Jak gmina ściga niesolidnego dłużnika

Świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego (FA) przysługują rodzicom uprawnionym do alimentów, którzy mają problem z ich egzekucją. Są one wypłacane przez gminy, ale finansowane z budżetu.

Gminy podejmują więc działania wobec dłużnika, które mają spowodować, że będzie on spłacał, wypłacone za niego, zaległości. Takie postępowanie mogą też prowadzić z upoważnienia wójta, burmistrza lub prezydenta miasta ośrodki pomocy społecznej. Ponadto z wnioskiem o podjęcie działań wobec dłużnika może też wystąpić rodzic nieotrzymujący pomocy z funduszu. Jednocześnie cały czas działania egzekucyjne wobec niesolidnego rodzica prowadzi komornik.

Gminy mają obowiązek prowadzenia postępowania w każdej sytuacji, gdy zostały przyznane świadczenia z FA. Przepisy przewidują jednak, że z takim wnioskiem może też wystąpić rodzic, który nie spełnia wymogów kwalifikujących go do przyznania pomocy z FA, np. ma za wysoki dochód, dziecko przebywa w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie. Wniosek powinien być złożony w gminie zamieszkania, a nie gminie dłużnika, jeżeli nie mieszka on w tej samej gminie. Dodatkowo rodzic do wniosku musi dołączyć zaświadczenie od komornika o bezskuteczności egzekucji, zawierające informacje o stanie egzekucji, przyczynach jej bezskuteczności oraz działaniach podejmowanych w celu wyegzekwowania zasądzonych alimentów. Egzekucja, zgodnie z ustawą o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jest uznawana za bezskuteczną, jeżeli w ciągu ostatnich dwóch miesięcy zobowiązany do alimentacji rodzic nie zapłacił ich w całości lub części. W przypadku braku takiego zaświadczenia gmina występuje do dłużnika o jego dostarczenie w ciągu 14 dni od daty wezwania. Gmina będzie więc mogła przeprowadzić wywiad z takim rodzicem, aktywizować go zawodowo oraz złożyć wniosek o odebranie mu prawa jazdy

Przepisy określają kolejność działań, jakie wobec dłużnika alimentacyjnego prowadzi gmina. Po przyznaniu świadczeń z FA gmina przeprowadza najpierw u niesolidnego rodzica wywiad alimentacyjny. Służy on ustaleniu sytuacji dochodowej, rodzinnej i zawodowej dłużnika, a także jego stanu zdrowia oraz przyczyn niepłacenia alimentów na rzecz osoby uprawnionej.

Pracownik gminy, który przeprowadza wywiad, odbiera też od dłużnika oświadczenie majątkowe. Dłużnik wpisuje w nim informacje dotyczące posiadanych nieruchomości, np.: dom, mieszkanie, gospodarstwo rolne, ruchomości (samochód), oraz innych zasobów pieniężnych.

Ponadto dłużnik składa oświadczenie, że został poinformowany o odpowiedzialności karnej, jaka mu grozi za składanie fałszywych zeznań.

Gmina może też wystąpić do kierownika ośrodka pomocy społecznej o udzielenie informacji dotyczących niesolidnego rodzica, jeżeli w ośrodku znajduje się rodzinny wywiad środowiskowy dotyczący tego dłużnika, przeprowadzony na podstawie przepisów ustawy o pomocy społecznej, pod warunkiem że został przeprowadzony nie wcześniej niż w ciągu trzech miesięcy od skierowania takiego wniosku.

Następny krok jest związany z sytuacją zawodową niesolidnego rodzica. Jeżeli nie wywiązuje się on ze swoich zobowiązań alimentacyjnych, bo nie pracuje, to gmina zobowiązuje go do zarejestrowania się w powiatowym urzędzie pracy jako osoba bezrobotna lub poszukująca pracy. Zwraca się też do starosty o podjęcie działań zmierzających do jego aktywizacji zawodowej. W przypadku braku możliwości jego aktywizacji gmina składa do starosty wniosek o skierowanie dłużnika alimentacyjnego do robót publicznych lub prac organizowanych na zasadach robót publicznych określonych w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Z kolei starosta musi poinformować gminę w przypadku braku możliwości aktywizacji zawodowej dłużnika lub skierowania go do robót publicznych.

Jeżeli dłużnik uniemożliwia przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego, odmawia złożenia oświadczenia majątkowego i zarejestrowania się w urzędzie pracy, bez uzasadnionej przyczyny odmawia przyjęcia propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wykonywania prac społecznie użytecznych, prac interwencyjnych, robót publicznych, prac na zasadzie robót publicznych albo udziału w stażu, szkoleniu lub przygotowaniu zawodowym dorosłych, gmina może zastosować wobec dłużnika następujące sankcje:

● złożyć wniosek do prokuratury o ściganie za przestępstwo określone w art. 209 par. 1 kodeksu karnego. Jest to przestępstwo tzw. uporczywej niealimentacji. Przepis określa, że ten, kto uchyla się od ciążącego na nim z mocy ustawy lub orzeczenia sądu obowiązku opieki przez niełożenie na utrzymanie osoby najbliższej i naraża ją na niemożność zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo karze pozbawienia wolności do dwóch lat;

● wystąpić do starosty z wnioskiem o odebranie dłużnikowi prawa jazdy. Jego zwrot nastąpi, kiedy ustanie bezpośrednia przyczyna wniosku o jego zatrzymanie, np. dłużnik złoży oświadczenie majątkowe.

Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku z 22 września 2009 r. (sygn akt. P 46/07) uznał, że odbieranie prawa jazdy dłużnikowi alimentacyjnemu jest niezgodne z konstytucyjną zasadą proporcjonalności oraz zasadą państwa demokratycznego. Wyrok TK odnosił się jednak do przepisów ustawy o zaliczce alimentacyjnej, która obowiązywała do 30 września 2008 r., a zastąpiła ją właśnie ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Dlatego mimo że przepisy dotyczące odbierania prawa jazdy zostały powtórzone w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, gminy muszą występować z takim wnioskiem do starosty. Starostowie mają obowiązek dokument odebrać. Obecnie resort pracy, mając na uwadze dużą skuteczność tego działania wobec niesolidnych rodziców, przygotowuje nowelizację przepisów, która dostosuje odbieranie prawa jazdy do wyroku TK. Przewiduje ona wprowadzenie procedury odwoławczej oraz zakaz odbierania tego dokumentu, kiedy egzekucja jest częściowo skuteczna, tzn. dłużnik płaci co najmniej 30 proc. zasądzonych alimentów.

Dodatkowym narzędziem, które ma mobilizować niesolidnego rodzica do płacenia alimentów, jest wpisanie go na ogólnopolską listę dłużników prowadzoną przez jedno z trzech biur informacji gospodarczej. Dotyczy to sytuacji, gdy zaległości dłużnika z tytułu niepłaconych alimentów przekraczają sześć miesięcy. Znalezienie się na jednej z takich list, z których korzystają instytucje finansowe, firmy i urzędy może spowodować kłopoty z uzyskaniem przez dłużnika kredytu lub dokonaniem zakupu w systemie ratalnym. O umieszczeniu na takiej liście, gmina ma informować dłużnika podczas przeprowadzania wywiadu alimentacyjnego.

Dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu gminie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z FA, łącznie z odsetkami, które są naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu do dnia ich spłaty.

Ośrodek pomocy społecznej lub gmina mogą na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z FA łącznie z odsetkami w całości lub części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Taki wniosek musi być jednak odpowiednio przez dłużnika uzasadniony np. trudną sytuacją majątkową lub rodzinną. W sytuacji gdy zaległości dłużnika dotyczą nie tylko funduszu, ale też obowiązującej wcześniej zaliczki alimentacyjnej, musi być spełniony dodatkowy warunek. Gmina może umorzyć 30 proc. tej kwoty, jeżeli egzekucja wobec dłużnika jest skuteczna przez 3 lata w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, 50 proc. kwoty, gdy jest to 5 lat, oraz całość zaległości, gdy egzekucja jest skuteczna przez 7 lat.

W tym celu po zakończeniu okresu świadczeniowego, w trakcie którego jest wypłacane wsparcie z FA, lub po uchyleniu decyzji w sprawie ich przyznania gmina wydaje dłużnikowi decyzję, w której domaga się zwrotu wypłaconych pieniędzy. Jeżeli taki rodzic uchyla się od spłaty, należności te podlegają ściągnięciu w trybie przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Uzyskane od dłużnika pieniądze są dzielone w ten sposób, że 20 proc. tej kwoty stanowi dochód gminy osoby uprawnionej do alimentów, drugie 20 proc. to dochód gminy dłużnika, a 60 proc. i odsetki są przekazywane do budżetu.

Ponadto w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z FA, wyegzekwowane w tym czasie kwoty przez komornika są rozliczane w następującej kolejności. Po pierwsze zaspokajają one należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu do ich całkowitego spłacenia, następnie należności z tytułu wypłacanych przez gminę zaliczek alimentacyjnych oraz należności wobec osoby uprawnionej.

Taką decyzję o spłacie należności dłużnik otrzymuje już po zakończeniu okresu świadczeniowego, natomiast na jego początku gmina powinna też przesłać mu decyzję o przyznaniu świadczeń z FA osobie uprawnionej do alimentów oraz informację o zobowiązaniach dłużnika względem budżetu z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu, zaliczki alimentacyjnej oraz obowiązującego przed nimi tzw. starego Funduszu Alimentacyjnego.

Ponadto gminy w ramach współpracy z komornikiem powinny przekazywać mu wszelkie informacje mające wpływ na skuteczność egzekucji alimentów, w tym te uzyskane w wyniku przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego z dłużnikiem.

Gmina może też poinformować sąd o bezczynności lub opieszałości komornika sądowego prowadzącego postępowanie egzekucyjne.

Gminą, która podejmuje działania wobec dłużnika, jest gmina właściwa ze względu na jego miejsce zamieszkania. W przypadku gdy świadczenia z FA są wypłacane w innej gminie, to gmina wierzyciela występuje z takim wnioskiem do gminy dłużnika

Michalina Topolewska

michalina.topolewska@infor.pl

Ustawa z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 1, poz. 7 z późn. zm.). Rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 18 kwietnia 2008 r. w sprawie wzoru kwestionariusza wywiadu alimentacyjnego oraz wzoru oświadczenia majątkowego dłużnika alimentacyjnego (Dz.U. nr 78, poz. 469).