Wydatki pod prewencyjnym nadzorem podatników

Podstawową zasadą finansów publicznych jest jawność i przejrzystość. Wynika ona z rozdziału 4 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 885 z późn. zm.). Ta zasada wyrażona została w ustawach ustrojowych samorządu, gdzie wskazano, że gospodarka finansowa jest jawna.

Budżet i zobowiązania

Jawność gospodarki finansowej odnosi się głównie do zagadnień związanych z uchwaleniem budżetu, ale także zobowiązań finansowych. Dlatego samorząd ma obowiązek podawania do wiadomości publicznej nie tylko uchwały budżetowej, lecz także innych uchwał z zakresu gospodarki finansowej, np. uchwały o udzieleniu poręczenia (uchwała Regionalnej Izby Obrachunkowej w Łodzi z 5 sierpnia 1994 r., znak: XXVII/224/94) czy uchwały w sprawie zaciągnięcia pożyczki (uchwała RIO w Olsztynie z 17 maja 1995 r., znak: XIII/149/95).

Prowadzenie gospodarki finansowej na podstawie budżetu w sposób jawny dostarcza informacji o wielkości środków publicznych i źródłach ich pozyskiwania oraz o kierunkach i sposobach ich wykorzystania. Tworzy to warunki dla społecznej kontroli gospodarki publicznymi pieniędzmi, sprzyjając ich racjonalnemu wykorzystaniu. Jawność gospodarki pełni również funkcję prewencyjną, ponieważ uświadamia decydentom, że ich działania mogą być poddane społecznej ocenie i w związku z tym zmusza do staranności przy podejmowaniu decyzji angażujących środki publiczne.

Jawność budżetu przejawia się w wielu aspektach, a jej gwarancją jest przede wszystkim przejrzystość związana z grupowaniem dochodów i wydatków budżetowych przy wykorzystaniu obowiązujących zasad klasyfikacji budżetowej oraz stosowanie jednolitych zasad rachunkowości i sprawozdawczości.

Na każdym etapie

Zasada jawności jest zasadą obowiązującą na każdym etapie procedury budżetowej. Oprócz ogłoszenia uchwały budżetowej i sprawozdania z jej wykonania na wójcie oraz organach gminy ciąży wiele innych obowiązków służących realizacji zasady jawności gospodarki finansowej. Wójt ma obowiązek opracować projekt budżetu z uwzględnieniem określonej w przepisach klasyfikacji budżetowej. Musi zapewnić jawność debat budżetowych oraz debat nad sprawozdaniami budżetowymi gmin. Także głosowanie za przyjęciem uchwały budżetowej oraz udzieleniem absolutorium z jego wykonania powinno się odbywać w sposób jawny (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 grudnia 1999 r., sygn. akt III SA 1699/99). Ponadto muszą zostać podane kwoty dotacji udzielone z budżetu. Wójt musi też udostępnić informacje, w tym protokoły z posiedzenia organów gminy, komisji rady gminy, dotyczące gospodarki finansowej gminy. Obywatel ma interes prawny w poinformowaniu go o zobowiązaniach jego wspólnoty samorządowej (wyrok NSA z 10 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3126/2001).

Co do wiadomości

Dodatkowo podkreślić należy, że w art. 37 ustawy o finansach publicznych określono obowiązki informacyjne organów wykonawczych jednostek samorządu terytorialnego związane z realizacją zasady jawności publicznej gospodarki finansowej, obowiązującej także na szczeblu gmin.

Wójt gminy zobowiązany zatem został do podawania do wiadomości publicznej następujących informacji:

1) do końca miesiąca następującego po zakończeniu kwartału - kwartalnej informacji o wykonaniu budżetu, w tym kwoty deficytu lub nadwyżki, oraz o udzielonych umorzeniach niepodatkowych należności budżetowych;

2) do 31 maja roku następnego informacji obejmującej:

wdane dotyczące wykonania budżetu gminy w poprzednim roku budżetowym, w tym kwotę deficytu albo nadwyżki;

wkwotę wykorzystanych środków pochodzących z budżetu UE i ze źródeł zagranicznych niepodlegających zwrotowi;

wkwotę wymagalnych zobowiązań wynikających z odrębnych ustaw oraz prawomocnych orzeczeń sądów lub ostatecznych decyzji administracyjnych, a także uznanych za bezsporne przez właściwą jednostkę sektora finansów publicznych będącą dłużnikiem;

wkwoty dotacji otrzymanych z budżetów jednostek samorządu terytorialnego oraz kwoty dotacji udzielonych innym jednostkom samorządu terytorialnego;

