca do wykonywania konkretnej pracy, np. w charakterze elektryka. Te dokumenty składa w urzędzie wojewódzkim wraz z wnioskiem o udzielenie zezwolenia na prace dla cudzoziemca, którego zamierza zatrudnić.

We wniosku pracodawca podaje wynagrodzenie, jakie będzie uzyskiwał obcokrajowiec. Nie może być ono niższe od wynagrodzenia pracowników wykonujących pracę porównywalnego rodzaju lub na porównywalnym stanowisku. Jeśli będzie takie, to wojewoda nie da zezwolenia. [Przykład 1]

Prościej dla Ukraińca

Firmy i osoby fizyczne mogą zatrudniać Ukraińców, Rosjan, Białorusinów, Mołdawian i Gruzinów według uproszczonej procedury. Wystarczy, że zarejestrują bezpłatnie oświadczenie o zamiarze powierzenia pracy cudzoziemcowi w powiatowym urzędzie pracy (PUP). Ten dokument daje takim osobom możliwość pracy w Polsce bez zezwolenia przez sześć miesięcy w ciągu roku. Okazują go w polskim konsulacie, kiedy starają się o wizę pracowniczą w Polsce. Po jej otrzymaniu nie ma przeszkód do podjęcia zatrudnienia.

Cudzoziemiec ze Wschodu może pracować bez zezwolenia na pracę, jeśli pracodawca zawrze z nim umowę w formie pisemnej. Warto przy tym podkreślić, że obowiązek ten dotyczy nie tylko umowy o pracę (co zresztą już wcześniej wynikało z kodeksu pracy), ale też umów cywilnoprawnych. Niedopełnienie tego obowiązku stanowi wykroczenie w myśl art. 120 ust. 1 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 68, poz. 415 z późn. zm.) i podlega karze grzywny od 3 tys. do 5 tys. zł. Inspektorzy pracy (oraz właściwe organy Straży Granicznej) są uprawnieni do kierowania w tej sprawie wniosków o ukaranie do sądu. [Przykład 2]

Dopuszczalny okres pracy cudzoziemca posiadającego oświadczenie - sześć miesięcy w ciągu kolejnych 12 miesięcy - obejmuje jej wykonywanie we wszystkich podmiotach, na rzecz których miała ona miejsce w tym okresie. Oświadczenie musi być zarejestrowane przed podjęciem pracy.

Pracodawca w oświadczeniu podaje nazwę zawodu, miejsca wykonywania pracy, daty jej rozpoczęcia, rodzaju umowy, na podstawie której praca ma być wykonywana, oraz wysokości przewidzianego wynagrodzenia brutto dla cudzoziemca. Podmiot zamierzający powierzyć pracę cudzoziemcowi jest również zobowiązany oświadczyć, że zapoznał się z przepisami dotyczącymi zatrudniania i pobytu cudzoziemców w Polsce oraz że nie ma możliwości zaspokojenia swoich potrzeb kadrowych, opierając się na lokalnym rynku pracy.

Oświadczenie jest rejestrowane przez PUP właściwy ze względu na miejsce pobytu stałego lub siedzibę podmiotu powierzającego wykonywanie pracy cudzoziemcowi. Powiatowy urząd pracy stwierdza miejsce pobytu stałego na podstawie zameldowania na pobyt stały zgodnie z przepisami o ewidencji ludności.

Surowe kary

Podmiot powierzający wykonywanie pracy cudzoziemcowi jest obowiązany żądać od niego przedstawienia przed rozpoczęciem pracy ważnego dokumentu (wizy) uprawniającego do pobytu na terytorium Polski. Zatrudniający (osoba fizyczna lub przedsiębiorca) musi przechowywać kopie tego dokumentu przez cały okres wykonywania pracy przez cudzoziemca. Zatrudniający musi także uzupełnić o wspomnianą kopię akta osobowe cudzoziemca pozostającego w zatrudnieniu.

Kopię takich dokumentów zatrudniający będzie musiał okazywać inspektorom Państwowej Inspekcji Pracy (PIP) lub funkcjonariuszom Straży Granicznej. Czyli przedstawicielom tych organów, które mają prawo do kontrolowania legalności zatrudnienia obcokrajowców. Funkcjonariusze oprócz tego mogą sprawdzać, czy osoba zatrudniona ma prawo do przebywania w Polsce. PIP będzie informowała ministra pracy i polityki społecznej oraz ministra spraw wewnętrznych o sektorach działalności - zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności (PKD) - o szczególnym narażeniu na nielegalne zatrudnienie. [Przykład 3]

Główny inspektor pracy będzie przekazywać obu wspomnianym ministrom, nie później niż do 30 kwietnia następnego roku, zbiorcze wyniki kontroli z uwzględnieniem liczby już tych przeprowadzonych oraz procentowego udziału podmiotów zatrudniających nielegalnie.

Kara więzienia

Przedsiębiorcom grożą surowe kary za nielegalne zatrudnienie cudzoziemca spoza Unii Europejskiej. Działając w ten sposób, nieuczciwi pracodawcy dopuszczają się przestępstwa lub wykroczenia. Zgodnie bowiem z przepisami ten, kto powierza w tym samym czasie wykonywanie pracy wielu obcokrajowcom przebywającym bez ważnego dokumentu uprawniającego do pobytu na terytorium Polski, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności. Taka sama sankcja grozi temu, kto powierza wykonywanie pracy małoletniemu cudzoziemcowi. Z karą musi się liczyć też ten, kto w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą uporczywie powierza wykonywanie pracy obcokrajowcowi. Trzy lata pozbawienia wolności grozi zaś podmiotowi, który go zatrudnia w warunkach szczególnego wykorzystania. Przez takie rozumie się warunki pracy osoby lub osób, którym powierzono wykonywanie pracy z naruszeniem prawa, uchybiające godności człowieka i rażąco odmienne, w szczególności ze względu na płeć, w porównaniu z warunkami pracy osób, którym powierzono wykonywanie pracy zgodnie z prawem, wpływające zwłaszcza na ich zdrowie lub bezpieczeństwo.

Tej samej karze (czyli trzech lat więzienia) podlega ten, kto powierza pracę cudzoziemcowi będącemu pokrzywdzonym przestępstwem określonym w art. 189a par. 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 z późn. zm.). Ten przepis dotyczy handlu ludźmi. Ustawa przewiduje też grzywnę do 10 tys. złotych za wykroczenie, jakim jest powierzenie przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą pracy cudzoziemcowi bez wizy, w przypadku gdy nie ma ona związku z działalnością. Podżeganie do tego czynu i pomocnictwo też będą karalne.

Grzywnę może więc zapłacić osoba, która świadomie godzi się na to, żeby obcokrajowiec bez prawa pobytu podjął zatrudnienie, i zachęca do takiego działania zarówno jego, jak i przedsiębiorcę. Sankcje finansową poniesie na przykład pośrednik (agencja zatrudnienia), który miała udział w doprowadzeniu do zatrudnienia takiej osoby.

PRZYKŁADY

1 Czy obcokrajowiec może poskarżyć się do sądu

Obcokrajowcowi przebywającemu na terenie Polski bez ważnego dokumentu uprawniającego do pobytu, któremu powierzono wykonywanie pracy, przysługuje roszczenie o wypłatę zaległego wynagrodzenia i związanych z nim świadczeń. Przy dochodzeniu przez niego pensji domniemywa się istnienie stosunku pracy przez okres co najmniej trzech miesięcy, chyba że pracodawca lub cudzoziemiec dowiodą innego okresu zatrudnienia.

