Nieurzędującego chorego gospodarza gminy nie powinien zastępować przyniesiony w teczce komisarz

Do wyżej wymienionych przemijających przeszkód zalicza się też chorobę trwającą ponad 30 dni i zawieszenie w czynnościach służbowych. W takich przypadkach zadania i kompetencje wójta przejmuje jego zastępca, a w tych gminach, gdzie wójt w drodze zarządzenia powołał ich kilku - pierwszy zastępca.

Może się jednak zdarzyć, że nie został jeszcze powołany zastępca, a wójt rozchorował się na dłużej niż 30 dni. Wówczas zadania i kompetencje wójta przejmie osoba wyznaczona przez premiera. Szef rządu wskaże ją na wniosek wojewody przekazany za pośrednictwem ministra właściwego do spraw administracji publicznej (obecnie minister administracji i cyfryzacji) niezwłocznie po powstaniu przeszkody. Takie same zasady dotyczą burmistrza i prezydenta miasta.

Zanim elekt złoży ślubowanie

Zdarza się jednak, że przemijająca przeszkoda wystąpi, zanim jeszcze wybrany z zachowaniem wszelkich formalności wójt (burmistrz, prezydent miasta) zdąży złożyć ślubowanie. Taka sytuacja wydarzyła się po ostatnich wyborach samorządowych w 2010 roku w Oświęcimiu, gdy osoba wybrana na prezydenta dostała zawału serca i zapadła w śpiączkę farmakologiczną już po drugiej turze wyborów, ale jeszcze przed zaprzysiężeniem. Jak donosiły gazety lokalne, zastanawiano się wówczas nad wprowadzeniem zarządu komisarycznego w mieście lub nad przeprowadzeniem ponownych wyborów. Był też pomysł, aby prezydentem została osoba, która była druga pod względem liczby otrzymanych głosów, mimo że jej kandydaturę w wyborach zgłosiła zupełnie inna opcja polityczna.

Prawnicy konstytucjonaliści stwierdzili wówczas, że pozbawienie prezydenta elekta mandatu byłoby nie tylko mało eleganckie, lecz także przedwczesne. Powoływali się przy tym na lukę w przepisach i twierdzili, że takiej sytuacji nie reguluje ustawa o samorządzie gminnym ani konstytucja. Z kolei prawnicy specjalizujący się w prawie pracy odwoływali się do ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.), twierdząc, że prezydent elekt ma takie samo prawo do absencji chorobowej, jak inni pracownicy, i dopiero po wyczerpaniu dopuszczalnego okresu choroby może być mowa o ponownych wyborach.

Gdyby osobę, która w wyborach otrzymała najwięcej głosów, niedyspozycja dosięgła np. 17 godzin później, czyli po zaprzysiężeniu i wyznaczeniu następców, to nie byłoby żadnego problemu. Zostałaby prezydentem i formalnie przejęłaby stery rządów, które w jej imieniu faktycznie wykonywałby zastępca.

Takie sytuacje, że elekt się rozchoruje przed zaprzysiężeniem, mogą się zdarzać. Wcześniej podobny przypadek miał miejsce w 1990 roku. Dlatego potrzebna stała się nowelizacja ustawy o samorządzie gminnym, którą zresztą Sejm uchwalił (ustawa z 15 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o samorządzie gminnym, Dz.U. nr 117, poz. 679). Został wówczas wprowadzony m.in. przepis, że w razie gdy przemijająca przeszkoda w wykonywaniu zadań i kompetencji wójta spowodowana chorobą trwającą powyżej 30 dni, aresztem lub tymczasowym aresztowaniem, odbywaniem kary pobawienia wolności lub zawieszeniem w czynnościach służbowych zaistnieje przed złożeniem przez wójta ślubowania, to jego zadania i kompetencje przejmie osoba wskazana przez premiera w trybie, który wcześniej opisaliśmy.

Zabrakło ograniczeń czasowych

Takie rozwiązanie jest jednak powszechnie krytykowane przez samorządowców, prawników oraz posłów, ponieważ może doprowadzić do naruszenia zasad samorządności wyrażonej w art. 16 Konstytucji RP. Chodzi o to, że ustawa o samorządzie gminnym nie zakreśla żadnych granic czasowych dla pełnienia funkcji przez osobę wskazaną przez premiera. Może to doprowadzić do takiej sytuacji, że osoba niemająca mandatu społecznego i - mówiąc kolokwialnie - przywieziona w teczce będzie pełniła obowiązki wójta, burmistrza lub prezydenta miasta do końca kadencji.

Krytycy tej koncepcji wskazują znów na kazus Oświęcimia. Prezydent elekt tego miasta otrzymał rentę z powodu całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji aż do 30 kwietnia 2014 r. Po wejściu przepisów znowelizowanej ustawy o samorządzie gminnym premier wyznaczył osobę, która aż do wygaśnięcia mandatu prezydenta pełni jego funkcję. Jest to kontrkandydat prezydenta elekta w wyborach, który przegrał je, czyli faktycznie nie ma mandatu społecznego do sprawowania tej funkcji.

Stanowi to - według poglądów doktryny - naruszenie zasady samodzielności samorządu terytorialnego, która została zapisana w konstytucji. Dlatego wymaga wprowadzenia kolejnych zmian do ustawy o samorządzie gminnym, które zapobiegną możliwości sprawowania funkcji wójta, burmistrza albo prezydenta miasta przez osobę, która nie ma mandatu społecznego, przez całą lub dużą część kadencji rady gminy, a w wypadku przemijającej przeszkody w sprawowaniu mandatu wójta lub wójta elekta jeszcze przed złożeniem ślubowania.

- Komisarz wykonuje zadania i kompetencje wójta przez prawie całą kadencję, mimo że konstytucyjna zasada praworządności nakazywałaby rozpisać nowe wybory - podniósł w opinii prawnej sporządzonej dla Biura Analiz Sejmowych dr hab. Krzysztof Skotnicki, profesor Uniwersytetu Łódzkiego. Zdaniem eksperta omawiana sytuacja jest sprzeczna z podstawowymi zasadami demokracji i standardami państwa prawnego, bo z konstytucji wynika, że organy stanowiące i wykonawcze gminy pochodzą z powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych wyborów. Skoro organ wykonawczy musi pochodzić z wyborów, ustawa powinna określać zasady i tryb nie tylko wyboru, lecz także odwoływania. Ewentualne odstępstwa powinny być podyktowane jedynie nadzwyczajnymi okolicznościami oraz mieć charakter przejściowy.

Inicjatywa posłów

Posłowie Solidarnej Polski wnieśli do Sejmu projekt nowelizacji ustawy o samorządzie gminnym. Proponują wpisanie do ustawy, że gdy choroba i inne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie funkcji trwają dłużej niż 6 miesięcy, jest to równoznaczne z wygaśnięciem mandatu wójta. Z kolei uchylanie się od złożenia ślubowania lub niemożność złożenia go w ciągu 3 miesięcy od dnia ogłoszenia wyników wyborów są równoznaczne z odmową złożenia ślubowania.

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl