Działalność kulturalna jednostek samorządu terytorialnego

Państwo sprawuje mecenat nad działalnością kulturalną polegający na wspieraniu i promocji twórczości, edukacji i oświaty kulturalnej, działań i inicjatyw kulturalnych oraz opieki nad zabytkami. Jest to również zadanie samorządu terytorialnego. Działalność kulturalną mogą prowadzić także osoby prawne, osoby fizyczne oraz jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej. Podmioty, których podstawowym celem statutowym nie jest prowadzenie działalności kulturalnej, mogą prowadzić taką działalność w szczególności w formie klubów, świetlic, domów kultury i bibliotek. Podmioty te mogą również otrzymywać dotacje na realizację zadań państwowych.

Na podstawie przepisów ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej minister kultury oraz inni ministrowie w odniesieniu do podległych im ośrodków i instytucji kultury, a także jednostki samorządu terytorialnego mogą ustanawiać i przyznawać doroczne nagrody za osiągnięcia w dziedzinie twórczości artystycznej, upowszechniania i ochrony kultury. Nagrody mogą być przyznawane osobom fizycznym lub prawnym, a także innym podmiotom na podstawie oceny całokształtu działalności lub osiągnięć o istotnym znaczeniu. Szczegółowe zasady, tryb przyznawania nagród oraz ich wysokość określają uchwały podejmowane przez samorządy. Praktyka oraz zasady przyznawania nagród jest różna. Zapoznając się z przepisami miejscowymi, należy podkreślić, że nagrody w dziedzinie twórczości artystycznej, upowszechniania i ochrony kultury jednostki samorządu terytorialnego przyznają każdego roku. Liczyć mogą na nie przede wszystkim wyróżniający się mieszkańcy. Nagrody mają charakter gratyfikacji finansowej i są przyznawane na podstawie oceny całokształtu działalności lub osiągnięć o istotnym znaczeniu. Przykładowo w Rybniku podstawą przyznania nagród jest ocena całokształtu działalności kulturalnej w następujących obszarach:

twórczości artystycznej:

- twórczości literackiej, plastycznej, malarskiej, muzycznej, teatralnej, fotograficznej, filmowej, tanecznej, choreograficznej,

- artystycznych prezentacji dzieł sztuki,

- działalności twórczej i artystycznej stowarzyszeń społeczno-kulturalnych;

upowszechniania i ochrony kultury:

- realizacji wartościowych pod względem artystycznym lub edukacyjnym programów i przedsięwzięć kulturalnych,

- upowszechniania czytelnictwa, muzealnictwa, muzyki, teatru, plastyki, tańca, fotografii i filmu oraz popularyzacji wiedzy o kulturze,

- inicjowania nowatorskich form życia społeczno-kulturalnego,

- publicystyki uczestniczącej twórczo w procesie społeczno-kulturalnym rozwoju miasta,

- ochrony dziedzictwa kultury.

Nagroda może być przyznana także za osiągnięcia o istotnym znaczeniu, w szczególności za zajęcie wysokiego miejsca na festiwalach, przeglądach, konkursach o zasięgu krajowym lub międzynarodowym, znaczący debiut artystyczny o zasięgu krajowym lub międzynarodowym.

Z kolei w Koszalinie w terminie do 31 marca każdego roku przyznaje się: nagrodę specjalną za wybitne osiągnięcia artystyczne i twórcze, nagrodę I i II stopnia za osiągnięcia w dziedzinie kultury, nagrodę specjalną za wybitne osiągnięcia artystyczne i twórcze, nagrodę za osiągnięcia w dziedzinie kultury, nagrodę za działalność w dziedzinie tworzenia, upowszechniania i ochrony kultury. W trakcie roku zaś przyznawana jest nagroda za szczególne osiągnięcia w skali światowej oraz nagroda z okazji jubileuszu twórczego. Praktyką jest przyznawanie nagród indywidualnych i zespołowych. Pierwsze z nich twórcom i artystom, organizatorom i promotorom działalności kulturalnej, popularyzatorom kultury, pracownikom instytucji kultury i społecznym animatorom życia kulturalnego w mieście, nauczycielom szkół artystycznych, pracownikom innych jednostek organizacyjnych oraz przedstawicielom organizacji pozarządowych prowadzących lub podejmujących przedsięwzięcia artystyczno-kulturalne. Natomiast nagrody zespołowe mogą trafić do zespołów twórczych i artystycznych, instytucji kultury, organizacji pozarządowych i innych podmiotów prowadzących lub podejmujących przedsięwzięcia artystyczno-kulturalne oraz związków twórczych i artystycznych i grup animatorów życia kulturalnego.

