To rada decyduje o liczbie zezwoleń na sprzedaż alkoholu na terenie gminy

Prowadzenie działań związanych z profilaktyką i rozwiązywaniem problemów alkoholowych oraz integracji społecznej osób uzależnionych od alkoholu należy do obowiązków gmin. Zadania te są realizowane w ramach gminnego programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, stanowiącego część strategii rozwiązywania problemów społecznych, uchwalanego corocznie przez radę gminy. Program jest realizowany przez ośrodek pomocy społecznej lub inną jednostkę wskazaną przez gminę. Większość samorządów, dla lepszej koordynacji gminnych programów, powołuje pełnomocników wójta (burmistrza, prezydenta miasta) do spraw profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych.

Środki finansowe na realizację programów, o których mowa, gwarantuje samorządom ustawa o wychowaniu w trzeźwości. Pochodzą one z budżetu gminy (ze środków przeznaczonych na realizację zadań własnych gminy wynikających z ustawy o wychowaniu w trzeźwości) oraz z opłat za korzystanie z zezwoleń na sprzedaż napojów alkoholowych. W sumie środki te powinny odpowiadać co najmniej łącznej wysokości opłat za zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych wnoszonych do kasy gminy przez właścicieli wszystkich punktów sprzedaży i podawania napojów alkoholowych, działających na terenie gminy.

Gminy pobierają opłatę za korzystanie z zezwoleń na sprzedaż napojów alkoholowych.

Wnosi się ją na rachunek gminy przed wydaniem zezwolenia. W przypadku przedsiębiorców rozpoczynających działalność wynosi ona:

● 525 zł na sprzedaż napojów zawierających do 4,5 proc. alkoholu oraz piwa;

● 525 zł na sprzedaż napojów zawierających powyżej 4,5 proc. do 18 proc. alkoholu (z wyjątkiem piwa);

● 2100 zł na sprzedaż napojów zawierających powyżej 18 proc. alkoholu.

Z kolei przedsiębiorcy prowadzący sprzedaż napojów alkoholowych w roku poprzednim są zobowiązani do złożenia, do 31 stycznia każdego roku, pisemnego oświadczenia o wartości sprzedaży poszczególnych rodzajów napojów alkoholowych w punkcie sprzedaży w roku poprzednim. W takim przypadku opłata jest uzależniona od rocznej sprzedaż napojów alkoholowych w każdym punkcie ich dystrybucji i wynosi:

● 1,4 proc. ogólnej wartości sprzedaży napojów alkoholowych o zawartości do 4,5 proc. oraz od 4,5 proc. do 18 proc. alkoholu oraz piwa, gdy wartość sprzedaży w roku poprzednim przekroczyła 37 500 zł;

● 2,7 proc. ogólnej wartości sprzedaży dla napojów alkoholowych o zawartości powyżej 18 proc. alkoholu piwa, gdy wartość sprzedaż w roku poprzednim przekroczyła 77 000 zł.

Przedsiębiorcy, których łączna sprzedaż poszczególnych rodzajów napojów alkoholowych nie przekroczyła wartości wskazanych powyżej, wnoszą taką opłatę jak w pierwszym roku działalności. Opłata wnoszona jest na rachunek gminy w każdym roku kalendarzowym objętym zezwoleniem w trzech równych ratach w terminach do 31 stycznia, 31 maja i 30 września danego roku kalendarzowego.