wwykaz udzielonych poręczeń i gwarancji, z wymienieniem podmiotów, których gwarancje i poręczenia dotyczą;

wwykaz osób prawnych i fizycznych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym w zakresie podatków lub opłat udzielono ulg, odroczeń, umorzeń lub rozłożono spłatę na raty w kwocie przewyższającej łącznie 500 zł, wraz ze wskazaniem wysokości umorzonych kwot i przyczyn umorzenia (podanie tego wykazu do publicznej wiadomości nie narusza przepisów o tajemnicy skarbowej);

wwykaz osób prawnych i fizycznych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym udzielono pomocy publicznej.

Gospodarowanie środkami publicznymi

Zasada jawności gospodarowania środkami publicznymi jest realizowana m.in. przez:

wjawność debat budżetowych i debat nad sprawozdaniami z wykonania budżetów w organach stanowiących jednostek samorządu terytorialnego;

wpodawanie do publicznej wiadomości: kwot dotacji udzielanych z budżetu gminy, zbiorczych danych dotyczących finansów publicznych, jawności debaty nad projektem uchwały w sprawie wieloletniej prognozy finansowej jednostki samorządu terytorialnego;

wpodawanie do publicznej wiadomości przez jednostki sektora finansów publicznych informacji dotyczących zakresu zadań lub usług wykonywanych lub świadczonych przez jednostkę oraz wysokości środków publicznych przekazanych na ich realizację, zasad i warunków świadczenia usług dla podmiotów uprawnionych oraz zasad odpłatności za świadczone usługi;

wzapewnianie radnym dostępu do dowodów księgowych i dokumentów inwentaryzacyjnych (z zachowaniem przepisów o rachunkowości oraz o ochronie danych osobowych) oraz do informacji o wynikach przeprowadzonych kontroli gospodarki finansowej będących w dyspozycji gminy, której są radnymi, a także do sprawozdania z wykonania planu audytu za rok poprzedni;

wudostępnianie przez jednostki sektora finansów publicznych wykazu podmiotów spoza sektora finansów publicznych, którym ze środków publicznych została udzielona dotacja, dofinansowanie realizacji zadania lub pożyczka lub którym została umorzona należność wobec jednostki sektora finansów publicznych;

wudostępnianie corocznych sprawozdań dotyczących finansów i działalności jednostek organizacyjnych należących do sektora finansów publicznych.

OPINIA EKSPERTA

@RY1@i02/2013/201/i02.2013.201.08800070a.802.jpg@RY2@

Bartłomiej Bartczak burmistrz Gubina

Żyjemy w czasach dużej jawności oraz przejrzystości nie tylko w wielkiej polityce, lecz także tej na szczeblu samorządowym. W praktyce sytuacja wygląda tak, że na każdej sesji widać przedstawicieli mediów, zatroskanych mieszkańców, społeczników. Dla mniej aktywnych lub zapracowanych dostępne są protokoły, które można znaleźć na stronach internetowych poszczególnych urzędów.

Taka transparentność to na pewno element demokracji, o którą przecież walczyli nasi przodkowie. Wszędzie tam, gdzie jest pieniądz publiczny, powinno być wiadomo, kto, co i za ile.

Tak naprawdę jednak na samej sesji rady gminy czy miasta mamy do czynienia z pewnym wcześniej wyreżyserowanym spektaklem. Swoje role do odegrania mają przedstawiciele rządzącej koalicji oraz opozycja. Rzeczywista praca oraz ścieranie się poglądów ma miejsce z reguły podczas prac w komisjach lub w jeszcze większym stopniu na spotkaniach nieformalnych. Osobiście wiele razy przeżyłem sytuacje, że w konkretnej sprawie panowała wyjątkowa zgodność wszystkich radnych - czar pryskał dopiero wtedy, gdy przedstawiciele jednej z partii spotykali się ze swoimi partyjnymi pryncypałami.

Podsumowując, można śmiało stwierdzić, że istnieje bardzo dużo przepisów, które obligują samorządy do przestrzegania zasady jawności oraz transparentności w ich działaniu. Może właśnie z tego powodu większość spotkań, które dotyczą spraw lokalnej społeczności, odbywa się w siedzibach partii politycznych czy niezależnych komitetów. Mieszkańcy pewnie doskonale sobie z tego zdają sprawę, ale widzą dopiero efekt w postaci głosowań, prezentowanych stanowisk czy interpelacji - wówczas już jawnie.