Finanse samorządów – trudna teraźniejszość, niejasna przyszłość

1 Trójpodział dochodów samorządowych

W strukturze dochodów samorządowych wyróżnia się trzy kategorie dochodów: dochody własne, subwencje i dotacje. Zarówno konstytucja, jak i Europejska Karta Samorządu Lokalnego (w odniesieniu do gmin i powiatów) wskazują, że dochody własne powinny stanowić największą część dochodów. Nie jest to przypadek. Kluczową cechą samorządności jest samodzielne zaspokajanie zbiorowych potrzeb we własnym imieniu i na własny rachunek. Członkowie poszczególnych wspólnot samorządowych muszą mieć świadomość, że to, ile w podatkach i opłatach wnoszą na rzecz swoich społeczności, determinuje liczbę i jakość usług publicznych. W sytuacji, gdy podstawą gospodarki finansowej stają się transfery z budżetu państwa – czy to ogólne (subwencje), czy celowe (dotacje) – znika to powiązanie. Obywatele zaczynają się domagać coraz więcej bez wnoszenia własnego wkładu. W obecnych uwarunkowaniach jedynie powiaty nie mają spełnionego tego warunku. Największą część ich dochodów stanowią subwencje.

2 Struktura dochodów własnych

W strukturze dochodów własnych poszczególnych kategorii jednostek samorządu terytorialnego kluczową rolę odgrywają udziały w podatkach dochodowych. Widoczne jest przy tym zróżnicowanie między jednostkami samorządu lokalnego i regionalnego. W przypadku tych pierwszych znaczenie ma przede wszystkim podatek dochodowy od osób fizycznych – w największym stopniu (ponad 45 proc.) w powiatach; w przypadku tych drugich kształt dochodów własnych jest uzależniony od udziału w podatku dochodowym od osób prawnych (ponad 76 proc. ogółu dochodów własnych). To zróżnicowanie uzasadnia różną wrażliwość budżetów samorządowych na zmiany w PIT i CIT. Zmiany w PIT będą wpływały przede wszystkim na gminy (w tym miasta na prawach powiatu) i powiaty, zmiany w CIT – na województwa.