Kiedy i w jakim wymiarze urzędnik może zostać po godzinach

W administracji publicznej urzędnicy są zatrudniani na podstawie kilku ustaw. W rządowej najczęściej stosuje się ustawę o służbie cywilnej, w innych urzędach centralnych mają zastosowanie przepisy o pracownikach urzędów państwowych, a w jeszcze innych o pracownikach samorządowych. W efekcie w poszczególnych urzędach inaczej jest m.in. rozliczany dodatkowy czas pracy lub sposób zatrudnienia. Jednak przy okazji zmian przepisów dochodzi do ujednolicania przynajmniej części przepisów wspomnianych ustaw.

Za przykład mogą posłużyć wprowadzone przed dwoma laty zmiany dotyczące dodatkowej pracy dla pracowników urzędów państwowych. Została ona dostosowana do pozostałych pracowników administracji państwowej.

Bez zgody nie ma dodatkowej pracy

Zgodnie z nowelizacją z 2010 roku ustawy o pracownikach urzędów państwowych szef urzędu musi uzyskać zgodę pracownika opiekującego się dzieckiem, aby ten został w pracy po godzinach. Wcześniej obowiązywał bezwzględny zakaz zlecania dodatkowej pracy urzędniczkom opiekującym się małymi dziećmi i osobami wymagającymi stałej opieki. Nawet za zgodą pracodawca nie mógł im zlecić pozostania po godzinach. Po zmianach zarówno mężczyźni, jak i kobiety mogą sami decydować o tym, czy chcą dłużej zostać w pracy.

Podstawowa zasada 8 godzin na dobę

Pracownicy urzędów państwowych mają jednak określony czas pracy. Nie może on przekraczać 8 godzin na dobę i średnio 40 godzin tygodniowo. W uzasadnionych przypadkach może zostać wydłużony do 12 godzin. Jeśli jest taka potrzeba, urzędnicy muszą też pracować w nocy, święta i niedziele. Tych wyjątków nie stosuje się do kobiet w ciąży. Nowelizacja ustawy sprzed dwóch lat utrzymała bezwzględny zakaz zatrudniania ich w nadgodzinach.

Rozkład czasu pracy w tygodniu oraz jego wymiar w poszczególnych dniach tygodnia ustala kierownik urzędu zgodnie z zasadami określonymi w rozporządzeniu prezesa Rady Ministrów z 25 kwietnia 2007 r. w sprawie czasu pracy pracowników urzędów administracji rządowej (Dz.U. nr 76, poz. 505 z późn. zm.). Zgodnie z nim dni tygodnia niebędących dniami pracy w urzędzie nie wlicza się do urlopu wypoczynkowego. Z kolei urzędnikowi państwowemu za pracę wykonywaną na polecenie przełożonego, poza normalnymi godzinami pracy, przysługuje według jego wyboru wynagrodzenie lub wolny czas, z tym że ten może być udzielony w okresie bezpośrednio poprzedzającym urlop wypoczynkowy lub po jego zakończeniu. [Przykład 1]

Urzędnikom zatrudnionym w urzędach naczelnych i centralnych organów administracji państwowej na stanowiskach kierowniczych i samodzielnych przysługuje wolny czas za pracę wykonywaną w porze nocnej oraz w niedzielę lub święto.

Poświadczenie opieki nad dzieckiem

Urzędnik, który opiekuje się dzieckiem do lat ośmiu, powinien przedstawić w dziale kadr pracodawcy oświadczenie o sprawowaniu opieki nad dzieckiem i dołączyć do niego skrócony odpis aktu jego urodzenia. Urzędnik opiekujący się osobą niepełnosprawną poza oświadczeniem może dołączyć orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności (umiarkowane lub znaczne). To pierwsze dotyczy dzieci w wieku do lat 16. Dodatkowo zainteresowany może potwierdzić fakt opiekowania się osobą niepełnosprawną zaświadczeniem z gminy, które potwierdzi, że otrzymuje świadczenia na tę osobę - np. zasiłek pielęgnacyjny.

