Gmina finansuje oświetlenie ulic, placów i dróg publicznych na swoim terenie

Zgodnie z ustawową definicją finansowanie oświetlenia to finansowanie kosztów energii elektrycznej pobranej przez punkty świetlne oraz ponoszenie kosztów ich budowy i utrzymania. Niestety ustawodawca nie wyjaśnia, czym jest punkt świetlny, tj. jakie urządzenie lub urządzenia mogą być za niego uznane.

W związku z tym istnieją wątpliwości co do tego, czy punktem świetlnym jest źródło światła, oprawa świetlna ze źródłem światła bez konstrukcji wsporczej, czy też wszystkie elementy konstrukcyjne umożliwiające urządzeniu spełnianie swojej funkcji, jaką jest dawanie światła. W przypadku uznania za punkt świetlny wyłącznie źródła światła lub oprawy oświetleniowej pojawia się pytanie, kogo i na jakiej podstawie obciążają koszty utrzymania infrastruktury oświetleniowej niezbędnej do działania punktów świetlnych, a także jaki jest zakres działań mieszczących się w kosztach utrzymania punktu świetlnego.

Struktura własnościowa infrastruktury

O ile w zakresie infrastruktury oświetleniowej będącej własnością gminy nie ma większych wątpliwości co do tego, że gmina ponosi koszty utrzymania tej infrastruktury, skoro wchodzi ona w skład jej majątku, o tyle w przypadku gdy infrastruktura ta jest własnością przedsiębiorstwa energetycznego, pojawiają się pytania, kto i w jakim zakresie ponosi koszty jej funkcjonowania. [Przykład 1] Sytuację komplikuje brak ustawowej definicji punktu świetlnego i niejednoznaczna interpretacja pojęcia kosztów utrzymania.

Na skutek przekształceń ustrojowych i własnościowych znakomita część infrastruktury oświetleniowej znalazła się w majątku przedsiębiorstw energetycznych, ewentualnie w majątku przedsiębiorstw i gmin, co prowadzi do sporów na wielu polach. Tytułem przykładu można wskazać, że przedsiębiorstwa energetyczne kwestionują możliwość udzielania przez gminę zamówienia publicznego na usługi związane z utrzymaniem punktów świetlnych będących własnością tych przedsiębiorstw. Stanowisko to opiera się na twierdzeniu, że przedsiębiorstwo będące właścicielem instalacji ma prawo odmówić dostępu do niej innym przedsiębiorcom. Aby zatem gmina mogła powierzyć eksploatację urządzeń podmiotowi trzeciemu, konieczna jest zgoda przedsiębiorstwa będącego właścicielem urządzeń. [Przykład 2]

Problematyczna modernizacja

Zarzewiem konfliktów jest również modernizacja punktów świetlnych będących własnością przedsiębiorstwa energetycznego, a mianowicie to, czy przedsiębiorstwo energetyczne może obciążyć gminę kosztami dokonanej modernizacji.

Pomocne w rozstrzygnięciu przedmiotowej kwestii jest stanowisko Krajowej Rady Regionalnych Izb Obrachunkowych wyrażone w piśmie z 25 kwietnia 2008 r., która stwierdziła, że:

1. Gdy właścicielem instalacji oświetleniowej jest gmina, ponosi ona koszty zakupu energii elektrycznej i usługi przesyłowej zgodnie z taryfami zakładu energetycznego na podstawie otrzymywanych faktur. Zadanie utrzymania urządzeń gmina może powierzyć własnej jednostce organizacyjnej lub też podmiotowi wybranemu w trybie ustawy z 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 113, poz. 759 z późn. zm.). Nie ma również w tym przypadku żadnych przeciwwskazań do ponoszenia przez gminę jakichkolwiek nakładów na modernizację.

2. W przypadku gdy instalacja oświetleniowa stanowi własność zakładu energetycznego, gmina nie jest w żaden sposób uprawniona ani zobowiązana do ponoszenia nakładów na modernizację punktów świetlnych, niebędących jej własnością. Ponoszone w tym celu wydatki inwestycyjne gmin z racji swej istoty powodowałyby nie tylko udoskonalenie, lecz także jednocześnie zwiększenie wartości obcego majątku. Zwykłe utrzymanie punktów świetlnych, o którym mowa w art. 3 pkt 22 ustawy - Prawo energetyczne, nie obejmuje swym zakresem modernizacji. Modernizacja służy bowiem unowocześnieniu, usprawnieniu, udoskonaleniu. Pojęcie to nie może być mylone z naprawą, która ma na celu przywrócenie sprawności czy wręcz używalności.

Z pozoru mogłoby się wydawać, że stanowisko Krajowej Rady RIO leży w interesie gmin. Modernizacja oświetlenia może wpłynąć na obniżenie ilości energii zużywanej przez punkty świetlne, której koszty ponosi przecież gmina, a zatem modernizacja oświetlenia leży w interesie gmin, podobnie zresztą jak komunalizacja infrastruktury oświetleniowej. Z uwagi jednak na to, że do komunalizacji infrastruktury oświetleniowej daleka droga, gminom zależy na zawężeniu definicji punktu świetlnego. Przedsiębiorstwa energetyczne natomiast starają się to pojęcie interpretować jak najszerzej. Taa sytuacja doprowadziła do licznych sporów oraz próby stworzenia pozaustawowej definicji punktu świetlnego.

Istotne różnice

Zgodnie z definicją techniczną wypracowaną w 2001 r. przez Polski Komitet Oświetleniowy Stowarzyszenia Elektryków Polskich punkt świetlny to kompletna oprawa oświetleniowa, czyli kompletne urządzenie służące do rozsyłania, filtrowania lub przekształcania światła wysyłanego przez źródło, zawierające elementy niezbędne do mocowania i ochrony źródła światła oraz do przyłączenia go do obwodu zasilającego.

Do podobnego wniosku doszedł Sąd Najwyższy, który w wyroku z 17 lutego 2011 r., III SK 36/10 wskazał, że ustawa - Prawo energetyczne rozróżnia instalacje (którymi są urządzenia z układami połączeń między nimi), urządzenia (którymi są urządzenia techniczne stosowane w procesach energetycznych), sieci (w tym sieć dystrybucyjna) oraz punkty świetlne. Ustawa nie zawiera definicji punktu świetlnego, natomiast zawiera legalne definicje pozostałych wymienionych powyżej pojęć. W tych okolicznościach brak jest podstaw do nadawania pojęciu "punkt świetlny" znaczenia, które ustawodawca zarezerwował dla innych zdefiniowanych przez siebie sformułowań.

Nie zmienia to jednak faktu, że zdaniem Sądu Najwyższego pojęcie kosztów utrzymania i budowy punktów świetlnych powinno być tłumaczone z uwzględnieniem realiów gospodarczych, w jakich świadczone są usługi oświetlenia ulicznego. Sąd wskazał, że punkty świetlne są pewnym elementem infrastruktury oświetleniowej. Bez któregokolwiek z tych elementów świadczenie przedmiotowej usługi nie byłoby możliwe. W przypadku gdy infrastruktura oświetleniowa należy do przedsiębiorstwa energetycznego, konieczne jest współkorzystanie z tej infrastruktury, a więc zawarcie stosownej umowy, na podstawie której nastąpi jej udostępnienie. Zdaniem Sądu Najwyższego przedsiębiorstwo energetyczne nie ma obowiązku nieodpłatnego udostępniania infrastruktury koniecznej do świadczenia usługi oświetlenia.

Ponadto Sąd Najwyższy stwierdził, że żądanie przez przedsiębiorstwo energetyczne pokrywania kosztów przeglądów i napraw sieci oświetleniowej nie może być uznane za praktykę ograniczającą konkurencję.

