Zawinił podwładny, ale zapłaci pracodawca

Zgodnie z art. 120 par. 1 ustawy z 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.; dalej: k.p.) w razie wyrządzenia przez pracownika przy wykonywaniu przez niego obowiązków pracowniczych szkody osobie trzeciej, zobowiązany do naprawienia szkody jest wyłącznie pracodawca. Przepis ten ma w założeniu chronić osoby poszkodowane. Często bowiem (ze względu na możliwy rozmiar szkody) uzyskanie odszkodowania od pracownika (sprawcy szkody) przez poszkodowanych byłoby znacznie utrudnione, a niekiedy wręcz niemożliwe.

W orzecznictwie wskazuje się także, iż zawarte w art. 120 par. 1 k.p. wyłączenie odpowiedzialności wobec osoby trzeciej dyktowane jest ochroną pracownika (sprawcy) przed surowymi skutkami odpowiedzialności cywilnej ze względu na związane z procesem pracy ryzyko popełnienia uchybień bądź zaniedbań, co niejednokrotnie może powodować powstanie wysokiej szkody (wyrok Sądu Najwyższego z 30 października 1975 r., sygn. akt III PR 82/75, LEX nr 14290).

Kim jest osoba trzecia

Osobą trzecią w rozumieniu art. 120 par. 1 k.p. może być każda osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej - np. inny pracodawca, którego zakład jest miejscem wykonywania pracy należącej do obowiązków pracownika (wyrok SN z 27 lutego 1975 r., sygn. akt I PR 238/74, OSPiKA 1975/7/11). Osobą trzecią jest również inny pracownik zatrudniony w tym samym co sprawca zakładzie (uchwała składu 7 sędziów SN z 12 czerwca 1976 r., sygn. akt III CZP 5/76, OSNCP 1977/4/61).

Jakie przesłanki

Przede wszystkim musi powstać szkoda u osoby trzeciej. Chodzi tutaj zarówno o szkodę majątkową, jak i szkodę na osobie (np. uszczerbek za zdrowiu poszkodowanego). Ponadto pracodawca poniesie odpowiedzialność wobec osoby trzeciej za działania swego pracownika, o ile szkoda taka powstała przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych (wyrok SN z 19 lutego 1976 r., sygn. akt III PR 21/76, PiZS 1977/10/68), a także przy nienależytym wykonywaniu obowiązków względem powierzonego mu mienia (uchwała SN z 21 grudnia 1987 r., sygn. akt III PZP 54/87, OSNCP 1989/9/132). Pracodawca nie poniesie zatem odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez pracownika na terenie zakładu, jeżeli sprawca szkody wyrządził ją innej osobie przez czynności wykraczające poza zakres jego obowiązków pracowniczych i poza zakres działalności zakładu pracy. Sprawca takiej szkody, wyrządzając ją jedynie przy sposobności zatrudnienia w zakładzie pracy, nie występuje w charakterze pracownika, nie działa bowiem w zamiarze osiągnięcia celów objętych działalnością zakładu pracy. W takim przypadku pracownik ma obowiązek osobistego naprawienia szkody.

Co na to kodeks cywilny

Przeważa pogląd, że art. 120 k.p. nie stanowi samodzielnej podstawy prawnej odpowiedzialności pracodawcy wobec osoby trzeciej. Zachodzi zatem potrzeba sięgnięcia do odpowiednich przepisów ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121 ze zm.; dalej: k.c.) o odpowiedzialności odszkodowawczej kontraktowej lub z tytułu czynu niedozwolonego - w szczególności art. 430 i 474 k.c. Zgodnie z pierwszym z nich, kto na własny rachunek powierza wykonanie czynności osobie, która przy wykonywaniu tej czynności podlega jego kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jego wskazówek, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną z winy tej osoby przy wykonywaniu powierzonej jej czynności. Zatem pracodawca jako zwierzchnik ponosi odpowiedzialność na zasadzie ryzyka. Uzasadnieniem dla tej szczególnej, zaostrzonej odpowiedzialności są władcze uprawnienia, z których może korzystać przełożony, aby w jego interesie podwładny wykonał powierzoną mu czynność. Przepis nie określa także żadnych okoliczności uchylających odpowiedzialność pracodawcy. Wskazuje jednak dodatkową przesłankę odpowiedzialności powierzającego, w postaci winy podwładnego (pracownika).

Jeżeli pracodawcę łączy z poszkodowanym stosunek obligacyjny (umowa), a czynność, przy której wykonywaniu została wyrządzona szkoda, objęta jest świadczeniem pracodawcy (jako kontrahenta), wówczas może znaleźć zastosowanie art. 474 k.c. Zgodnie z nim dłużnik (pracodawca) odpowiedzialny jest jak za własne działanie lub zaniechanie za działania i zaniechania osób, z których pomocą zobowiązanie wykonywa, jak również osób, którym wykonanie zobowiązania powierza.

Odpowiedzialność pracodawcy na tej podstawie także została ukształtowana na zasadzie ryzyka. Jest to uzasadnione tym, że poszkodowany kontrahent nie ma z reguły wpływu na to, jakim osobom faktyczne wykonanie czynności zostanie powierzone. Jednak w takiej sytuacji dłużnik (pracodawca) może zwolnić się od odpowiedzialności na takich samych zasadach, jakby mógł się zwolnić od odpowiedzialności, gdyby zobowiązanie wykonywał sam (poprzez wykazanie, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy jest następstwem okoliczności, za które pracodawca odpowiedzialności nie ponosi).

Na zasadach ogólnych

Sąd Najwyższy - mając na uwadze ochronę interesów poszkodowanych - dopuszcza niekiedy bezpośrednią odpowiedzialność pracownika. W wyroku z 11 kwietnia 2008 r. (sygn. akt II CSK 618/07, OSNC-ZD 2009/B/41) uznano, że poszkodowany może dochodzić także bezpośrednio od pracownika naprawienia szkody, którą wyrządził mu on nieumyślnie czynem niedozwolonym przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych, jeżeli zakład pracy na skutek upadłości nie jest w stanie wypłacić należnego odszkodowania.

Orzecznictwo stoi też na stanowisku, że art. 120 k.p. nie znajdzie zastosowania w razie wyrządzenia przez pracownika szkody z winy umyślnej. W takiej sytuacji pracownik odpowiada wobec poszkodowanego za naprawienie szkody na zasadach ogólnych niezależnie od odpowiedzialności zakładu pracy. Nie wyłącza to jednak odpowiedzialności pracodawcy za szkodę wyrządzoną przez pracownika na zasadzie odpowiedzialności za cudze czyny uregulowanej w kodeksie cywilnym (wyrok SN z 2 lutego 2011 r., sygn. akt II PK 189/10, LEX nr 811844).

Dochodzenie zwrotu odszkodowania

Jeżeli pracodawca naprawił szkodę osobie trzeciej, to może dochodzić od pracownika - na zasadach określonych w kodeksie pracy - zwrotu wypłaconego tej osobie odszkodowania. Zakres odpowiedzialności regresowej pracownika będzie zależał od tego, czy jego zachowanie wyrządzające szkodę było umyślne (wówczas pracownik powinien wyrównać pracodawcy całość poniesionego uszczerbku w związku z pokryciem szkody), czy nieumyślne (w tej sytuacji odpowiedzialność pracownika ogranicza się do jego trzech miesięcznych wynagrodzeń).

Jeśli jednak zdarzy się, że pracownik przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych jednym nieumyślnym działaniem wyrządzi szkodę zakładowi pracy i osobom trzecim, wówczas łączna suma odszkodowania należnego zakładowi pracy z mocy art. 114 i 120 par. 2 k.p. nie może przewyższać trzymiesięcznego wynagrodzenia pracownika (uchwała SN z 8 października 1975 r., sygn. akt I PZP 8/75, LEX nr 14287).

Ważne

Pracodawca poniesie odpowiedzialność wobec osoby trzeciej za działania swego pracownika, nawet jeśli ten wykonywał nienależycie swoje obowiązki względem powierzonego mu mienia

@RY1@i02/2014/171/i02.2014.171.21700100a.803.jpg@RY2@

Andrzej Marek sędzia Sądu Okręgowego w Legnicy

Andrzej Marek

sędzia Sądu Okręgowego w Legnicy