Dłuższe zatrudnienie możliwe też w rządzie

W ministerstwach, urzędach wojewódzkich i skarbowych niewielka część pracowników jest również zatrudniana na podstawie ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Są to najczęściej stanowiska związane z obsługą jednostki. W zdecydowanej większości w administracji rządowej zatrudnieni są pracownicy i urzędnicy służby cywilnej. Tworzą oni tzw. korpus służby cywilnej.

Czas pracy członków korpusu służby cywilnej nie może przekraczać ośmiu godzin na dobę i średnio 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż osiem tygodni. W przypadkach uzasadnionych rodzajem pracy i jej organizacją mogą być stosowane rozkłady czasu pracy, w których jest dopuszczalne przedłużenie czasu pracy do 12 godzin na dobę. Nie może jednak przekraczać średnio 40 godzin na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż 12 tygodni.

Podobnie jak przy pracownikach urzędów państwowych, dni tygodnia niebędących dniami pracy w urzędzie nie wlicza się do urlopu wypoczynkowego. Jeżeli wymagają tego potrzeby urzędu, członek korpusu służby cywilnej na polecenie przełożonego wykonuje pracę w godzinach nadliczbowych, w tym w wyjątkowych przypadkach także w nocy oraz w niedziele i święta.

Pracownikowi służby cywilnej za pracę wykonywaną na polecenie przełożonego w godzinach nadliczbowych przysługuje czas wolny w tym samym wymiarze. Z kolei urzędnikowi z korpusu za pracę w godzinach nadliczbowych wykonywaną w porze nocnej udzielany jest czas wolny w tym samym wymiarze. Urzędnikowi za pracę w niedzielę przysługuje dzień wolny od pracy w najbliższym tygodniu, a za pracę w święto przysługuje inny dzień wolny.

W nadgodzinach nie wolno pracować kobietom w ciąży, które są w korpusie służby cywilnej. Kierownik nie może też zlecać dodatkowej pracy - bez zgody członka korpusu służby cywilnej - jeśli sprawują one opiekę nad osobami wymagającymi stałej opieki lub dziećmi w wieku do lat ośmiu. [Przykład 2]

W gminach podobne zasady

Pracownicy samorządowi również muszą zostawać po godzinach, jeśli zajdzie taka potrzeba. Dlatego podwładny na polecenie przełożonego wykonuje pracę w godzinach nadliczbowych, w tym w wyjątkowych przypadkach także w porze nocnej oraz w niedziele i święta. Tego obowiązku nie stosuje się do kobiet w ciąży oraz, bez ich zgody, do pracowników samorządowych sprawujących opiekę nad osobami wymagającymi stałej pomocy lub opiekujących się dziećmi w wieku do ośmiu lat.

Pracownikowi samorządowemu za pracę wykonywaną na polecenie przełożonego w godzinach nadliczbowych przysługuje, według jego wyboru, wynagrodzenie albo czas wolny w tym samym wymiarze, z tym że wolne na wniosek pracownika może być udzielone w okresie bezpośrednio poprzedzającym urlop wypoczynkowy lub po jego zakończeniu. [Przykład 3]

Naliczanie nadgodzin

Pracownicy obsługi urzędów zatrudnieni na podstawie kodeksu pracy oprócz normalnego wynagrodzenia otrzymują dodatek w wysokości:

● 100 proc. wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających:

- w nocy,

- w niedziele i święta niebędące dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy,

- w dniu wolnym od pracy udzielonym pracownikowi w zamian za pracę w niedzielę lub w święto, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy,

● 50 proc. wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w każdym innym dniu od wskazanych powyżej.

Ważne

Zgodnie z nowelizacją z 2010 roku ustawy o pracownikach urzędów państwowych dyrektor musi uzyskać zgodę pracownika opiekującego się dzieckiem do lat 8, lub osobą starszą, aby ten został w pracy po godzinach

Kobiety w ciąży zatrudnione w urzędach mają bezwzględny zakaz pracy po godzinach

PRZYKŁADY

1 Praca po godzinach nie ma żadnego wpływu na podwyższenie trzynastej pensji

Do wypłacanej premii dla pracownika nie mają zastosowania przepisy o udzielaniu urlopu wypoczynkowego, ustalaniu i wypłacaniu wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalencie pieniężnym za urlop (wyrok SN z 22 września 2000 r., sygn. akt I PKN 33/00, OSNP 2002/8/182). Premia uznaniowa, która nie ma charakteru roszczeniowego, nie jest składnikiem wynagrodzenia za pracę i wobec tego nie mieści się w pojęciu wynagrodzenia urlopowego (wyrok SN z 20 lipca 2000 r., sygn. akt I PKN 17/00, OSNP 2002/3/77). Urzędnik więc poza premią nie otrzyma dodatkowego wynagrodzenie rocznego. Nie ma też prawa do rekompensaty za nadgodziny w postaci dodatkowego wynagrodzenia lub zwiększonego wymiaru czasu wolnego.

2 Nie można karać urzędnika za to, że opiekował się dzieckiem

Jeśli urzędnik informował, że opiekuje się dzieckiem, to nie powinien być zwalniany z pracy po pierwszej negatywnej ocenie. Pracownik ma do tego prawo i jeśli się nie zgadza na dłuższą pracę, to jego bezpośredni przełożony powinien taką decyzję uszanować. Istotne jest to, czy były inne przyczyny negatywnej oceny. Jeśli z podwładnym zostanie rozwiązana umowa, to pozostaje mu odwołanie się od wypowiedzenia umowy do sądu pracy. Może tam kwestionować zasadność wypowiedzenia umowy o pracę i sposób dokonania negatywnej oceny pracowniczej. W razie nierozpatrzenia przez dyrektora generalnego w terminie sprzeciwu albo jego nieuwzględnienia członek korpusu służby cywilnej może odwołać się do sądu pracy. Takiej możliwości nie mają pracownicy samorządowi. Mogą oni odwołać się do sądu pracy dopiero po drugiej negatywnej ocenie, czyli rozwiązaniu umowy.

3 Prezydent miasta może zrekompensować dodatkowe zadania

Za pracę wykonywaną w godzinach nadliczbowych przysługuje wynagrodzenie albo czas wolny. Tak stanowi art. 42 ust. 4 ustawy z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. nr 223, poz. 1458). Taka rekompensata ma być wypłacona w tym samym wymiarze. Pracownikom samorządu nie należą się więc żadne ekstradodatki czy dłuższe wolne za nadgodziny. Takie stanowisko zajmuje Państwowa Inspekcja Pracy. Jej zdaniem przepis ten jest szczególny i nie można stosować tu kodeksu pracy. Podobnie uważają regionalne izby obrachunkowe. Resort pracy wyjaśnia, że pracownik samorządowy, jak każdy inny, powinien za nadgodziny mieć zagwarantowane dodatkowe wynagrodzenie lub zwiększony wymiar czasu wolnego. Taką zasadę przewiduje Europejska Karta Społeczna, która obowiązuje Polskę. W efekcie samorządy, które wprowadzają dodatkowe rekompensaty, mogą się powołać na przepisy międzynarodowe. Sami autorzy ustawy w kancelarii premiera uważają, że ustawa nie wprowadzała odgórnie obowiązkowej rekompensaty za nadgodziny, bo nie wszystkie gminy na to stać. Dlatego też w tym zakresie pozostaje dowolność.

Artur Radwan

artur.radwan@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 5 sierpnia 2010 r. o zmianie ustawy o pracownikach urzędów państwowych (Dz.U. nr 165, poz. 1118). Art. 42 ustawy z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. nr 223, poz. 1458). Art. 97 ustawy z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. nr 227, poz. 1505).