Akty prawa miejscowego pokazują, że jednostki samorządu terytorialnego różnie określają wysokość przyznawanej nagrody. W przypadku Rybnika wysokość indywidualnej nagrody pieniężnej nie może przekroczyć pięciokrotności, a wysokość zespołowej nagrody ośmiokrotności minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalanego corocznie przez Radę Ministrów na podstawie art. 2 ust. 5 ustawy z 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz.U. nr 200, poz. 1679 ze zm.). W 2009 roku wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę wynosi 1276 złotych. W Łęcznej wysokość nagrody wynosi do 100 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłoszone przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, obowiązujące w III kwartale roku poprzedzającego rok, w którym przyznawana jest nagroda. W 2008 r. wynosiło ono 3190,35 zł. Jeszcze inaczej jest w Koszalinie, gdzie o wysokości nagrody stanowi wprost regulamin przyznawania nagród. Zgodnie z nim przykładowo nagroda za szczególne osiągnięcia w skali światowej wynosi 50 000,00 zł, nagroda specjalna za wybitne osiągnięcia artystyczne i twórcze Młody Artysta Roku - 2500,00 zł, a nagroda specjalna za wybitne osiągnięcia artystyczne i twórcze Artysta Roku i nagroda z okazji jubileuszu twórczego - 5000,00 zł. Samorządy określają również częstotliwość przyznawania nagrody poszczególnym osobom. Najczęściej może być ona przyznana tylko raz, w innych przypadka nie częściej niż co pięć albo dziesięć lat. Zasadą jest, że to samo osiągnięcie może być podstawą przyznania jednej nagrody.

Akty prawa miejscowego określają również tryb przyznawania nagród. Najczęściej następuje to na wniosek o przyznanie nagrody, który powinien zawierać dane osobowe kandydata lub nazwę podmiotu i jego adres, dane wnioskodawcy, charakterystykę pracy twórczej, w tym opis projektu lub osiągnięcia, za które ma być przyznana nagroda, lub informację o całokształcie dotychczasowej działalności kandydata, informację o otrzymanych nagrodach, stypendiach, wyróżnieniach itp. bądź opinie lub rekomendacje uznanych autorytetów o kandydacie do nagrody.

Należy pamiętać, że wniosek zawierający braki formalne i nieuzupełniony w wyznaczonym terminie pozostaje bez rozpatrzenia. Uchwały określają wzory wniosków i wykaz składanych dokumentów. W wyborze zwycięzcy prezydentowi, burmistrzowi, wójtowi najczęściej pomagają specjalne kapituły. Do ich zadań należy opiniowanie wniosków o przyznanie nagrody oraz przedstawianie kandydatów do nagrody. Ostateczną decyzję o przyznaniu nagrody i jej wysokości podejmuje wójt (burmistrz, prezydent). Informacje o przyznanych nagrodach podaje się do publicznej wiadomości poprzez jej wywieszenie na tablicy ogłoszeń w budynku urzędu oraz zamieszczenie w Biuletynie Informacji Publicznej oraz podanie informacji w lokalnych mediach.

Ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej upoważnia minister kultury, innych ministrów i kierowników urzędów centralnych w odniesieniu do podległych im ośrodków i instytucji kultury, a także jednostki samorządu terytorialnego do przyznawania stypendiów osobom zajmującym się twórczością artystyczną, upowszechnianiem kultury oraz opieką nad zabytkami. Ma być ono przyznawane osobom realizującym określone przedsięwzięcia w zakresie twórczości artystycznej, za wybitne osiągnięcia w dziedzinie kultury i sztuki. W przypadku województwa warmińskiego stypendia artystyczne przyznawane są na pół roku i wynoszą 700 zł miesięcznie. O przyznaniu stypendiów decyduje zarząd województwa po opinii kapituły, w której skład wchodzą: członek zarządu województwa, dwóch przedstawicieli sejmiku województwa, dyrektor departamentu kultury i edukacji urzędu marszałkowskiego, dwóch przedstawicieli stowarzyszeń i związków twórczych i przedstawiciel organizacji pozarządowych. Stypendium może być przyznawane na wniosek: instytucji kultury, właściwego terenowego organu administracji rządowej i samorządu terytorialnego, organizacji społecznych lub stowarzyszeń twórczych i artystycznych działających w sferze kultury. Laureata stypendium artystycznego wybiera kapituła powołana przez zarząd województwa. Stypendia wypłacane są na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej pomiędzy stypendystą a samorządem województwa. Umowa ta powinna zawierać charakterystykę i plan zadania, na które ma zostać przyznane stypendium, termin realizacji zadania, przewidywane koszty wykonania.