Projektowane zmiany

Zgodnie z definicją zaproponowaną przez Ministerstwo Gospodarki (www.mg.gov.pl) w projekcie nowej ustawy - Prawo energetyczne punkt świetlny stanowi kompletną oprawę oświetleniową obejmującą urządzenia służące do rozsyłania, filtrowania lub przekształcania światła wysyłanego przez źródło światła, zawierającą elementy niezbędne do mocowania i ochrony źródła światła oraz do przyłączania go do obwodu zasilającego. Definicja ta jest zatem wiernym odtworzeniem definicji zaprezentowanej przez Polski Komitet Oświetleniowy Stowarzyszenia Elektryków Polskich.

W uzasadnieniu projektu wskazano, że jeżeli punkt świetlny będzie stanowił własność gminy, to będzie ona zobowiązana ponieść koszty związane z jego budową i utrzymaniem. Jeżeli z kolei punkt świetlny będzie własnością przedsiębiorstwa energetycznego, to przedsiębiorstwo na podstawie umowy zawartej w trybie zamówień publicznych będzie przedstawiało gminie wykaz kosztów związanych z utrzymaniem punktów świetlnych, pod warunkiem że koszt ich budowy będzie ujęty w kosztach uzasadnionych przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo będzie również zobowiązane - co zrozumiałe - przedstawić gminie zestawienie kosztów energii elektrycznej pobranej przez te punkty.

W świetle powołanego wyroku Sądu Najwyższego z 17 lutego 2011 r. zdefiniowanie pojęcia punktu świetlnego nie przesądza więc jeszcze o kwestii korzystania przez gminy z infrastruktury oświetleniowej przedsiębiorstwa energetycznego, a w zasadzie tego, kto ma obowiązek ponoszenia kosztów jej utrzymania.

Artykuł 4 ust. 1 obowiązującej ustawy - Prawo energetyczne nakłada na przedsiębiorstwo zajmujące się dystrybucją energii elektrycznej obowiązek utrzymywania zdolności urządzeń, instalacji i sieci do realizacji zaopatrzenia w energię w sposób ciągły i niezawodny przy zachowaniu obowiązujących wymagań jakościowych. Nad realizacją tych obowiązków czuwa prezes Urzędu Regulacji Energetyki i w razie potrzeby może wymierzyć karę pieniężną przedsiębiorstwu, które tego obowiązku nie realizuje.

Na tej podstawie można przyjmować, że to przedsiębiorstwo energetyczne ma obowiązek utrzymania infrastruktury oświetleniowej służącej do funkcjonowania punktów świetlnych. W ww. wyroku Sąd Najwyższy przyjął jednak, że art. 4 ust. 1 ustawy - Prawo energetyczne nie rozstrzyga w żaden sposób, czy wykonanie tego obowiązku ma charakter płatny, czy nieodpłatny, oraz kto ponosi faktyczne koszty jego wykonania.

Z tym stanowiskiem można się godzić lub nie, ale pewne jest, że zmiana przepisów, czyli wprowadzenie w projektowanej ustawie - Prawo energetyczne jedynie definicji punktu świetlnego nie rozwiązuje w pełni istniejącego problemu. Zagrożenie to zauważyło również Polskie Towarzystwo Przesyłu i Rozdziału Energii Elektrycznej i w zgłoszonych przez siebie uwagach do projektu nowej ustawy zaproponowało, by wprowadzić do niej pojęcie infrastruktury oświetleniowej oraz nałożyć na gminy obowiązek ponoszenia kosztów jej budowy i utrzymania.

Inne zadania własne

Osobnym zagadnieniem jest kwestia finansowania przez gminy oświetlenia dróg publicznych. Drogą publiczną jest droga zaliczona na podstawie ustawy z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych do jednej z kategorii dróg (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 19, poz. 115 z późn. zm.), z której może korzystać każdy zgodnie z jej przeznaczeniem, z ograniczeniami i wyjątkami określonymi w ustawie o drogach publicznych lub innych przepisach szczególnych. Drogi publiczne ze względu na funkcje w sieci drogowej dzielą się na drogi krajowe, drogi wojewódzkie, drogi powiatowe i drogi gminne.

