Naprawienia szkody wyrządzonej naruszeniem zakazu konkurencji można żądać przez trzy lata

Świadczenia odszkodowawcze przysługujące byłemu pracownikowi za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy (art. 101² par. 1 i 3 k.p.) przedawniają się tak jak roszczenia ze stosunku pracy (w związku i w drodze analogii z art. 291 par. 1 k.p.).

Pozwany był zatrudniony u strony powodowej od 1 września 2001 r. do 15 grudnia 2006 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, w pełnym wymiarze czasu pracy, na stanowisku kierownika filii. W październiku 2003 roku strony zawarły umowę o zakazie konkurencji w czasie trwania zatrudnienia oraz przez rok po ustaniu stosunku pracy. Zobowiązywała ona pozwanego do nieprowadzenia działalności konkurencyjnej wobec działalności określonej w dokumentach statutowych pracodawcy.

W okresie zatrudnienia u powoda pozwany nabył udziały w innej spółce, a także objął funkcję prezesa jej zarządu i rozpoczął przygotowania do prowadzenia działalności handlowej. 8 grudnia 2006 r. spółka ta została zarejestrowana w KRS. 8 lutego 2007 r. pozwany jako prezes jej zarządu podpisał z nią umowę o pracę. Spółka ta od grudnia 2006 roku miała charakter typowo handlowy. Zajmowała się handlem hurtowym i detalicznym materiałów z branży sanitarno-hydrauliczno-grzewczej. Pierwszej transakcji dokonała 12 lutego 2007 r. Była ona podmiotem konkurencyjnym wobec powoda.

Pozwany jeszcze w trakcie świadczenia pracy u strony powodowej uzyskał od zatrudnionego u niej informatyka listę odbiorców z filii w Olsztynie. Stosunek pracy łączący powoda z pozwanym rozwiązał się - na wniosek pozwanego - w drodze porozumienia stron. Po rozwiązaniu stosunku pracy i uruchomieniu przez pozwanego konkurencyjnej działalności w innej spółce doszło do odejścia ponad połowy pracowników powoda, którzy następnie znaleźli zatrudnienie w konkurencyjnej spółce pozwanego. Sprzedaż towarów w filii powoda spadła o 33,3 proc. W wyniku tej konkurencyjnej działalności pozwanego strona powodowa nie osiągnęła marży z utraconego obrotu w kwocie około 200 000 zł. O podjęciu działalności konkurencyjnej przez pozwanego ówczesny właściciel i zarazem prezes zarządu strony powodowej dowiedział się 26 grudnia 2006 r. Następnie wytoczył powództwo o naprawienie części poniesionej szkody (w kwocie 70 000 zł) powstałej na skutek naruszenia przez pozwanego zakazu konkurencji. Wyrokiem z 15 czerwca 2009 r. sąd rejonowy zasądził dochodzoną kwotę, a apelacja pozwanego od tego wyroku została oddalona. W omawianym postępowaniu powód domagał się zasądzenia kolejnej części należnego odszkodowania (w wysokości 70 000 zł) za szkodę wyrządzoną naruszeniem przez pozwanego zakazu konkurencji. Sąd pierwszej instancji uwzględnił to powództwo w całości, uznając, że pozwany naruszył zakaz konkurencji zarówno w czasie trwania stosunku pracy, jak i po jego zakończeniu. Sąd podkreślił, że we wcześniejszym postępowaniu została przesądzona zasada odpowiedzialności pozwanego za naruszenie zakazu konkurencji. Sąd uznał też, że nie znajduje tu zastosowania roczny termin przedawnienia z art. 291 par. 2¹ k.p., gdyż dotyczy on zakazu konkurencji w trakcie trwania stosunku pracy. Roszczenie powoda oparte było na art. 101² par. 2 k.p., do którego odnosi się art. 291 par. 3 k.p., a zatem zastosowanie znajdował trzyletni okres przedawnienia (art. 118 k.c.). Wyrok ten został zaskarżony apelacją pozwanego. Sąd okręgowy uwzględnił apelację w zakresie, w jakim kwestionowała ona przyjęty przez sąd pierwszej instancji początek biegu terminu przedawnienia roszczenia, co jednak nie doprowadziło do wzruszenia zaskarżonego wyroku. Został on zaskarżony skargą kasacyjną.