Z kolei w przypadku województwa podlaskiego stypendium przyznawane jest uczniom szkół podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych. Specjalna uchwała samorządu województwa przyznaje 30 stypendiów w wysokości po 250 zł. Może być ono przyznawane w ustalonej wysokości jednorazowo albo jako świadczenie okresowe na czas, nie dłuższy jednak niż 12 miesięcy. Jest wypłacane comiesięcznie.

Jednostki samorządu terytorialnego organizują działalność kulturalną, tworząc samorządowe instytucje kultury, dla których prowadzenie takiej działalności jest podstawowym celem statutowym. Z kolei prowadzenie działalności kulturalnej jest zadaniem własnym jednostek samorządu terytorialnego o charakterze obowiązkowym. Instytucje kultury, dla których organizatorami są jednostki samorządu terytorialnego, mogą otrzymywać dotacje na zadania, objęte mecenatem państwa, w tym dotacje na wydatki inwestycyjne, z budżetu państwa w części, której dysponentem jest minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego.

Wnioski o udzielenie dotacji składa się w terminach do 30 listopada roku poprzedzającego rok realizacji zadania oraz do 31 marca roku, w którym dotacja ma być udzielona. We wniosku należy podać nazwę, siedzibę i adres jednostki organizacyjnej, będącej wnioskodawcą, rodzaj zadania i nazwę programu, wysokość wnioskowanego dofinansowania, harmonogram realizacji zadania. Wniosek musi również zawierać oświadczenie wnioskodawcy o posiadaniu zasobów rzeczowych i kadrowych zapewniających prawidłowe wykonanie zadania; preliminarz całkowitych kosztów zadania inne źródła finansowania, jak również pozostałe dokumenty wymagane jako załączniki przy realizacji zadań.

Wnioski zawierające uchybienia formalne nie będą rozpatrywane.

Wnioskodawcy mogą otrzymywać, na podstawie złożonych wniosków, przyrzeczenie (promesę) udzielenia dotacji inwestycyjnych z budżetu państwa w części, której dysponentem jest minister kultury, na zadania realizowane w ramach projektów współfinansowanych z funduszy europejskich.

Wnioski po zarejestrowaniu w miejscu złożenia są poddawane procedurze oceny formalnej i rachunkowej, a następnie oceny merytorycznej według kryteriów wyboru określonych odrębnie dla każdego programu. Zaakceptowany przez ministra albo podmiot upoważniony wniosek stanowi podstawę do zawarcia z wnioskodawcą umowy. Umowa powinna określać w szczególności szczegółowy opis zadania i termin jego realizacji, kwotę dotacji oraz termin i tryb przekazywania środków, zobowiązanie wnioskodawcy do poddania się kontroli, sposób i termin rozliczenia dotacji oraz warunki i sposób zwrotu niewykorzystanej dotacji albo dotacji wykorzystanej niezgodnie z przeznaczeniem. Wnioskodawca zobowiązany jest do przedstawienia ministrowi kultury rozliczenia realizacji zadania pod względem rzeczowym i finansowym zgodnie z treścią umowy. W przypadku stwierdzenia wykorzystania środków niezgodnie z przeznaczeniem lub pobrania w nadmiernej wysokości stosuje się przepisy o finansach publicznych w zakresie dotyczącym dotacji udzielanych z budżetu państwa.

W takiej sytuacji środki podlegają zwrotowi w terminie 21 dni od daty stwierdzenia ich wykorzystania niezgodnego z przeznaczeniem lub stwierdzenia ich pobrania w nadmiernej wysokości wraz z odsetkami w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych, naliczonymi odpowiednio od dnia przekazania środków lub stwierdzenia nieprawidłowego ich naliczenia.