W poprzednim stanie prawnym obowiązującym do 1 stycznia 2004 r. finansowanie oświetlenia ulic, placów i dróg należało do zadań własnych gmin jedynie w odniesieniu do tych dróg, które znajdowały się na terenie gminy i których gmina była zarządcą. Oświetlenie dróg niebędących w zarządzie gminy finansowane było z budżetu państwa. Aktualnie, tzn. od zmiany ustawy - Prawo energetyczne, która weszła w życie 1 stycznia 2004 r. (Dz.U. z 2003 r. nr 203, poz. 1966), do zadań gmin w zakresie oświetlenia dróg należy planowanie i finansowanie oświetlenia dróg publicznych znajdujących się na terenie gminy, z wyłączeniem autostrad i dróg ekspresowych w rozumieniu przepisów o autostradach płatnych. Scedowanie na gminy obowiązków związanych z finansowaniem dróg przez nią nieadministrowanych skojarzone zostało ze wzrostem ich udziału w dochodach wynikających z podatku dochodowego od osób prawnych i osób fizycznych oraz subwencji ogólnej.

Taki stan rzeczy od wielu lat był przedmiotem krytyki przedstawicieli samorządów gminnych. Podnoszono, że gmina nie ma wpływu na liczbę i rozmieszczenie punktów świetlnych, a także na intensywność ich eksploatacji, co w zestawieniu z rozszerzeniem zakresu obowiązków o drogi, które znajdują się poza zarządem gminy, powoduje znaczny wzrost wydatków. Podnoszono, że wpływy z podatków oraz subwencji nie pokrywają kosztów oświetlenia dróg oraz że stan ten doprowadził do tego, że gminy zmuszone są finansować oświetlenie drogowe z innych dochodów własnych.

Wydaje się, że trwająca od dziewięciu lat batalia o ograniczenie zakresu przedmiotowego obowiązku przyniesie długo oczekiwany skutek. Zgodnie z projektem nowej ustawy - Prawo energetyczne gminy będą płacić tylko za oświetlenie tych ulic, placów i dróg, które mają charakter publiczny i znajdują się na terenie gminy. Dodatkowo, drogi będą musiały mieć charakter gminny, powiatowy lub wojewódzki, aby planowanie oświetlenia i jego finansowanie można było zaliczyć do zadań własnych gminy. Poza zakresem zadań gminy znajdzie się zatem - jeżeli oczywiście ustawa uchwalona zostanie w projektowanym brzmieniu - planowanie i finansowanie oświetlenia dróg krajowych, do których zalicza się m.in. drogi stanowiące ciągi obwodnicowe dużych aglomeracji miejskich.

PRZYKŁAD 1

Koszty ponosi jednostka

Infrastruktura oświetleniowa w gminie M. jest własnością tej gminy. Finansowanie oświetlenia w gminie M. polega na tym, że gmina ponosi koszty utrzymania całej infrastruktury, w tym koszty jej napraw i modernizacji. Gmina M. może zlecić wykonywanie usług związanych z utrzymaniem infrastruktury oświetleniowej wybranemu podmiotowi.

PRZYKŁAD 2

Odpłatne wykonanie usługi

Infrastruktura oświetleniowa w gminie P. jest własnością przedsiębiorstwa energetycznego EFG. Finansowanie oświetlenia w gminie P. w praktyce sprowadza się do tego, że przedsiębiorstwo energetyczne EFG odpłatnie wykonuje usługę oświetlenia na rzecz gminy P. Podstawę do wzajemnych rozliczeń stanowią udokumentowane przez przedsiębiorstwo energetyczne EFG wydatki na utrzymanie urządzeń.

@RY1@i02/2012/076/i02.2012.076.088000300.802.jpg@RY2@

Magdalena Wojtowicz, radca prawny, specjalista prawa energetycznego, Chałas i Wspólnicy Kancelaria Prawna

Magdalena Wojtowicz

radca prawny, specjalista prawa energetycznego, Chałas i Wspólnicy Kancelaria Prawna

Podstawa prawna

Ustawa z 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 89, poz. 625 z późn. zm.).