Energia odnawialna to konieczność

Subsydia to wsparcie finansowe przedsiębiorstw dokonywane przez rząd albo inną instytucję publiczną, które może zakłócać konkurencję w ramach wolnego rynku. W Unii Europejskiej obowiązują bardzo surowe zasady kwalifikowania danej formy pomocy ze strony państwa członkowskiego jako dozwolonej. W państwach UE nie istnieje żadna forma subsydiowania energetyki odnawialnej oprócz ewentualnie dotacji na badania w tym obszarze. To samo odnosi się zresztą do innych państw gospodarki rynkowej, a więc również do Japonii i Korei Południowej. Subsydiowanie państwowe jest natomiast elementem systemu wsparcia energetyki odnawialnej w Chinach.

Należy zwrócić uwagę, że Japonia oraz Korea Południowa stosują rynkowy instrument wsparcia energetyki odnawialnej do produkcji energii elektrycznej, oparty na mechanizmie stałych cen (feed-in-tariff), który jest z powodzeniem stosowany od początku lat 90. w wielu krajach Unii Europejskiej. Jako pierwsze wprowadziły ten mechanizm Stany Zjednoczone w 1978 r., które później od niego odeszły. Następne w kolejności były państwa Unii Europejskiej: Niemcy w 1990 roku, potem Szwajcaria, Włochy, Dania, Hiszpania, Grecja. Korea Południowa wprowadziła system stałych cen w 2003 r., Japonia - w listopadzie zeszłego roku. W sumie w 2009 r. aż 63 państwa wprowadziły mechanizm stałych cen do swojego prawodawstwa w zakresie wspierania rozwoju odnawialnych źródeł energii, większość z nich wzorowała się na ustawie niemieckiej o odnawialnych źródłach energii z 2000 roku.

Mechanizm stałych cen jest nie tylko prosty w implementacji, ale również zdecydowanie bardziej efektywny, jeżeli chodzi o cel, jakiemu ma służyć - a więc zwiększenie produkcji energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii. W 2008 r. Komisja Europejska stwierdziła, że dobrze skonstruowany model stałych cen jest generalnie najbardziej skutecznym i efektywnym mechanizmem wsparcia energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych, umożliwiającym w dalszej perspektywie osiągnięcie tzw. parytetu sieci (grid parity).

Świadczą o tym analizy Międzynarodowej Agencji Energetycznej, Europejskiej Federacji Odnawialnych Źródeł Energii, czy tez Deutsche Banku, jak też porównania udziałów energii elektrycznej z poszczególnych technologii odnawialnych źródeł energii w państwach stosujących mechanizm stałych cen i w państwach, które przyjęły inny model wsparcia (np. w Polsce). Mechanizm stałych cen opiera się na następujących założeniach: gwarancja dostępu do sieci dla producentów energii odnawialnej oraz odbioru energii elektrycznej z odnawialnego źródła przez przedsiębiorstwo sieciowe po stałej cenie, która jest obliczana na podstawie kosztów produkcji energii elektrycznej w podziale na różne technologie z uwzględnieniem racjonalnej stopy zwrotu z danej inwestycji oraz przy założeniu efektywnej i wydajnej utylizacji danej instalacji (np. odnawialne źródła energii powinny być wykorzystywane tam, gdzie są ku temu najlepsze warunki geograficzne - nasłonecznienie), przez ustalony w umowie odbioru czas, umożliwiający amortyzację inwestycji (zazwyczaj 15 - 25 lat). Stała cena odbioru powinna być co roku zmniejszana dla nowych inwestorów, co uwzględnia postęp technologiczny, a więc redukcję kosztów produkcji energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii, oraz niejako wymusza na inwestorach sięganie po coraz to efektywniejsze i wydajniejsze technologie.

W mechanizmie stałych cen wyższa cena za energię elektryczną z odnawialnych źródeł energii jest generalnie przenoszona w cenie energii elektrycznej przez przedsiębiorstwa sieciowe i dalej przedsiębiorstwa handlujące energią na klienta końcowego. W 2006 roku średnie gospodarstwo domowe w Niemczech według danych niemieckiego federalnego ministerstwa środowiska nie zapłaciło z tego tytułu więcej niż 2,11 euro miesięcznie, co stanowiło ok. 3,7 proc. kwoty rachunku za energię elektryczną. W tym tkwi różnica między systemem stałych cen stosowanym w krajach gospodarki wolnorynkowej, a Chinami - w Chinach bowiem, które wprowadziły mechanizm stałych cen dla energetyki wiatrowej w 2009 roku, tylko część wyższych kosztów zakupu "zielonego" prądu przez przedsiębiorstwa sieciowe jest przenoszona w cenie na klienta końcowego - pozostała część jest finansowana przez rząd chiński, czyli jest subsydium państwowym.

Owszem, ale kres tej krytyce dało orzeczenie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z 2001 roku, który stwierdził, że niemiecki system wspierania odnawialnych źródeł energii, na bazie mechanizmu stałych cen nie jest subwencją państwową, ponieważ zarówno w sposób bezpośredni, jak i niebezpośredni nie dochodzi do transferu środków państwowych. Jednocześnie trybunał dodał, że choć reguły funkcjonowania mechanizmu stałych cen mogą, przynajmniej potencjalnie, prowadzić do zakłóceń na rynku wewnętrznym UE, cel, jakim jest ochrona środowiska, jest nadrzędny wobec innych celów UE.

Nie można czekać, aż ostatnia tona węgla zostanie wydobyta z głębokich warstw ziemi, by sięgnąć po źródła odnawialne jako ostatnią alternatywę. Nie pozwalają niestety już na to postępujące zmiany klimatyczne, nie wspominając już o problemie zanieczyszczenia środowiska na skutek spalania paliw kopalnych do produkcji energii. Środki mające zaradzić tym problemom przynoszą ze sobą jednak nie tylko skutki ekologiczne, ale również społeczne oraz gospodarcze. W Niemczech zaobserwowano przykładowo spadek ceny energii elektrycznej w handlu hurtowym jako efekt cenowej przewagi konkurencyjnej nadwyżek energii elektrycznej produkowanej z odnawialnych źródeł energii (głównie wiatru) nad droższą energią z konwencjonalnych źródeł na giełdzie handlu energią (tzw. efekt merit order) lub alternatywnie - na skutek redukcji nadwyżek produkcji w konwencjonalnych źródłach. Ponadto wzrastająca produkcja z odnawialnych źródeł energii przyczyniła się do redukcji kosztów importu paliw o wartości 0,9 miliardów euro.

Odnawialne źródła energii, poprzez ich wkład w ochronę środowiska i klimatu, pozwalają też zmniejszać koszty zewnętrzne produkcji energii, co również nie jest bez znaczenia dla gospodarki narodowej (uniknięcie kosztów skutków zanieczyszczenia środowiska i zmian klimatu). Gdyby energetyka konwencjonalna nie była przez tak długie lata dotowana przez państwo, to energetyka odnawialna mogłaby być konkurencyjną już dziś, bez potrzeby wymyślania mechanizmów wsparcia. Dziś jednak jedynie w sposób ewolucyjny można modernizować obecny system energetyczny bazującego na paliwach kopalnych, i system stałych cen wydaje się być najlepszym środkiem do tego celu.

@RY1@i02/2010/211/i02.2010.211.167.002a.001.jpg@RY2@

Fot. Archiwum

Karolina Jankowska, ekspert Environmental Policy Research Centre (Freie Universität w Berlinie)

Rozmawiał Krzysztof Olszewski