Samorządy wydają akt o utworzeniu instytucji kultury, w którym określają jej nazwę, rodzaj, siedzibę i przedmiot działania. W tym celu muszą zapewnić jej środki niezbędne do rozpoczęcia i prowadzenia działalności kulturalnej oraz do utrzymania obiektu, w którym ta działalność jest prowadzona. Należy pamiętać, że instytucje kultury działają na podstawie aktu o ich utworzeniu oraz statutu nadanego przez organizatora.

Statut powinien zawierać:

nazwę, teren działania i siedzibę instytucji kultury,

zakres działalności,

organy zarządzające i doradcze oraz sposób ich powoływania,

sposób uzyskiwania środków finansowych,

zasady dokonywania zmian statutowych,

postanowienia dotyczące prowadzenia działalności innej niż kulturalna, jeżeli instytucja zamierza działalność taką prowadzić.

Organizację wewnętrzną instytucji kultury określa regulamin organizacyjny nadawany przez dyrektora tej instytucji, po zasięgnięciu opinii właściwego samorządu oraz opinii działających w niej organizacji związkowych i stowarzyszeń twórców. Instytucje kultury uzyskują osobowość prawną i mogą rozpocząć działalność z chwilą wpisu do rejestru prowadzonego przez samorząd. Szczegółowe warunki i zasady prowadzenia rejestru określa rozporządzenie ministra kultury i sztuki z 17 lutego 1992 r. w sprawie sposobu prowadzenia rejestru instytucji kultury (Dz.U. nr 20, poz. 80 ze zm.).

Zgodnie z przepisami kandydata na stanowisko dyrektora instytucji kultury można wyłonić w drodze konkursu. Taki obowiązek określono w rozporządzeniu ministra kultury z 19 października 2004 r. w sprawie ustalenia listy samorządowych jednostek instytucji kultury, w których wyłonienie kandydata na stanowisko dyrektora następuje w drodze konkursu. W pozostałych przypadkach konkurs jest rozwiązaniem fakultatywnym. W rozporządzeniu wymieniono np. jedynie 44 ośrodki kultury i aż 151 muzeów w kraju, w których dyrektora należy zatrudnić wyłącznie po przeprowadzeniu konkursu.

Możliwe jest powołanie dyrektora instytucji kultury mimo istnienia obowiązku przeprowadzenia konkursu bez takiego konkursu. Dotyczy to sytuacji, w której minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego wyraża zgodę na powołanie dyrektora instytucji kultury bez wcześniejszego konkursu. Kandydat taki musi jednak zostać wskazany przez właściwą jednostkę samorządową. W pozostałych przypadkach, czyli w odniesieniu do dyrektorów innych instytucji kultury niż te, które określone zostały w załączniku do rozporządzenia, może, ale nie musi zostać przeprowadzony konkurs.

Do pracowników instytucji kultury z pewnymi wyjątkami stosuje się przepisy kodeksu pracy. Przykładowo okres rozliczeniowy czasu pracy w instytucji kultury może, z uzasadnionych przyczyn dotyczących organizacji pracy oraz pod warunkiem przestrzegania ogólnych zasad dotyczących bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników, zostać przedłużony do 12 miesięcy. Zasady wynagradzania pracowników instytucji kultury ustalił minister kultury i sztuki w rozporządzeniu z 31 marca 1992 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników niektórych instytucji kultury (Dz.U. nr 35, poz. 151 ze zm.), dla pracowników zatrudnionych w instytucjach kultury prowadzących działalność kulturalną w formie teatru, opery, operetki, filharmonii, orkiestry oraz estrady i zespołu pieśni i tańca oraz w rozporządzeniu z 23 kwietnia 1999 r. dla innych instytucji kultury (Dz.U. nr 45, poz. 446 ze zm.).

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego jeszcze przez kilka dni prowadzi nabór wniosków w ramach drugiej edycji konkursu projektów dla Funduszu Wymiany Kulturalnej. Wnioski można składać do 6 marca 2009 r. Resort kultury jest operatorem Funduszu Wymiany Kulturalnej w ramach Mechanizmu Finansowego EOG oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego. Do pozyskania w ramach drugiej edycji konkursu jest 1,6 mln euro.

Zakres tematyczny składanych wniosków powinien dotyczyć: muzyki i sztuki scenicznej, dziedzictwa kulturowego, sztuki plastycznej i wizualnej, literatury i archiwów.