Przy wydatkowaniu środków z opłat za sprzedaż alkoholu samorządy gminne nie mogą przeznaczać ich na ogólnie rozumiane wykonywanie postanowień ustawy w zakresie wychowania w trzeźwości oraz przeciwdziałania alkoholizmowi i narkomanii, a tym bardziej na inne cele. Środki te mogą być przeznaczane wyłącznie na takie działania, które zostały przewidziane gminnym programem profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz gminnym programem przeciwdziałania narkomanii. Stanowisko to podkreślają organy nadzorcze nad samorządami. W rozstrzygnięciu nadzorczym z 12 kwietnia 2002 r. wojewoda małopolski (PN II 0911/63/02, LexPolonica nr 2425289) wskazał, że ze środków tych nie może być finansowane utrzymywanie izb wytrzeźwień ani też pokrywanie nieściągalnych kosztów pobytu w izbie wytrzeźwień osób z terenu gminy. Z kolei Kolegium Regionalnej Izby Obrachunkowej w Opolu w uchwalę z 19 listopada 2001 r. (21/125/2001, LexPolonica nr 2436572) podkreśliło, że dochody z opłat za zezwolenia mogą być wykorzystane jedynie na realizację gminnych programów profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, obejmujących zadania enumeratywnie wymienione w art. 4¹ tej ustawy (patrz ramka).

Ważną rolę w zakresie realizacji zadań ustawowych przez gminy odgrywają również gminne komisje rozwiązywania problemów alkoholowych. Powołują je wójtowie (burmistrzowie, prezydenci miast). W skład tych komisji wchodzą osoby przeszkolone w zakresie profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych. W rozstrzygnięciu nadzorczym z 2 listopada 1999 r. wojewoda dolnośląski (PN II 0914/89/99, LexPolonica nr 2466668) podkreślił, że dyspozycja przepisów ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi oznacza, że w skład komisji mogą wchodzić jedynie osoby przeszkolone przed ich powołaniem.

Do głównych zadań komisji należy przede wszystkim inicjowanie działań na rzecz kreowania właściwych postaw wobec uzależnień i przemocy. Dodatkowo komisje powinny podejmować czynności zmierzające do orzeczenia o zastosowaniu wobec osoby uzależnionej od alkoholu obowiązku poddania się leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego. Inne zadania, którymi zajmują się komisje, to:

● wzywanie na rozmowę osób, co do których wpłynęło zgłoszenie, i motywowanie ich do leczenia,

● kierowanie osób na badanie przez psychologa i psychiatrę w celu wydania opinii w przedmiocie uzależnienia od alkoholu i wskazania rodzaju zakładu leczniczego,

● kierowanie wniosków do sądu rejonowego w celu wszczęcia postępowania w sprawie orzeczenia przez sąd obowiązku poddania się leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego,

● przygotowywanie dokumentacji związanej z postępowaniem sądowym,

● wydawanie opinii w sprawach zgodności lokalizacji i liczby punktów sprzedaży napojów alkoholowych z uchwałami rady gminy (miasta),

● kontrolowanie przestrzegania zasad i warunków korzystania z zezwoleń na sprzedaż alkoholu, zgodnie z ustawą o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Najczęściej przy wykonywaniu zadań komisja współpracuje z placówkami lecznictwa odwykowego, organami ścigania i wymiaru sprawiedliwości, placówkami pomocy społecznej, Kościołami i związkami wyznaniowymi oraz innymi podmiotami zajmującymi się problematyką z zakresu przeciwdziałania alkoholizmowi. Pracą komisji kieruje przewodniczący, który odpowiada za prawidłowe i terminowe wykonywanie zadań.

On zwołuje także jej posiedzenia, w zależności od potrzeb, w praktyce nie rzadziej jednak niż raz na kwartał. Zasady wynagradzania członków gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych określa rada gminy w programach rozwiązywania problemów alkoholowych.

Gminy mogą również podejmować różnorodne własne przedsięwzięcia w zakresie edukacji publicznej i profilaktyki, np. wydawać własne biuletyny informacyjne dla jednej lub kilku ościennych gmin, zakładać ośrodki profilaktyczne, świetlice socjoterapeutyczne, punkty konsultacyjne dla osób uzależnionych od alkoholu i członków ich rodzin, miejsca pomocy dla ofiar przemocy w rodzinie - dla jednej lub wielu gmin itp.