Uzasadnienie Sąd Najwyższy zaznaczył, że termin przedawnienia roszczenia o wyrównanie szkody z tytułu i w związku z naruszeniem przez byłego pracownika zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy wynosi trzy lata - na podstawie odpowiedniego stosowania art. 118 i art. 471 k.c. w związku z art. 300 k.p. - a nie dziesięć lat. Jest to spowodowane już tym, że w okresie trzech lat przedawnia się roszczenie z zakresu prawa pracy o odszkodowanie należne pracownikowi od pracodawcy za powstrzymywanie się od podejmowania działalności konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy (art. 101² par. 1 zdanie drugie i par. 3 k.p. w związku z art. 118 k.c. w związku z art. 300 k.p.). W rozpoznanej sprawie roszczenie odszkodowawcze strony powodowej nie uległo jednak przedawnieniu. Według ustaleń niekwestionowanych w skardze kasacyjnej, firma konkurencyjna wobec strony powodowej (której wspólnikiem i prezesem zarządu został pozwany) dokonała pierwszej transakcji handlowej 12 lutego 2007 r. Dopiero w następstwie podjęcia w tej dacie realnej działalności konkurencyjnej względem powoda mogła powstać po jego stronie szkoda z tytułu naruszenia przez pozwanego (byłego pracownika) zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Wymagalność roszczenia o wyrównanie szkody wyrządzonej naruszeniem przez byłego pracownika zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy zawsze wymaga ujawnienia szkody przez byłego pracodawcę. W rozpoznawanej sprawie szkoda nie powstała w dniu powzięcia wiadomości o tym, że pozwany pracownik podjął działalność konkurencyjną w firmie konkurencyjnej, ani po dniu rozwiązania stosunku pracy, gdyż w obu tych datach firma ta nie rozpoczęła jeszcze prowadzenia działalności konkurencyjnej, z której wynikłaby szkoda dla strony powodowej. Bieg terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego byłego pracodawcy rozpoczyna się w dniu, w którym jego roszczenie o wyrównanie szkody wynikającej z naruszenia zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy stało się wymagalne, tj. wtedy gdy były pracodawca jako "wzajemnie" uprawniony z umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy mógł w najwcześniejszym możliwie terminie zażądać od byłego już pracownika wyrównania szkody spowodowanej naruszeniem zakazu konkurencji.

Przenosząc te rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, w której pozwany były pracownik naruszył obowiązujący go zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy, należało uznać, że szkoda byłego pracodawcy będąca następstwem złamania tego zakazu przez byłego pracownika powstała nie wcześniej niż w miesiącu podjęcia działalności przez konkurencyjną firmę (luty 2007 roku). Dopiero po tym terminie możliwe było ujawnienie materialnych skutków złamania przez pozwanego (byłego pracownika) obowiązującego go zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy, tj. możliwie było wykazanie, że na skutek naruszenia zakazu konkurencji prowadzona przez stronę powodową działalność gospodarcza doznała uszczerbku majątkowego w postaci zmniejszenia się obrotów, wyników i marży handlowej (zysku).