Wnioski mogą składać m.in.:

jednostki samorządu terytorialnego i ich związki,

publiczne instytucje kultury,

publiczne szkoły i uczelnie artystyczne,

archiwa państwowe,

organizacje pozarządowe ze sfery kultury,

artyści, twórcy, animatorzy kultury.

Więcej informacji na stronie internetowej www.fwk.mkidn.gov.pl.

Biblioteki publiczne są organizowane w sposób zapewniający mieszkańcom dogodny dostęp do materiałów bibliotecznych i informacji. Gmina organizuje i prowadzi co najmniej jedną gminną bibliotekę publiczną, wraz z odpowiednią liczbą filii i oddziałów oraz punktów bibliotecznych. Także na samorządzie powiatowym spoczywa obowiązek organizowania i prowadzenia co najmniej jednej powiatowej biblioteki publicznej. Zadania powiatowej biblioteki publicznej może wykonywać, na podstawie porozumienia, wojewódzka lub gminna biblioteka publiczna działająca i mająca swoją siedzibę na obszarze powiatu. Podobnie jak w gminie i powiecie również samorząd województwa organizuje i prowadzi co najmniej jedną wojewódzką bibliotekę publiczną.

Biblioteki samorządowe mogą zawierać, za zgodą organizatora, porozumienia z innymi bibliotekami i instytucjami w sprawie wspólnego prowadzenia obsługi bibliotecznej określonych obszarów i środowisk.

Do zadań wojewódzkiej biblioteki publicznej należy:

gromadzenie, opracowywanie i udostępnianie materiałów bibliotecznych służących obsłudze potrzeb informacyjnych, edukacyjnych i samokształceniowych, zwłaszcza dotyczących wiedzy o własnym regionie oraz dokumentujących jego dorobek kulturalny, naukowy i gospodarczy,

pełnienie funkcji ośrodka informacji biblioteczno-bibliograficznej, organizowanie obiegu wypożyczeń międzybibliotecznych, opracowywanie i publikowanie bibliografii regionalnych, a także innych materiałów informacyjnych o charakterze regionalnym,

badanie stanu i stopnia zaspokajania potrzeb użytkowników, analizowanie stanu, organizacji i rozmieszczenia bibliotek oraz formułowanie i przedstawianie organizatorom propozycji zmian w tym zakresie,

udzielanie bibliotekom pomocy instrukcyjno-metodycznej i szkoleniowej.

Biblioteka publiczna, której organizatorem jest powiat lub miasto na prawach powiatu, działająca w mieście będącym siedzibą samorządu województwa, może wykonywać powyższe zadania na podstawie porozumienia zarządu województwa z organem wykonawczym powiatu lub miasta na prawach powiatu. Porozumienie to określa wielkość środków finansowych, które wnoszą strony porozumienia, niezbędnych do prowadzenia działalności przez bibliotekę. Podobne zadania realizuje biblioteka powiatowa, która współdziała z wojewódzką biblioteką publiczną. Z kolei biblioteka publiczna, której organizatorem jest gmina działająca w mieście będącym siedzibą samorządu powiatowego, może wykonywać wymienione wyżej zadania na podstawie porozumienia zarządu powiatu z wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta).

Jednostki samorządu terytorialnego mają obowiązek zapewnić: lokal oraz środki na wyposażenie, prowadzenie działalności bibliotecznej (zwłaszcza zakup materiałów bibliotecznych) oraz doskonalenie zawodowe pracowników. Biblioteka może stanowić samodzielną jednostkę organizacyjną albo wchodzić w skład innej jednostki.

Biblioteki publiczne nie mogą być łączone z innymi instytucjami oraz z bibliotekami szkolnymi i pedagogicznymi.

Samorządy mogą łączyć, dzielić lub likwidować biblioteki. Na trzy miesiące przed dniem wydania aktu o połączeniu lub podziale biblioteki trzeba podać do publicznej wiadomości informację o takim zamiarze wraz z uzasadnieniem. Obowiązek ten dotyczy również zmiany statutu biblioteki w części dotyczącej zakresu działania i lokalizacji filii oraz oddziałów. Z kolei o likwidacji biblioteki trzeba poinformować na sześć miesięcy przed wydaniem aktu w tej sprawie.

Połączenie, podział lub likwidacja biblioteki wchodzącej w skład ogólnokrajowej sieci bibliotecznej następuje po zasięgnięciu opinii jednostki sprawującej nadzór merytoryczny nad działalnością biblioteki. Taki wymóg dotyczy również filii bibliotecznych.