Zadania związane z przeciwdziałaniem alkoholizmowi ustawodawca nałożył również na samorząd województwa. Realizuje on zadania związane z profilaktyką antyalkoholową w ramach wojewódzkiego programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych stanowiącego część strategii wojewódzkiej w zakresie polityki społecznej. To zarząd województwa odpowiada za koordynację przygotowania i realizację programu, udziela pomocy merytorycznej instytucjom i osobom fizycznym realizującym zadania objęte tym programem oraz współdziała z innymi organami administracji publicznej w zakresie rozwiązywania problemów alkoholowych. Program ten jest realizowany przez regionalny ośrodek polityki społecznej lub inną jednostkę wskazaną w programie. W celu realizacji programu zarząd województwa również może powołać pełnomocnika. Dodatkowo od 1 lipca zarząd województwa będzie odpowiedzialny za organizację na swoim terenie podmiotów wykonujących działalność leczniczą w rodzaju stacjonarnych i całodobowych świadczeń zdrowotnych w zakresie leczenia odwykowego oraz wojewódzkiego ośrodka terapii uzależnienia i współuzależnienia. Szczegółowe zasady organizacji będzie określało rozporządzenie ministra zdrowia.

Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi reguluje również zasady sprzedaż napojów alkoholowych przeznaczonych do spożycia w miejscu lub poza miejscem sprzedaży. Zgodnie z nią może być ona prowadzona tylko na podstawie zezwolenia wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta), właściwego ze względu na lokalizację punktu sprzedaży. Natomiast to rada gminy ustala, w drodze uchwały, dla terenu gminy (miasta) liczbę punktów sprzedaży napojów zawierających powyżej 4,5 proc. alkoholu (z wyjątkiem piwa), przeznaczonych do spożycia poza miejscem sprzedaży i w miejscu sprzedaży. W drodze uchwały samorząd gminny ustanawia również zasady usytuowania miejsc sprzedaży i podawania napojów alkoholowych. W miejscowościach, w których rozmieszczone są jednostki wojskowe, liczba punktów sprzedaży napojów alkoholowych przeznaczonych do spożycia zarówno poza miejscem sprzedaży, jak i w miejscu sprzedaży oraz usytuowanie miejsc sprzedaży, podawania i spożywania napojów alkoholowych są ustalane przez radę gminy po zasięgnięciu opinii właściwych dowódców garnizonów. Liczba punktów sprzedaży oraz usytuowanie miejsc sprzedaży, podawania i spożywania napojów alkoholowych powinny być dostosowane do celu określonego w gminnym programie profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, jakim jest ograniczanie dostępności alkoholu.

Uchwała ta nie dotyczy jedynie takich sklepów czy lokali, w których sprzedawane bądź podawane będzie wyłącznie piwo. Te bowiem nie są limitowane. Rada ma również obowiązek określić zasady usytuowania na terenie gminy miejsc sprzedaży i podawania napojów alkoholowych. Uchwały ustalające liczbę punktów sprzedaży takich napojów i ich usytuowanie są aktami prawa miejscowego.

Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku w wyroku z 6 marca 2002 r. (sygn. akt II SA/Gd 1855/99, LexPolonica nr 355074), art. 4¹ ust. 1 i 2 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi zawiera m.in. upoważnienie rady gminy do ustalania w programie szczegółowych zasad wydawania zezwoleń na prowadzenie sprzedaży napojów alkoholowych. Obejmuje ono jednak możliwość ukształtowania przez radę gminy procedury prowadzącej do wydania zezwolenia. Nie pozwala natomiast na określenie w tym programie, choćby uzupełniająco, warunków sprzedaży alkoholu.

Przy każdorazowym podejmowaniu uchwały w sprawie liczby punktów z alkoholem oraz usytuowania miejsc, gdzie będzie można go nabyć, należy pamiętać, że wszelkie limity powinny być dostosowane do potrzeb ograniczania dostępności alkoholu, określonych w gminnym programie profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych. Liczba ta musi wynikać z programu opracowanego z uwzględnieniem aktywnej realizacji celu ustawy oraz jej art. 1 i 2 jako ogólnych przepisów odnoszących się również do rady gminy. W praktyce oznacza to, że organy stanowiące gmin nie mogą ustalać liczby punktów sprzedaży napojów alkoholowych wyłącznie na podstawie liczby mieszkańców (np. 1 punkt na 3000 osób).

Rada gminy ma również wynikające z art. 12 ust. 2 ustawy prawo do określenia zasad usytuowania miejsc sprzedaży alkoholu. Należy przez to rozumieć położenie punktów sprzedaży względem innych obiektów użyteczności publicznej (np. szkoły, przedszkola, zakłady pracy), jak też innych obiektów, które rada gminy uzna za zasługujące na szczególną ochronę. Przepis ten nie uprawnia rady gminy do określenia warunków budowy tych punktów, jakie wynikają z przepisów prawa budowlanego i warunków technicznych budowy obiektów budowlanych. Jak podkreślił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie (wyrok z 17 marca 2009 r., sygn. akt. II SA/Ol 26/09, LexPolonica nr 2110232), nie mieści się to w ramach upoważnienia ustawowego. Oznacza to, że rada gminy nie może konkretyzować, jak ma wyglądać miejsce sprzedaży i podawania napojów.

Warto również pamiętać, że ogródki piwne, odrębnie niezdefiniowane w ustawie, powinny spełniać wymogi stawiane punktom sprzedaży napojów alkoholowych przeznaczonych do spożycia w miejscu sprzedaży (gastronomii). Naruszeniem prawa jest także określenie godzin sprzedaży napojów alkoholowych w tych ogródkach. Brak jest kompetencji dla rady do podejmowania takich regulacji (por. rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody dolnośląskiego z 22 października 2007 r. NK.II.0911-13/532/07, LexPolonica nr 2452337).

Zezwolenie na sprzedaż alkoholu wydaje się na podstawie pisemnego wniosku przedsiębiorcy. Obejmuje ono oddzielnie następujące rodzaje napojów alkoholowych:

● do 4,5 proc. zawartości alkoholu oraz na piwo;

● powyżej 4,5 proc. do 18 proc. zawartości alkoholu (z wyjątkiem piwa);

● powyżej 18 proc. zawartości alkoholu.

Zezwolenia wójt (burmistrz, prezydent miasta) wydaje po uzyskaniu pozytywnej opinii gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych o zgodności lokalizacji punktu sprzedaży z uchwałami rady gminy. W postanowieniu z 2 lutego 2011 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu (SKO 4221/1/11, LexPolonica nr 2525809) wskazało, że gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych jako organ kolegialny w związku z brakiem przepisów prawa powszechnie obowiązującego regulujących tę kwestię podejmuje uchwały, o których mowa w art. 18 ust. 3a większością głosów swojego składu. Zawsze bowiem w przypadku ciała kolegialnego wymaganych jest więcej głosów "za", by podjąć skutecznie uchwałę.

Samo zezwolenie wydaje się na czas oznaczony, nie krótszy niż cztery lata, a w przypadku sprzedaży napojów alkoholowych przeznaczonych do spożycia poza miejscem sprzedaży - nie krótszy niż dwa lata.

Zezwolenie wydaje się na wniosek przedsiębiorcy. Wniosek powinien zawierać: oznaczenie rodzaju zezwolenia i przedsiębiorcy, jego siedzibę i adres, w przypadku ustanowienia pełnomocników ich imiona, nazwiska i adres zamieszkania, numer w rejestrze przedsiębiorców lub ewidencji działalności gospodarczej, przedmiot działalności gospodarczej; adres punktu sprzedaży oraz adres punktu składowania napojów alkoholowych (magazynu dystrybucyjnego).

