Radni powinni wyróżniać obywateli za wkład w promocję regionu

Gmina jako jednostka samorządu terytorialnego ma z zasady swobodę działania w każdej sprawie niewchodzącej w kompetencje innych organów. Sama kształtuje swój ustrój wewnętrzny, w którego zakres wchodzą także jej relacje z członkami wspólnoty i możliwość wyróżniania obywateli za poczynione zasługi.

Nadanie honorowego obywatelstwa ma na celu wyróżnienie określonej osoby z jakichkolwiek względów zasłużonej dla gminy czy nawet całego kraju. Możliwość nadawania takich wyróżnień odnosi się nie tylko do kręgu osób mieszkających poza obszarem gminy, ale również jej własnych mieszkańców. Jak orzekł Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu (wyrok z 21 stycznia 2009 r., sygn. akt III S.A./Wr 537/08), formy takiego uhonorowania nie mają charakteru zamkniętego i ograniczonego podmiotowo do osób fizycznych. W ramach swobody określania swych zadań gmina może tworzyć nowe formy prawne w tym zakresie, obejmujące nie tylko osoby fizyczne zasłużone dla gminy. Mogą to być równie dobrze inne jednostki organizacyjne i osoby prawne.

Prawo do nadawania honorowego obywatelstwa gminy należy do wyłącznej kompetencji rady gminy (miasta) i zostało zastrzeżone w art. 18 ust. 2 pkt 14 ustawy o samorządzie gminnym. Zanim jednak dojdzie do nadania specjalnych przywilejów zasłużonym obywatelom, władze gminy powinny stworzyć własną procedurę nadawania honorowego obywatelstwa (ewentualnie także innych form uhonorowania za zasługi dla gminy).

W pierwszej kolejności ta materia powinna być ogólnie unormowana w statucie gminy i następnie zostać doprecyzowana w specjalnej uchwale rady gminy. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny, organem właściwym do przyjmowania zasad przyznawania honorowego obywatelstwa i form ich realizacji w statucie gminy bądź w formie odrębnej uchwały o charakterze ustrojowym jest rada gminy. Taka uchwała, z uwagi na swój statutowy charakter i podstawę zawartą w przepisach ustrojowych, ma charakter aktu prawa miejscowego (wyrok NSA z 18 czerwca 2008 r., sygn. akt II OSK 389/08).

Dokument przyjęty przez radnych powinien przewidywać szczegółową procedurę przyznawania tego rodzaju wyróżnień i wskazywać, jakiego rodzaju zasługami powinna legitymować się osoba, która może dostać wyróżnienie. Powinna też wymieniać podmioty uprawnione do przedstawiania kandydatur, a także tryb podejmowania uchwały o nadaniu i odebraniu honorowego obywatelstwa.

Tytuł honorowego obywatela można nadawać za szczególne zasługi w zakresie rozwoju i promocji nauki, kultury, gospodarki oraz życia publicznego. Nadanie tego szczególnego statusu może odbywać się nie tylko na wniosek samej rady gminy, ale także mieszkańców, organizacji społecznych, politycznych czy wyznaniowych. Przykładowo w Małkini Górnej (powiat ostrowski) uchwały w sprawie nadania tytułu podejmuje rada gminy na wniosek wójta, grupy dziesięciu radnych lub też grupy co najmniej 500 mieszkańców gminy, którym przysługuje czynne prawo wyborcze. Została tam też powołana kapituła na czele z wójtem gminy, która ocenia kandydatów. Podobne rozwiązanie przyjęto w Cedyni. Tam również działa specjalna kapituła, która zajmuje się opiniowaniem zgłoszeń w sprawie nadania i pozbawienia tytułów honorowych. Z kolei zgłoszenia mają prawo tu składać przewodniczący rady miejskiej, co najmniej pięciu radnych, burmistrz i jednostki organizacyjne gminy, organizacje społeczne, polityczne i stowarzyszenia posiadające osobowość prawną. Z kolei w gminie Kruklanki (powiat giżycki) z wnioskiem o nadanie honorowego obywatelstwa gminy może występować do rady każdy mieszkaniec posiadający pełną zdolność do czynności prawnych. Pisemny wniosek powinien zawierać dane o kandydacie, określenie zasług uzasadniających jego wyróżnienie, charakterystykę kandydata oraz jego zgodę.

Przyznawanie honorowego obywatelstwa odbywa się zawsze w formie uchwały. Protokół z sesji rady, na której nadano honorowe obywatelstwo, jest dokumentem, który powinien być udostępniany publicznie.

Z przyznaniem honorowego obywatelstwa wiąże się najczęściej wręczenie pamiątkowego dyplomu, statuetki zawierającej herb gminy czy wpis do księgi honorowej. Taka osoba często uzyskuje również dodatkowe przywileje w postaci prawa do uczestniczenia na prawach honorowego gościa w sesjach rady oraz korzystania z bezpłatnego wstępu na imprezy okolicznościowe organizowane przez samorząd. Nadanie obywatelstwa ma zawsze wymiar symboliczny i nie wiąże się z żadnymi zobowiązaniami finansowymi zarówno miasta wobec wyróżnionego, jak i odwrotnie.

Tytuł honorowego obywatela gminy nie jest przyznawany na zawsze. W pewnych przypadkach można, a nawet trzeba, odebrać go obdarowanemu obywatelowi (w pewnych miejscowościach do niedawna honorowymi obywatelami był np. Adolf Hitler czy radzieccy generałowie). Nie czekając na reakcję ze strony opinii publicznej, z taką inicjatywą muszą zawczasu występować władze gmin. Z zasady powinno to odbywać się w sytuacji, gdy uhonorowane osoby dopuściły się czynu powodującego, że stały się niegodne tytułu, m.in. w przypadku skazania prawomocnym wyrokiem sądu orzeczonego za przestępstwo popełnione z winy umyślnej. Przykładowo w Toruniu rada miasta może podjąć decyzję o pozbawieniu wyróżnienia honorowego na wniosek kapituły w razie stwierdzenia, że nadanie wyróżnienia honorowego nastąpiło w wyniku wprowadzenia w błąd albo wyróżniony dopuścił się czynu, wskutek którego stał się niegodny wyróżnienia.

Odebranie tytułu powinno przebiegać w podobnym trybie jak jego nadawanie, czyli w drodze uchwały. Można jednak zastrzec, że do podjęcia takiej decyzji będzie potrzebna zgoda większej liczby radnych.

Warszawa - 53

Skierniewice - 14

Lublin - 7

Łuków - 6

Toruń - 32

Rzeszów - 42

Bydgoszcz -14

Przemyśl - 17

Katowice - 13

Ostrów Wielkopolski - 15

W 2007 r. władze gminy Małkinia Górna wręczyły pierwszy tytuł honorowego obywatela gminy Stanisławowi Tymowi. Swoją decyzję uzasadniły tym, że urodzony w miejscowości słynny satyryk i aktor mimo swojej popularności nigdy nie wyparł się związków z miejscem swojego pochodzenia.

Jednym z honorowych obywateli Poznania jest Lech Wałęsa. Decyzję o przyznaniu tytułu władze miasta uzasadniły tym, że jego postać to symbol przemian, odpowiedzialnego podejścia do swojego kraju, narodu, symbol zmian, które zostały zapoczątkowane w Polsce i objęły całą Europę.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 z późn. zm.).