Do zadań powiatowej biblioteki publicznej należy m.in.:

gromadzenie, opracowywanie i udostępnianie materiałów bibliotecznych służących obsłudze potrzeb informacyjnych, edukacyjnych i samokształceniowych, zwłaszcza dotyczących wiedzy o własnym regionie oraz dokumentujących jego dorobek kulturalny, naukowy i gospodarczy,

pełnienie funkcji ośrodka informacji biblioteczno-bibliograficznej, organizowanie obiegu wypożyczeń międzybibliotecznych, opracowywanie i publikowanie bibliografii regionalnych, a także innych materiałów informacyjnych o charakterze regionalnym,

sprawowanie nadzoru merytorycznego w zakresie realizacji zadań przez gminne biblioteki publiczne.

Muzea mogą być tworzone przez ministrów i kierowników urzędów centralnych oraz jednostki samorządu terytorialnego, osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej. Muzeami samorządowymi są muzea utworzone albo przejęte przez jednostki samorządu terytorialnego. Do ich obowiązków należy:

zapewnienie środków potrzebnych do utrzymania i rozwoju muzeum,

zapewnienie bezpieczeństwa zgromadzonym zbiorom,

sprawowanie nadzoru nad muzeum.

Muzea państwowe i rejestrowane muzea samorządowe mają prawo używania okrągłej pieczęci z wizerunkiem orła ustalonym dla godła Rzeczypospolitej Polskiej oraz nazwą muzeum w otoku.

Muzeum działa na podstawie statutu nadanego przez organ założycielski. Podlega on uzgodnieniu z ministrem do spraw kultury. Statut określa m.in. w szczególności:

nazwę, teren działania i siedzibę muzeum,

zakres działania,

rodzaj i zakres gromadzonych zbiorów,

organ zarządzający i nadzorujący oraz organy doradcze i sposób ich powoływania,

sposób uzyskiwania środków finansowych,

zasady dokonywania zmian w statucie.

Wstęp do muzeów jest odpłatny, chyba że właściwy samorząd postanowi o nieodpłatnym wstępie do muzeum. W jednym dniu tygodnia wstęp na wystawy stałe muzeów jest nieodpłatny. Dyrektor muzeum ustala i podaje do publicznej wiadomości, w sposób zwyczajowo przyjęty, wysokość opłat za wstęp do muzeum oraz dzień wolny od opłat. Dyrektor muzeum może zwolnić z opłat za wstęp.

Przy muzeum państwowym i samorządowym działa rada muzeum, której członków powołuje właściwy odpowiednio organ administracji państwowej lub samorządowej.

Rada:

sprawuje nadzór nad wypełnianiem przez muzeum powinności wobec zbiorów i społeczeństwa, jak: gromadzenie i trwała ochrona dóbr kulturalnych o charakterze materialnym i niematerialnym, informowanie o wartościach i treściach gromadzonych zbiorów, upowszechnianie podstawowych wartości historii, nauki i kultury polskiej oraz światowej, kształtowanie wrażliwości poznawczej i estetycznej oraz umożliwianie korzystania ze zgromadzonych zbiorów,

ocenia, na podstawie przedłożonego przez dyrektora muzeum sprawozdania rocznego, działalność muzeum oraz opiniuje przedłożony przez dyrektora roczny plan działalności.

Kadencja członków rady muzeum trwa cztery lata. Liczy od 5 do 15 członków. Członków rady muzeum powołuje i odwołuje jednostka samorządu terytorialnego. Rada wybiera ze swojego grona przewodniczącego.

W skład rady muzeum powoływane są osoby spośród kandydatów wskazanych przez:

właściwe ze względu na siedzibę muzeum organy jednostek samorządu terytorialnego,

stowarzyszenia naukowe i twórcze,

fundacje i inne instytucje wspierające działalność muzeum,

Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w muzeach prowadzących działalność w zakresie jej właściwości,

dyrektora muzeum,

samą radę muzeum.

