polaryzacja

Rozmowa z ekspertami z Inkubatora Umowy Społecznej – byłym sędzią i adwokatem Jarosławem Gwizdakiem oraz prof. Arkadiuszem Radwanem, również adwokatem – rzuca światło na jedno z kluczowych wyzwań współczesnej polskiej demokracji: polaryzację społeczną i jej wyniszczający wpływ na instytucje, w tym na wymiar sprawiedliwości. Punktem wyjścia do dyskusji jest pytanie, jak sprawić, by kolejne wybory – w kontekście roku 2027 i późniejszych – nie były tryumfem jednej strony i totalną porażką drugiej. Jak uniknąć cyklicznego rozczarowania dużej części społeczeństwa?

Kujmy żelazo, póki gorące. Dobrze by było, żeby "efekt flagi" posłużył do uzgodnienia ponadpartyjnego minimum dla strategicznych obszarów państwowej polityki i obniżenia temperatury sporu. Oprócz kwestii związanych z obronnością naturalnym kandydatem do objęcia takim porozumieniem jest sfera bezpieczeństwa energetycznego.

Zakończenie postępowania w sprawie wyboru partnera do drugiej elektrowni może nastąpić już w przyszłej kadencji. Wśród interesariuszy budzi to niepokój ze względu na wciąż rosnącą polaryzację między głównymi obozami politycznymi. Ale eksperci związani z dzisiejszą opozycją opowiadają się za kontynuacją projektu.

Po pierwszej turze wyborów prezydenckich wielu komentatorów obwieściło koniec polaryzacji, ale wciąż ma się ona świetnie. Teoretycznie umowny PO-PiS zdobył najmniejszy odsetek głosów od lat – łącznie ledwie ok. 60 proc. Niemal 40 proc. wyborców zagłosowało na innych kandydatów, symbolicznie wypisując się z zażartej walki Kaczyńskiego z Tuskiem.

Wbrew tezom, które pojawiały się przed wyborami, polityczna polaryzacja w Polsce od lat ma się dobrze. Z danych Państwowej Komisji Wyborczej po podliczeniu głosów z 70,7 proc. lokali na dwa największe komitety – Prawo i Sprawiedliwość oraz Koalicję Obywatelską – głosowało w niedzielę 66,1 proc. wyborców. Proporcje mogą się jeszcze zmienić (wraz z podliczaniem głosów z największych obwodów PiS powinno tracić, a KO – zyskiwać), ale suma nie powinna się znacząco zmienić.

Podziały polityczne osiągają rekordowe poziomy. Ale jest dobra wiadomość: w XXI w. nie prowadzą już do gorących wojen. 

Z grubsza ludzie starsi dzielą się na tych, których poruszał Jan Krzysztof Kelus, i na tych, którzy reagowali tak dzisiaj popularnym „ale o co chodzi?”. Zaangażowany w demokratyczną opozycję końca lat 60. i 70. wolny duch, nieco anarchistyczny, nieprzekupny. W piosenkach Kelusa mieliśmy i sarkazm, i kawałki jednoznaczne: „Strach w ludzkich oczach upokorzenie/ W spotniałych palcach świstki wyroków/ Pamięć odbitą na ścieżkach zdrowia” – to na pewno państwo poznali, oczywiście „Ballada o szosie E7”, utwór, by tak powiedzieć niemodnie, o sumieniu. Nawet swobodny żarcik, że „Sto kilometrów – to niedaleko/ Można się było w końcu pocieszyć/ Logicznie biorąc, mógł ktoś im spalić/ Miejski komitet w miasteczku Cieszyn”, poziomu napięcia nie obniżał.

Wojna polityków w Polsce jest bitwą różnych wartości, ale też gangsterskim starciem „o wszystko”. Obawiam się, że ten spór przetrwa, nawet gdy Kaczyński z Tuskiem dadzą się wypchnąć na emerytury

Locke i Monteskiusz, których myśl stała się fundamentem ustroju państw Zachodu, zaproponowali trójpodział władzy – to mechanizm ograniczający/uniemożliwiający popełnianie nadużyć przez rządzących. W państwach demokratycznych dodatkowo to obywatele wskazują reprezentantów do parlamentów, więc wyborczy głos stanowi czwartą władzę: kontrolną. Tę ważną rolę społeczeństwo sprawuje tym skuteczniej, im jest lepiej poinformowane. To dlatego wolne i rzetelne media stanowią ważny filar zdrowego demokratycznego ustroju.

87 proc. Polaków jest zmęczonych polaryzacją społeczną i polityczną widoczną zarówno w przestrzeni publicznej, jak i prywatnej. A 92 proc. chciałoby, żeby ludzie, dotąd do siebie wrogo nastawieni, doszli do porozumienia – wynika z badań Infuture Institute wykonanych w pierwszych dniach wojny w Ukrainie. I w tym kontekście, jak wskazują eksperci, trzeba je odczytywać

Przewidując przyszłoroczne wydarzenia w USA, można się poczuć jak para bohaterów popularnego teraz filmu „Nie patrz w górę”: gdy spokojnie ostrzegasz przed nadchodzącą katastrofą, nikt nie słucha, a kiedy krzyczysz „wszyscy zginiemy!”, ludzie wybuchają śmiechem.

Czy to, jakie przyswajamy informacje, ma wpływ na polaryzację społeczeństwa? Na początek przyjrzyjmy się samej „polaryzacji”. Shanto Iyengar (Uniwersytet Stanforda), Yphtach Lelkes (Uniwersytet Pensylwanii), Matthew Levendusky (Uniwersytet Pensylwanii), Neil Malhotra (Uniwersytet Stanforda) i Sean J. Westwood (Kolegium Darthmoutha), zajmujący się naukami politycznymi, wyróżniają polaryzację ideologiczną i afektywną.