Tę regułę (domniemanie) sąd stosuje w przypadku wydawania orzeczenia o istnieniu stosunku pracy. Jeśli obcokrajowiec wykonywał pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, przy dochodzeniu zaległego wynagrodzenia domniemywa się, że przysługiwało mu ono w wysokości trzykrotnej minimalnej płacy. Podmiot powierzający wykonywanie pracy cudzoziemcowi przebywającemu bez ważnego dokumentu uprawniającego do pobytu na terytorium Polski jest obowiązany pokryć koszty związane z przesłaniem obcokrajowcowi zaległych należności do państwa, do którego powrócił lub został wydalony.

2 Czy firma straci prawo do zamówień publicznych

W przypadku skazania za przestępstwo nielegalnego zatrudnienia obcokrajowca bez prawa pobytu sąd może orzec wobec nieuczciwego pracodawcy zakaz dostępu do środków pochodzących z funduszy unijnych na okres od roku do pięciu lat. Egzekucję pieniędzy prowadzi naczelnik urzędu skarbowego właściwy ze względu na siedzibę sądu pierwszej instancji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W celu wykonania ściągnięcia od beneficjenta przyznanej mu pomocy unijnej sąd przesyła niezwłocznie organowi egzekucyjnemu odpis lub wyciąg wyroku.

Ponadto konsekwencją dla skazanego jest zakaz brania przez niego przez rok udziału w przetargach publicznych, licząc od dnia uprawomocnienia się wyroku. Taki okres dotyczy zarówno wykonawców będących osobami fizycznymi, jak i spółek jawnych, partnerskich, komandytowych, komandytowo-akcyjnych lub osób prawnych, których odpowiednio wspólnika, partnera, członka zarządu, komplementariusza lub urzędującego członka organu zarządzającego prawomocnie skazano za przestępstwo.

3 Czy ZUS powiadomi Straż Graniczną

PIP i Straż Graniczna automatycznie otrzymują z ZUS dane płatników, między innymi firm, które w ostatnim kwartale zgłosiły do ubezpieczeń społecznych co najmniej jednego cudzoziemca. ZUS przekazuje takie informacje do końca ostatniego dnia roboczego miesiąca następującego po upływie kwartału, którego dotyczy wykaz. Ponadto na wniosek inspekcji albo straży udostępnia im dane ubezpieczonego cudzoziemca w ciągu 7 dni od dnia otrzymania pisemnego wniosku.

Informacje o płatniku czy obcokrajowcu są bardzo rozbudowane. Dane o płatniku obejmują: NIP, REGON, PESEL, numer według Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD) oraz serię i numer dowodu osobistego albo paszportu, jeżeli płatnikowi składek nie nadano NIP, REGON lub jednego z nich. Z kolei dane o samym cudzoziemcu obejmą: rodzaj, serię i numer dokumentu tożsamości, PESEL (jeżeli został nadany), imię i nazwisko, datę urodzenia, obywatelstwo, płeć, adres zameldowania, zamieszkania, do korespondencji, kod tytułu ubezpieczenia, datę powstania, zgłoszenia, wygaśnięcia i wyrejestrowania z obowiązku ubezpieczeń społecznych. Dotyczą również wymiaru czasu pracy, podstawy wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz daty opłacenia składki.

Ukraińcy, Rosjanie, Białorusini, Mołdawianie i Gruzini mogą pracować bez zezwolenia

Paweł Jakubczak

pawel.jakubczak@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 87 - 88k ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 68, poz. 415 z późn. zm.). Art. 1, 2, 3, 10 - 11 ustawy z 10 maja 2012 r. o skutkach powierzania wykonywania pracy cudzoziemcom przebywającym wbrew przepisom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. poz. 769). Par. 1 rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 20 lipca 2011 r. w sprawie przypadków, w których powierzenie wykonywania pracy cudzoziemcowi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest dopuszczalne bez konieczności uzyskania zezwolenia na pracę (Dz.U. nr 155, poz. 919).