Członkom rady muzeum mogą przysługiwać diety oraz zwrot kosztów przejazdów i noclegów na zasadach określonych w przepisach regulujących należności przysługujące pracownikowi, zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju, o ile nie otrzymują ich z innego tytułu. Wydatki te pokrywa muzeum. Szczegółowy tryb pracy rady muzeum określa uchwalony przez nią regulamin. Warto pamiętać, że w muzeum mogą działać kolegia doradcze utworzone przez dyrektora, z jego inicjatywy lub na wniosek co najmniej połowy zatrudnionych w nim muzealników. Tryb działania kolegiów doradczych, skład osobowy i organizację określa statut muzeum.

Biblioteki są organizowane i prowadzone m.in. przez jednostki samorządu terytorialnego. Są one ich organizatorami, którzy zapewniają warunki działalności i rozwoju biblioteki. Organizator ma obowiązek zapewnić w szczególności:

lokal,

środki na: wyposażenie, prowadzenie działalności bibliotecznej, zwłaszcza zakup materiałów bibliotecznych oraz doskonalenie zawodowe pracowników.

Akt o utworzeniu biblioteki określa nazwę, siedzibę, teren i zakres działania biblioteki oraz źródła finansowania. Z kolei statut określa w szczególności:

cele i zadania biblioteki,

organy biblioteki i jej organizację, w tym zakres działania i lokalizację filii oraz oddziałów,

nazwę jednostki sprawującej nadzór merytoryczny nad działalnością biblioteki - w odniesieniu do biblioteki wchodzącej w skład ogólnokrajowej sieci bibliotecznej,

sposób gospodarowania środkami finansowymi biblioteki.

Zadania, organizację oraz szczegółowy zakres działania biblioteki wchodzącej w skład innej jednostki organizacyjnej określa regulamin nadany przez kierownika tej jednostki.

Co do zasady usługi bibliotek, których organizatorami są jednostki samorządu terytorialnego, są dostępne i bezpłatne. Opłaty mogą być jednak pobierane za:

usługi informacyjne, bibliograficzne, reprograficzne oraz wypożyczenia międzybiblioteczne,

wypożyczenia materiałów audiowizualnych,

kaucję za wypożyczone materiały biblioteczne,

niezwrócenie w terminie wypożyczonych materiałów bibliotecznych,

uszkodzenie, zniszczenie lub niezwrócenie materiałów bibliotecznych.

Szczegółowe zasady i warunki korzystania z biblioteki określa regulamin nadany przez jej dyrektora (kierownika). Należy pamiętać, że przy bibliotece może działać rada biblioteczna lub inny organ o charakterze doradczym i opiniodawczym, na zasadach określonych w statucie

Formami ochrony zabytków są: wpis do rejestru zabytków, utworzenie parku kulturowego oraz ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, a także uznanie za pomnik historii.

Do rejestru zabytków wpisuje się zabytek nieruchomy na podstawie decyzji wydanej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków z urzędu bądź na wniosek właściciela zabytku nieruchomego lub użytkownika wieczystego gruntu, na którym znajduje się zabytek nieruchomy. Wpisanie zabytku nieruchomego do rejestru ujawnia się w księdze wieczystej danej nieruchomości.

Starosta, w uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków, może umieszczać na zabytku nieruchomym wpisanym do rejestru znak informujący o tym, iż zabytek ten podlega ochronie.

Ochronę zabytków i opiekę nad zabytkami uwzględnia się przy sporządzaniu i aktualizacji koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju, strategii rozwoju województw, planów zagospodarowania przestrzennego województw, analiz i studiów z zakresu zagospodarowania przestrzennego powiatu, strategii rozwoju gmin, studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin oraz miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego.

Z kolei rada gminy, po zasięgnięciu opinii wojewódzkiego konserwatora zabytków, na podstawie uchwały może utworzyć park kulturowy w celu ochrony krajobrazu kulturowego oraz zachowania wyróżniających się krajobrazowo terenów z zabytkami nieruchomymi charakterystycznymi dla miejscowej tradycji budowlanej i osadniczej.

W celu realizacji zadań związanych z ochroną parku kulturowego rada gminy może utworzyć jednostkę organizacyjną do zarządzania parkiem.

Park kulturowy przekraczający granice gminy może być utworzony i zarządzany na podstawie zgodnych uchwał rad gmin (związku gmin), na terenie których ten park ma być utworzony. Dla obszarów, na których utworzono park kulturowy, sporządza się obowiązkowo miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego.

Potrzebny jest również plan ochrony sporządzany przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) po uzgodnieniu planu z wojewódzkim konserwatorem zabytków i zatwierdzeniu planu przez radę gminy. Konieczny jest również miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego dla obszaru parku, do którego opracowania należy przystąpić w terminie trzech miesięcy od chwili utworzenia parku. Opis granic parku powinien posiadać formę zarówno pisemną, jak i graficzną. Za podstawę powinna tu służyć mapa o treści zgodnej z mapami topograficznymi w skali 1:10 000 oraz mapy ewidencji gruntów. Dzisiejsze nośniki elektroniczne umożliwiają opracowanie takiego załącznika bez uszczerbku dla jego merytorycznej zawartości w skalach np. 1:5000, 1:10 000 i 1:20 000.

Inicjatywa utworzenia parku kulturowego i jego funkcjonowania powinna być świadomym wyborem lokalnej społeczności. Parki kulturowe funkcjonują m.in. w Gdańsku, Stoszowicach (pierwszy w Polsce), w Chwaszczanach koło Boleszkowic, na terenie województwa małopolskiego i łódzkiego.

Do rejestru zabytków wpisywany jest zabytek nieruchomy na podstawie decyzji wydanej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków (który prowadzi rejestr) z urzędu albo na wniosek właściciela zabytku lub użytkownika wieczystego gruntu, na którym znajduje się zabytek nieruchomy. Jest to najbardziej ścisła forma ochrony zabytków. Wpisanie zabytku nieruchomego do rejestru zostaje ujawnione w księdze wieczystej nieruchomości na wniosek wojewódzkiego konserwatora zabytków.

Obowiązek finansowania prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku ciąży na jego właścicielu albo innym podmiocie posiadającym tytuł prawny do władania zabytkiem. Na władzach publicznych, w tym jednostek samorządu terytorialnego, ciąży obowiązek ochrony dziedzictwa kulturowego. Szczegółowe w tym zakresie zadania i kompetencje organów administracji określa ustawa z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. nr 162, poz. 1568 z późn. zm.). Ochrona zabytków obejmuje przede wszystkim czynności z zakresu administracji publicznej, w tym czynności władcze (wykonywane np. przez nakazy i zakazy lub poprzez egzekwowanie obowiązków z tytułu wpisania rzeczy do rejestru zabytków). Natomiast opieka nad zabytkami obejmuje ogół czynności faktycznych podejmowanych przez właściciela lub inną osobę, która posiada tytuł prawny do zabytku.

Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w odrębny sposób odnosi się do kwestii finansowania opieki nad zabytkami. Tymi źródłami finansowania są:

środki własne właściciela lub posiadacza zabytku,

środki z budżetu państwa,

środki z budżetów gmin i powiatów.

Sprawowanie opieki nad zabytkami, w tym finansowanie prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku, do którego tytuł prawny posiada jednostka samorządu terytorialnego, jest zadaniem własnym tej jednostki. W przypadku gdy zabytkiem dysponuje jednostka należąca do sektora finansów publicznych, np. gmina, powiat czy województwo, jednostki te finansują prowadzenie prac i robót przy zabytku ze środków przyznanych jej odpowiednio przez dysponentów budżetu państwa bądź z budżetu jednostki samorządu terytorialnego.

Minister właściwy do spraw kultury oraz wojewódzki konserwator zabytków mogą udzielać dotacje na potrzeby opieki nad zabytkami. Mogą się o nie ubiegać również jednostki samorządu terytorialnego - jako właściciele lub posiadacze zabytku. Dotacja może być udzielona na dofinansowanie:

nakładów koniecznych na wykonanie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru, ustalonych na podstawie kosztorysu zatwierdzonego przez wojewódzkiego konserwatora zabytków, które zostaną przeprowadzone w roku złożenia przez wnioskodawcę wniosku o udzielenie dotacji lub w roku następującym po roku złożenia tego wniosku;

nakładów koniecznych na wykonanie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru, które zostały przeprowadzone w okresie trzech lat poprzedzających rok złożenia przez wnioskodawcę wniosku o udzielenie dotacji.

Dotacja może być udzielona w wysokości do 50 proc. nakładów koniecznych na wykonanie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru. Jeżeli zabytek posiada wyjątkową wartość historyczną, artystyczną lub naukową albo wymaga przeprowadzenia złożonych pod względem technologicznym prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych, dotacja może być udzielona w wysokości do 100 proc. nakładów koniecznych na wykonanie tych prac lub robót.