Do wniosku o wydanie zezwolenia należy dołączyć zaświadczenie o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej lub odpis z rejestru przedsiębiorców, dokument potwierdzający tytuł prawny wnioskodawcy do lokalu stanowiącego punkt sprzedaży napojów alkoholowych; pisemną zgodę właściciela, użytkownika, zarządcy lub administratora budynku, jeżeli punkt sprzedaży będzie zlokalizowany w budynku mieszkalnym wielorodzinnym, oraz decyzję właściwego państwowego inspektora sanitarnego. Warto pamiętać, że od 1 lipca do wniosku o wydanie zezwolenia nie będzie konieczne dołączanie zaświadczenia o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej lub odpisu z rejestru przedsiębiorców.

Z kolei obrót hurtowy w kraju napojami alkoholowymi o zawartości do 18 proc. alkoholu może być prowadzony tylko na podstawie zezwolenia wydanego przez marszałka województwa (powyżej 18 proc. zezwolenie wydaje minister gospodarki). Zezwolenie to wydaje się na podstawie pisemnego wniosku przedsiębiorcom z siedzibą na terenie województwa.

Za wydanie zezwoleń, decyzji wprowadzających w zezwoleniach zmiany oraz duplikatów zezwoleń marszałek województwa pobiera odpowiednie opłaty. Dla przedsiębiorców występujących o zezwolenie po raz pierwszy oraz dla tych, których wartość sprzedaży w roku poprzedzającym wygaśnięcie zezwolenia nie przekroczyła 1 mln zł, opłata wynosi 4 tys. zł. Dla przedsiębiorców, których wartość sprzedaży hurtowej napojów alkoholowych w roku poprzedzającym wygaśnięcie zezwolenia przekroczyła 1 mln zł, opłatę za wydanie zezwoleń ustala się w wysokości równej 0,4 proc. wartości sprzedaży w roku poprzednim, z zaokrągleniem do 100 zł. Opłata za wydanie innych decyzji, wprowadzających zmiany w zezwoleniach, wynosi 200 zł.

Opłaty te mogą być wykorzystane przez zarządy województw wyłącznie na finansowanie zadań związanych z profilaktyką antyalkoholową oraz zadań określonych w wojewódzkim programie przeciwdziałania narkomanii. Przepisy upoważniają zarządy województw do zlecania, w drodze porozumień, jednostkom samorządu powiatowego zadań z zakresu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz do przekazywania środków finansowych na ich realizację.

Organ zezwalający, straż gminna lub członkowie gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych dokonują kontroli przestrzegania zasad i warunków korzystania z zezwolenia. Wójt (burmistrz, prezydent miasta) może cofnąć zezwolenie m.in. w przypadku nieprzestrzegania określonych w ustawie zasad sprzedaży napojów alkoholowych, a w szczególności sprzedaży i podawania napojów alkoholowych osobom nieletnim, nietrzeźwym, na kredyt lub pod zastaw oraz powtarzającego się co najmniej dwukrotnie w okresie sześciu miesięcy, w miejscu sprzedaży lub najbliższej okolicy, zakłócania porządku publicznego w związku ze sprzedażą napojów alkoholowych przez dany punkt sprzedaży, gdy prowadzący ten punkt nie powiadamia organów powołanych do ochrony porządku publicznego.

Przepisy nie regulują spraw dotyczących form organizacyjno-prawnych funkcjonowania izb wytrzeźwień. Nie określają one również charakteru opłat za pobyt w izbie wytrzeźwień ani też nie wskazują trybu i metody ich ustalania. W szczególności opłaty te nie są opłatami lokalnymi i nie mają charakteru kary pieniężnej. Ze względu na element braku dobrowolności po stronie zobowiązanego trudno je również uznać za cenę wyświadczonej usługi opiekuńczej lub odpłatnego świadczenia z zakresu opieki zdrowotnej. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości przewiduje, że za doprowadzenie do izby wytrzeźwień lub jednostki policji oraz pobyt w nich pobierane są opłaty oraz że egzekucja należności z tego tytułu następuje w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Maksymalną stawkę za pobyt w izbie minister zdrowia ustalił na poziomie do 250 zł.

Zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu alkoholizmowi izby wytrzeźwień współpracują z właściwymi gminnymi komisjami rozwiązywania problemów alkoholowych, placówkami lecznictwa odwykowego, innymi instytucjami i organizacjami, których działalność ma na celu przeciwdziałanie problemom alkoholowym i ich skutkom. Szczegóły współpracy określane są w porozumieniu pomiędzy organami.

● na terenie szkół oraz innych zakładów i placówek oświatowo-wychowawczych, opiekuńczych i domów studenckich,

● na terenie zakładów pracy oraz miejsc zbiorowego żywienia pracowników,

● w miejscach i w czasie masowych zgromadzeń,

● w środkach i obiektach komunikacji publicznej (od 1 lipca zakaz ten nie będzie dotyczył wagonów restauracyjnych i bufetów w pociągach, w których dopuszcza się sprzedaż, podawanie i spożywanie napojów alkoholowych do 4,5 proc. zawartości alkoholu oraz piwa),

● w obiektach zajmowanych przez organy wojskowe i spraw wewnętrznych, jak również w rejonie obiektów koszarowych i zakwaterowania przejściowego jednostek wojskowych.

● sprzedaży i podawania napojów alkoholowych osobom nieletnim, nietrzeźwym, na kredyt lub pod zastaw,

● sprzedaży i podawania napojów alkoholowych zawierających więcej niż 18 proc. alkoholu w ośrodkach szkoleniowych i w domach wypoczynkowych,

● nieprzestrzegania określonych w ustawie warunków sprzedaży napojów alkoholowych,

● powtarzającego się co najmniej dwukrotnie w okresie 6 miesięcy, w miejscu sprzedaży lub najbliższej okolicy, zakłócania porządku publicznego w związku ze sprzedażą napojów alkoholowych przez dany punkt sprzedaży, gdy prowadzący ten punkt nie powiadamia organów powołanych do ochrony porządku publicznego,

● wprowadzenia do sprzedaży napojów alkoholowych pochodzących z nielegalnych źródeł,

● przedstawienia fałszywych danych w oświadczeniu o wartości sprzedaży alkoholu w roku poprzednim,

● popełnienia przestępstwa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej przez osobę odpowiedzialną za działalność przedsiębiorcy posiadającego zezwolenie,

● orzeczenia wobec przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną albo wobec osoby odpowiedzialnej za działalność przedsiębiorcy posiadającego zezwolenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej objętej zezwoleniem.

● zwiększanie dostępności pomocy terapeutycznej i rehabilitacyjnej dla osób uzależnionych od alkoholu;

● udzielanie rodzinom, w których występują problemy alkoholowe, pomocy psychospołecznej i prawnej, a w szczególności ochrony przed przemocą w rodzinie;

● prowadzenie profilaktycznej działalności informacyjnej i edukacyjnej w zakresie rozwiązywania problemów alkoholowych i przeciwdziałania narkomanii, w szczególności dla dzieci i młodzieży, w tym prowadzenie pozalekcyjnych zajęć sportowych, a także działań na rzecz dożywiania dzieci uczestniczących w pozalekcyjnych programach opiekuńczo-wychowawczych i socjoterapeutycznych;

● wspomaganie działalności instytucji, stowarzyszeń i osób fizycznych, służącej rozwiązywaniu problemów alkoholowych;

● podejmowanie interwencji w związku z naruszeniem przepisów oraz występowanie przed sądem w charakterze oskarżyciela publicznego;

● wspieranie zatrudnienia socjalnego poprzez organizowanie i finansowanie centrów integracji społecznej.

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl

Ustawa z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 70, poz. 473 z późn. zm.).