Budownictwo trzyma klucz do zdrowego miasta i zeroemisyjnej gospodarki

Budynki w krajach Unii zużywają 40 proc. całej energii i emitują 36 proc. gazów cieplarnianych, czyli więcej niż jakikolwiek sektor gospodarki. A trzeba pamiętać, że liczby te nie obejmują emisji związanych z procesem budowy i produkcją materiałów budowlanych oraz renowacją i rozbiórką budynków. Nic dziwnego, że naukowcy wskazują ten obszar jako fundamentalny w procesie ograniczenia emisji CO2 i widzą w nowoczesnym budownictwie, opartym na innowacyjnych bezemisyjnych rozwiązaniach i materiałach, klucz do zrównoważonych miast i neutralności klimatycznej.

Ten wspólny cel mamy osiągnąć w 2050 r., a siłą napędową zmian są unijne regulacje oraz idące za nimi narzędzia, w tym pieniądze służące budowaniu systemów wsparcia i zachęt oraz podnoszeniu świadomości. Warto zwrócić szczególną uwagę na takie przedsięwzięcia, jak:

Fala Renowacji, której celem jest co najmniej podwojenie rocznego wskaźnika renowacji energetycznej budynków mieszkalnych i niemieszkalnych do 2030 r. oraz wspieranie gruntownych renowacji energetycznych, co ma doprowadzić do renowacji 35 mln budynków do 2030 r. Dotąd jakiejkolwiek renowacji poddawanych było co roku niespełna 1 proc. budynków na terenie UE. Unijny plan zakłada wzrost tego odsetka do 2024 i 2025 r. do 1,2 proc., a w kolejnych latach do co najmniej 2 proc. rocznie.

EPBD, czyli tzw. dyrektywa budynkowa – jej tegoroczna nowelizacja wprowadza nowe wymogi efektywności energetycznej dla budynków: od 2030 r. wszystkie nowe obiekty mają być zeroemisyjne, a istniejące będą modernizowane, by osiągnąć pełną bezemisyjność w 2050 r. Pozwoli to zredukować emisję gazów cieplarnianych w sektorze budowlanym o co najmniej 60 proc. do 2030 r. (w porównaniu z 2015 r.) oraz do połowy stulecia w pełni zdekarbonizować zasoby budowlane.

ETS 2 – znowelizowany unijny system handlu uprawnieniami do emisji, jedno z podstawowych narzędzi polityki klimatycznej, objął m.in. emisje z paliw stosowanych do ogrzewania budynków (jak węgiel, gaz ziemny, koks, olej opałowy), czyli formalnie dostawców i sprzedawców tych paliw, a tak naprawdę – ich nabywców i użytkowników. Pula dostępnych uprawnień do emisji będzie się nadal co roku zmniejszać (można ją chwilowo zwiększyć jedynie w wypadku trwałego skoku cen powyżej 45 euro za tonę CO2), ale w przeciwieństwie do wcześniejszych regulacji – nie będzie już darmowych uprawnień do emisji: każdy emitent będzie musiał je nabyć w ramach aukcji. W praktyce koszty uprawnień zostaną przeniesione na końcowego odbiorcę, czyli wszystkich użytkowników budynków opalanych paliwami emisyjnymi. Podniesie to znacznie koszty utrzymania starych obiektów i ma motywować do ich termomodernizacji oraz zainstalowania nisko- lub bezemisyjnych źródeł ciepła.

Zielone zamówienia publiczne – Unia Europejska stworzyła szereg regulacji i wytycznych, które mają radykalnie zwiększyć odsetek zamówień publicznych uwzględniających w możliwie szerokim zakresie aspekty środowiskowe; dziś odsetek ten wynosi w krajach UE kilka procent, a w Polsce (wedle danych Urzędu Zamówień Publicznych za 2022 r.) 2 proc. Wiosną 2024 r. premier Donald Tusk powołał międzyresortowy zespół ds. zielonych zamówień publicznych – pomocniczy organ rządu złożony z ministrów oraz przedstawicieli kilkunastu instytucji (m.in. UZP, Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad i Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska). Na podstawie regulacji i wytycznych unijnych ma on wypracować jasne i jednoznaczne ogólnopolskie kryteria i zasady postępowania w zielonych zamówieniach publicznych.Te kryteria i zasady z założenia pomogą zamawiającym osiągnąć realne korzyści ekonomiczne w całym cyklu życia produktu (w tym budynku), a zarazem pozwolą poszczególnym miastom i całej Polsce realizować cele zrównoważonego rozwoju.

Misja UE na rzecz Neutralnych Klimatycznie i Inteligentnych Miast – inicjatywa Komisji Europejskiej mająca na celu wsparcie i promocję 100 europejskich miast w transformacji w kierunku neutralności klimatycznej do 2030 r. W gronie pionierów znalazły się Kraków, Łódź, Rzeszów, Wrocław i Warszawa. W Polsce projekt koordynuje i wspiera Ministerstwo Klimatu i Środowiska. Transformacja w ramach misji dotyczy pięciu kwestii: przekształcania miast w centra innowacji, nowych form zarządzania partycypacyjnego, modelu ekonomicznego i finansowania działań na rzecz klimatu, modelu zintegrowanego planowania miejskiego oraz inteligentnych systemów i platform danych. Bardzo wiele miejsca poświęcono efektywności energetycznej, bo bez jej radykalnego wzrostu cele klimatyczne na 2030 r. nie mogą być osiągnięte.

Standard Zielonego Budynku – uchwalony przez lokalny samorząd zestaw wytycznych, które muszą być spełnione przy projektowaniu i budowie miejskich nieruchomości. Pionierem w Polsce jest Gdynia, która wprowadziła swój standard już w 2021 r. We wrześniu 2024 r. dołączyła Warszawa: zgodnie z zarządzeniem prezydenta Rafała Trzaskowskiego wszystkie planowane inwestycje miejskie (szkoły, biblioteki, budynki mieszkalne itd.) będą oceniane pod kątem zgodności z wymogami standardu dotyczącymi zieleni i zagospodarowania działki, gospodarowania wodą, efektywności energetycznej, zrównoważonej mobilności, gospodarki obiegu zamkniętego w odniesieniu do materiałów i rozwiązań budowlanych oraz zdrowia, komfortu i bezpieczeństwa użytkowników. Nad własnym standardem pracuje też m.in. Kraków (pilotażowe opracowanie powstało dwa lata temu).

Gospodarka Obiegu Zamkniętego (GOZ) – model produkcji i konsumpcji oparty na dzieleniu się, pożyczaniu, ponownym użyciu, naprawie, odnawianiu i recyklingu istniejących materiałów i produktów tak długo, jak to możliwe. Obecnie w UE powstaje ponad 2,2 mld t odpadów rocznie. Chodzi więc o maksymalne wydłużenie cyklu życia produktów i ograniczenie odpadów do minimum. Kiedy cykl życia produktu dobiega końca, pochodzące z niego surowce i odpady powinny zostać w gospodarce dzięki recyklingowi. Wytyczne w tym obszarze zostały zapisane przede wszystkim w Circular Economy Action Plan (CEAP). Mówi on m.in. o zrównoważonym projektowaniu produktów – poprawie ich trwałości i możliwości ponownego użycia, naprawy oraz zwiększeniu efektywności energetycznej. Latem 2024 r. weszło w życie unijne rozporządzenie w sprawie ekoprojektu, które ma na celu zwiększenie udziału gospodarki o obiegu zamkniętym, efektywności energetycznej i innych aspektów związanych z oddziaływaniem produktów na środowisko. Na poziomie krajowym poprzedni rząd opracował „Mapę drogową transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym” wskazującą priorytetowe obszary tworzenia GOZ. Własne polityki i strategie w tym zakresie realizują także przedsiębiorcy. Na przykład producenci materiałów budowlanych zwiększają wykorzystanie surowców z odzysku (będących de facto odpadami z innych sektorów), ograniczając w ten sposób zużycie surowców kopalnych. Pozwala to znacznie redukować ślad węglowy – dostępne na rynku materiały mogą się pochwalić emisją obniżoną o 30, a nawet o 50 proc., a najbardziej innowacyjni producenci zapowiadają wprowadzenie na rynek produktów w pełni bezemisyjnych jeszcze przed końcem tej dekady. Wykorzystanie takich wyrobów w procesie budowy nowych domów oraz przy modernizacji już istniejących pozwoli zdecydowanie szybciej niż dotychczas redukować ślad węglowy budynków i osiedli, a w skali makro – całych miast. To jeden z podstawowych warunków osiągnięcia przez polskie miasta i cały kraj celów klimatycznych na rok 2030 i 2050.

Zbigniew Bartuś

Czytaj na str. E2–3