Sąd Najwyższy zaznaczył, że wprawdzie nie można wykluczyć przypadków, w których do wyrządzenia szkody z naruszenia zakazu konkurencji w stosunkach pracy (w czasie trwania, a także po ustaniu stosunku pracy), dochodzi z winy nieumyślnej, ale co do zasady wyrządzenie takiej szkody jest następstwem oczywiście umyślnego złamania zakazu konkurencji przez pracownika lub byłego pracownika, który w zamiarze co najmniej ewentualnym godzi się ze skutkami złamania klauzuli konkurencyjnej w postaci wyrządzenia szkody pracodawcy lub byłemu pracodawcy. Przy takim postrzeganiu przesłanki winy pracownika lub byłego pracownika twierdzenie, że z reguły umyślne wyrządzenie szkody ze złamania zakazu konkurencji w czasie trwania stosunku pracy przedawnia się według art. 291 par. 3 k.p., tj. na podstawie bezpośredniego stosowania przepisów kodeksu cywilnego o przedawnieniu roszczeń, podważałoby w tym "umyślnym" zakresie regulację art. 291 par. 2¹ k.p. Zgodnie z jego treścią roszczenia odszkodowawcze pracodawcy z naruszenia zakazu konkurencji przez pracownika w trakcie trwania stosunku pracy, o których mowa w art. 101¹ par. 2 k.p., przedawniają się z upływem roku od dnia powzięcia przez pracodawcę wiadomości o wyrządzeniu szkody, nie później niż z upływem trzech lat od jej wyrządzania. Umyślne wyrządzenie szkody na skutek złamania przez byłego pracownika zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy podlega kwalifikacji jako naruszenie zasad kontraktowej odpowiedzialności odszkodowawczej (art. 471 k.c. w związku z art. 300 k.p.), gdyż wynika ze złamania kontraktu prawa pracy (klauzuli konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy), zawieranej na podstawie przepisów prawa pracy. To decydujące pracownicze uwarunkowanie sprawia, że roszczenie odszkodowawcze byłego pracodawcy o naprawienie szkody wyrządzonej złamaniem obowiązującego byłego pracownika zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy niewątpliwie nosi cechy sprawy z zakresu prawa pracy. Jego podstawą i "umocowaniem" jest bowiem umowa (klauzula konkurencyjna) prawa pracy. W konsekwencji okres przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody wynikającej z pracowniczego podłoża (związanej z nim) wymaga odpowiedniego stosowania przepisów o przedawnieniu kontraktów cywilnoprawnych (art. 118 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Oznacza to, że termin przedawnienia roszczenia odszkodowawczego byłego pracodawcy nie powinien przekraczać trzech lat od dnia dowiedzenia się o szkodzie wyrządzonej naruszeniem klauzuli konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy. Taka teza jest adekwatna ("koherentna") z 3-letnim okresem przedawnienia roszczeń byłego pracownika o wypłatę umownego odszkodowania z tytułu powstrzymania się od podejmowania działalności konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy (art. 101² par. 3 k.p.), które przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym roszczenie to stało się wymagalne. Zasadą prawa pracy jest nie dłuższy niż 3-letni termin przedawnienia kontraktowych roszczeń ze stosunku pracy lub roszczeń "nierozerwalnie" związanych z tym stosunkiem (odpowiednio art. 291 par. 1 k.p.).

z 24 kwietnia 2012 r., sygn. akt I PK 56/12.

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/178/i02.2012.178.217000900.803.jpg@RY2@

Wojciech Ostaszewski, asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego

W omawianym wyroku Sąd Najwyższy rozstrzygnął ważny problem przedawnienia roszczeń pracodawcy z tytułu szkody wyrządzonej naruszeniem klauzuli konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy. Zgodnie z art. 291 par. 2 k.p. roszczenia pracodawcy o naprawienie szkody, wyrządzonej przez zatrudnionego wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych, ulegają przedawnieniu z upływem roku od dnia, w którym pracodawca powziął wiadomość o wyrządzeniu przez pracownika szkody, nie później jednak niż z upływem 3 lat od jej wyrządzenia. Przepis ten stosuje się również do roszczenia pracodawcy o wyrównanie szkody poniesionej na skutek naruszenia przewidzianego w umowie zakazu konkurencji w czasie trwania stosunku pracy. Jednocześnie kodeks pracy przewiduje, iż w przypadku wyrządzenia szkody przez pracownika z winy umyślnej do przedawnienia roszczenia o naprawienie tej szkody stosuje się przepisy kodeksu cywilnego.

Jak słusznie wskazał Sąd Najwyższy, w praktyce do naruszenia zakazu konkurencji dochodzi z reguły umyślnie, co zgodnie z literalną wykładnią prowadziłoby do wniosku, iż w takim przypadku zastosowanie znajdą przepisy kodeksu cywilnego. Sąd Najwyższy uznał jednak w omawianym wyroku, że "nazbyt formalistyczne byłoby uznanie 10-letniego przedawnienia roszczenia odszkodowawczego byłego pracodawcy za szkodę wyrządzoną naruszeniem klauzuli konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy" i stwierdził, że termin ten nie powinien przekraczać trzech lat od dnia dowiedzenia się o szkodzie wyrządzonej naruszeniem klauzuli konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy. Orzeczenie to ma z pewnością duże znaczenie praktyczne.