Ustawodawca wybiórczo pomógł złożyć wniosek o ściganie przestępstw

Zasada składania wniosku o ściganie przez pokrzywdzonego nie budzi zasadniczych wątpliwości w przypadku przestępstw, które są popełniane na szkodę osób fizycznych. Trudno się spodziewać, żeby ściganiem przestępstwa groźby karalnej był zainteresowany ktoś poza samym pokrzywdzonym. Ta prosta reguła znacznie jednak komplikuje sytuację, gdy w grę wchodzi pokrzywdzenie interesów podmiotów zbiorowych. Typowym przykładem takiego podmiotu jest spółka handlowa. Chociaż jest tworzona przez wspólników lub partnerów, to po utworzeniu działa w obrocie prawnym jako odrębny, niezależny podmiot. Oczywiście finalnie jej działania mogą przynieść (i z reguły przynoszą) jej twórcom korzyści, np. przez wypłatę dywidendy. Jednak taka spółka w międzyczasie działa samodzielnie i jest od nich niezależna nawet, jeśli wspólnicy lub udziałowcy pełnią w niej określone funkcje. Ta prawna odrębność spółek od ich wspólników lub akcjonariuszy ma znaczenie także na gruncie prawa karnego. Przy czym czyn, który narusza interesy spółki, nie musi z automatu być uznany za naruszający jednocześnie interesy jej wspólnika. To z kolei prowadzi do problemów ze względu na przyjętą przez polskiego ustawodawcę definicję pokrzywdzonego.

Pokrzywdzonym nie zawsze jest ten, o kim myślimy

Choć ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 17; dalej: k.k.) wielokrotnie posługuje się terminem „pokrzywdzony”, to nie zawiera jego definicji. Trzeba po nią sięgnąć do ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 37; dalej: k.p.k.). Zgodnie z przepisami tego aktu prawnego pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Pokrzywdzonym może być także niemająca osobowości prawnej instytucja państwowa lub samorządowa, a także inna jednostka organizacyjna, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną. Dla ustalenia, kto jest pokrzywdzonym, konieczne jest więc bezpośrednie powiązanie pomiędzy dobrem prawnym tego podmiotu a jego naruszeniem lub zagrożeniem przez przestępstwo. Ta bezpośredniość oznacza, że pomiędzy czynem przestępczym a naruszeniem (lub zagrożeniem naruszeniem) dobra prawnego nie mogą występować ogniwa pośrednie. Komplikuje to sytuację osób, które co prawda odczuwają skutki przestępstwa, lecz nie są w stanie „zmieścić się” w tym ustawowym ograniczeniu. Problem ten dotyczy głównie wspólników spółek handlowych, którzy chcieliby uczestniczyć w postępowaniu karnym jako jego strony, a nie tylko jako świadkowie.