Jaka forma organizacyjnoprawna jednostki jest najlepsza dla wykonywania zadań gminy

W przypadku gminnych jednostek budżetowych nowa ustawa nie wprowadza istotnych zmian. Zadania, które dotychczas jednostki te realizowały, będą mogły nadal wykonywać. W formie jednostki budżetowej można będzie także realizować te zadania, które dotychczas były realizowane przez gospodarstwa pomocnicze oraz gminne zakłady budżetowe, których przedmiot działalności wykracza poza zakres wskazany w art. 14 nowej ustawy o finansach publicznych. W formie jednostek budżetowych będą na przykład funkcjonowały przedszkola, żłobki, warsztaty szkolne, obsługa informatyczna, obsługa administracyjna, promocja miasta itp.

W formie spółek mogą być bez wątpienia realizowane wszystkie zadania, które dotychczas realizowały zakłady budżetowe, np. transport miejski, gospodarowanie lokalami użytkowymi. Mogą to być przy tym zarówno spółki komunalne, jak i spółki prywatne. Realizacja zadań przez spółki ma jednak sens jedynie w przypadku, gdy specyfika zadania pozwala na jego komercjalizację lub w przypadku jeżeli jednostka zdecyduje się na urynkowienie zasad wyboru wykonawcy danego zadania. Jeżeli natomiast spółka ma zapewniony monopol realizacji danego zadania publicznego, to w takiej sytuacji lepszym rozwiązaniem jest realizacja danego zadania przez zakład budżetowy.

Zgodnie z brzmieniem art. 14 nowej ustawy o finansach publicznych samorządowe zakłady budżetowe mogą wykonywać jedynie zadania własne jednostki samorządu terytorialnego w zakresie: gospodarki mieszkaniowej i gospodarowania lokalami użytkowymi, dróg, ulic, mostów, placów oraz organizacji ruchu drogowego, wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji, usuwania i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymania czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadów komunalnych, zaopatrzenia w energię elektryczną i cieplną oraz gaz, lokalnego transportu zbiorowego, targowisk i hal targowych, zieleni gminnej i zadrzewień, kultury fizycznej i sportu, w tym utrzymywania terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych, utrzymywania różnych gatunków egzotycznych i krajowych zwierząt, w tym w szczególności prowadzenia hodowli zwierząt zagrożonych wyginięciem, w celu ich ochrony poza miejscem naturalnego występowania oraz cmentarzy.

Ten katalog zadań jest zamknięty. Jeżeli zatem którekolwiek z wymienionych wyżej zadań było dotychczas prowadzone w formie gospodarstwa pomocniczego, to może być aktualnie prowadzone także w formie zakładu budżetowego. Natomiast w formie zakładów budżetowych nie będzie można na przykład prowadzić przedszkoli czy żłobków.

Agencja wykonawcza jest państwową osobą prawną tworzoną na podstawie odrębnej ustawy w celu realizacji zadań państwa. Powołanie tej formy organizacyjnoprawnej ma na celu ujednolicenie zasad gospodarki finansowej dotychczas funkcjonujących agencji państwowych.

Uwzględniając doświadczenia krajów OECD dotyczące agencji wykonawczych, można stwierdzić, że agencje wykonawcze powinny być powoływane do realizacji takich zadań państwa, w przypadku których łatwo jest zidentyfikować mierzalne cele oraz wprowadzić system zarządzania przez rezultaty i zadaniowe planowanie wydatków. Jest to zatem forma konkurencyjna do jednostki budżetowej. W przypadku agencji wykonawczych nie jest wymagane, aby pokrywały swoje koszty i wydatki z własnych przychodów. Większość przychodów agencji może pochodzi z dotacji, czyli de facto wydatki agencji wykonawczej mogą być pośrednio wydatkami budżetu państwa. Agencji wykonawczej nie może natomiast powołać jednostka samorządu terytorialnego.

Tak, taka możliwość istnieje. Dotyczy ona jednak jedynie jednostek podsektora rządowego. Instytucje gospodarki budżetowej mogą być bowiem tworzone jedynie przez:

● ministra lub szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, za zgodą Rady Ministrów udzieloną na jego wniosek;

● organ lub kierownika jednostki, o których stanowi art. 139 ust. 2 (czyli, na przykład: Kancelarii Sejmu, Kancelarii Senatu, Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Najwyższej Izby Kontroli, Sądu Najwyższego), jako organu wykonującego funkcje organu założycielskiego.

W art. 116 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych przewiduje się wręcz możliwość przekształcenia gospodarstwa pomocniczego państwowej jednostki budżetowej w instytucję gospodarki budżetowej. W takim przypadku, zgodnie z projektem rozporzą- dzenia Rady Ministrów z 12 listopada 2009 r. w sprawie sposobu i trybu przekształcenia gospodarstw pomocniczych państwowych jednostek budżetowych w instytucje gospodarki budżetowej, dniem przekształcenia gospodarstwa pomocniczego w instytucję gospodarki budżetowej jest dzień wpisu instytucji gospodarki budżetowej do Krajowego Rejestru Sądowego.

Ustawodawca nie przewidział niestety trybu przekształcenia państwowego zakładu budżetowego w instytucję gospodarki budżetowej. Jeżeli zatem minister (szef KPRM) lub na przykład Główny Inspektor Pracy chce, aby zadania, które dotąd wykonywał zakład budżetowy, realizowała instytucja gospodarki budżetowej, musi przeprowadzić likwidację zakładu budżetowego oraz utworzyć instytucję gospodarki budżetowej, wyposażając ją w majątek likwidowanego zakładu budżetowego.

Warto w tym miejscu przypomnieć, iż konstrukcja prawna instytucji gospodarki budżetowej jest podobna do istniejących dotychczas zakładów budżetowych. Podobnie jak w przypadku zakładów budżetowych, jednostki te będą musiały pokrywać koszty swojej działalności z uzyskanych przychodów. Instytucja gospodarki budżetowej może otrzymywać dotacje z budżetu państwa na realizację zadań publicznych, jeżeli odrębne ustawy tak stanowią. Wysokość tych dotacji, w przeciwieństwie do zakładów budżetowych (dla których wysokość dotacji nie mogła przekroczyć 50 proc. kosztów ich działalności), nie jest w żaden sposób ograniczona.

Większość zadań publicznych, których odbiorcą jest obywatel, może być realizowana przez jednostki sektora prywatnego lub przez jednostki tak zwanego trzeciego sektora, czyli organizacje pożytku publicznego. Sektor prywatny może w praktyce realizować wszystkie zadania publiczne, które wykonują spółki komunalne, zakłady budżetowe, a także większość działalności pomocniczej (np.: sprzątanie, obsługa informatyczna, ochrona budynków itp.) jednostek budżetowych. Zadania publiczne o wyższym stopniu specjalizacji, z założenia nieprzynoszące zysku, jak np. pomoc społeczna, oświata i wychowanie, które na ogół wykonują jednostki budżetowe, mogą także realizować jednostki trzeciego sektora, które ze względu na duże zaangażowanie pracowników mogą te zadania wykonywać lepiej niż jednostki budżetowe.

doktor, Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Szczecińskiego, były dyrektor Departamentu Budżetu Zadaniowego w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów

@RY1@i02/2010/028/i02.2010.028.092.010a.001.jpg@RY2@

Tomasz Strąk, doktor, Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Szczecińskiego, były dyrektor Departamentu Budżetu Zadaniowego w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów