Jak dochodzić odszkodowania od sprawcy przestępstwa

Pokrzywdzony, który doznał strat w wyniku kradzieży, pobicia, oszustwa bądź innego typu przestępstwa, ma prawo domagać się od jego sprawcy rekompensaty. W tym celu może jeszcze w trakcie postępowania karnego złożyć wniosek o orzeczenie w wyroku skazującym obowiązku naprawienia szkody lub wystąpić przed sądem z powództwem cywilnym. Wybór sposobu dochodzenia roszczeń przekłada się na uprawnienia i obowiązki procesowe osoby, która ich dochodzi.

Status pokrzywdzonego

Prawo występowania o odszkodowanie bądź zadośćuczynienie za doznaną krzywdę od sprawcy przestępstwa przysługuje temu, kto uzyskał w toku dochodzenia lub śledztwa status pokrzywdzonego. Zgodnie z procedurą karną jest nim osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Jak podkreślił Sąd Najwyższy, kryterium bezpośredniości naruszenia lub zagrożenia dobra prawnego danej osoby oznacza, że w relacji między czynem o konkretnych znamionach przestępstwa a naruszeniem lub zagrożeniem dobra tej osoby nie ma ogniw pośrednich, z czego wynika, że do kręgu pokrzywdzonych można zaliczyć tylko ten podmiot, którego dobro prawne zostało działaniem przestępnym naruszone wprost, a nie za pośrednictwem godzenia w inne dobro (postanowienie SN z 25 marca 2010 r., sygn. akt IV KK 316/2009). Pokrzywdzonym nie jest więc zawsze każda osoba zawiadamiająca o podejrzeniu popełnienia przestępstwa (np. żona lub rodzic pobitego mężczyzny), mimo że często pośrednio odczuwa skutki bezprawnego czynu.

Oprócz osób fizycznych pokrzywdzonym może być instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, choćby nie miała osobowości prawnej. Taki status posiada także zakład ubezpieczeń w zakresie, w jakim pokrył szkodę wyrządzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo lub jest zobowiązany do jej pokrycia. W razie śmierci pokrzywdzonego (zarówno w związku z przestępstwem, jak i niezależnie od niego) prawa, które by mu przysługiwały, mogą wykonywać jego osoby najbliższe. W wypadku ich braku lub nieujawnienia tę rolę może przejąć prokurator.

Powództwo adhezyjne

Pokrzywdzony po wniesieniu aktu oskarżenia przeciwko sprawcy przestępstwa może aż do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego złożyć oświadczenie, że chce działać w charakterze powoda cywilnego w celu dochodzenia w postępowaniu karnym roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa. Trzeba przy tym pamiętać, że przewód sądowy rozpoczyna się wraz z odczytaniem aktu oskarżenia przez prokuratora, innego oskarżyciela publicznego lub protokolanta. Złożenie pozwu cywilnego nie zawsze jednak jest skuteczne. Sąd odmawia jego przyjęcia wtedy, gdy m.in. roszczenie nie ma bezpośredniego związku z zarzutem oskarżenia, powództwo zostało wniesione przez osobę nieuprawnioną albo pokrzywdzony złożył już wniosek o naprawienie szkody, o którym mowa w art. 46 par. 1 kodeksu karnego.

Powództwo cywilne może zostać zgłoszone już w toku śledztwa lub dochodzenia. Wtedy prokurator lub policjant załącza pozew do akt sprawy, a postanowienie co do przyjęcia powództwa wydaje sąd po wpłynięciu sprawy z aktem oskarżenia. [Przykład 1]

Sąd uwzględnia albo oddala powództwo cywilne w całości albo w części, tylko gdy skazuje oskarżonego. W razie innego rozstrzygnięcia, czyli wydania wyroku uniewinniającego lub umarzającego postępowanie, sąd pozostawia je bez rozpoznania. Robi to również wówczas, gdy materiał dowodowy ujawniony w toku rozprawy nie wystarcza do rozstrzygnięcia powództwa cywilnego, a uzupełnienie tego materiału spowodowałoby znaczną przewlekłość postępowania. Powód cywilny jest w takim postępowaniu sądowym stroną, a co za tym idzie ponosi koszty procesu na zasadach wynikających z przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Jedynie tymczasowo zwolniony jest od uiszczenia wpisu.

Naprawienie szkody

Jeżeli nie wytoczono powództwa cywilnego, pokrzywdzony może aż do zakończenia jego pierwszego przesłuchania na rozprawie głównej złożyć wniosek, o którym mowa w art. 46 par. 1 kodeksu karnego. Jest to wniosek o nałożenie na sprawcę czynu środka karnego w postaci obowiązku naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody w całości albo w części lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Sąd uwzględnia taki wniosek tylko w razie skazania oskarżonego. Zamiast nałożenia takiego obowiązku może jednak zdecydować się orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego.

Artykuł 49a kodeksu postępowania karnego określa termin złożenia wniosku o zasądzenie odszkodowania w takim trybie: do czasu zakończenia pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego na rozprawie głównej. W sytuacji gdy dochodzi do odczytania na rozprawie protokołu zeznań pokrzywdzonego złożonych w postępowaniu przygotowawczym, a więc gdy sąd odstępuje od jego bezpośredniego przesłuchania, termin do złożenia wniosku upływa z momentem zakończenia czynności odczytania zeznań. Jeśli zostanie on przekroczony, nie ma możliwości orzekania w postępowaniu karnym o naprawieniu szkody wyrządzonej przestępstwem. Wniosek może złożyć też prokurator lub zastępca procesowy pokrzywdzonego. [Przykład 2]

Sąd orzeka o obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę nie tylko w razie skazania oskarżonego, lecz także warunkowego umorzenia prowadzonego przeciwko niemu postępowania. Takiego środka karnego nie nakłada się z kolei, gdy roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo gdy o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono. Obowiązek naprawienia szkody ograniczony jest jedynie do rozmiaru rzeczywistej szkody wynikłej bezpośrednio z przestępstwa i nie obejmuje np. odsetek wynikłych z następstw czynu sprawcy oszustwa czy kradzieży. Jeżeli jednak zasądzona rekompensata nie pokrywa całej szkody lub nie stanowi pełnego zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, pokrzywdzony może dochodzić dodatkowych roszczeń w postępowaniu cywilnym.

Pokrzywdzony może też w trakcie postępowania karnego wybrać, czy występuje z wnioskiem o naprawienie szkody, czy ewentualnie chce wytoczyć powództwo cywilne. Nie może jednak skorzystać z obu środków naraz.

Kompensata dla ofiar

Zdarza się, że pokrzywdzony nie może uzyskać odszkodowania od sprawcy przestępstwa, np. z uwagi na jego śmierć. Może on ubiegać się wówczas o państwową kompensatę w wysokości do 12 tys. zł. Prawo do takiego odszkodowania mają osoby fizyczne, które na skutek przestępstwa doznały naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia określonych w art. 156 par. 1 lub art. 157 par. 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny. Chodzi tutaj gównie o ofiary przestępstw popełnionych z użyciem przemocy, takich jak rozboje, pobicia, czy wypadki drogowe, których wynikiem jest ciężkie kalectwo lub średni uszczerbek na zdrowiu trwający powyżej 7 dni. Kompensata może być przyznana w kwocie pokrywającej utracone zarobki i inne środki utrzymania ofiary przestępstwa. W przypadku śmierci pokrzywdzonego może ona także obejmować koszty związane z pogrzebem. [Przykład 3]

Przepisy pozwalają sądom na przyznanie świadczenia jedynie wówczas i w takiej wysokości, w jakiej osoba uprawniona nie może uzyskać pokrycia utraconych zarobków, innych środków utrzymania lub kosztów od sprawcy lub sprawców przestępstwa. Państwo nie wypłaci także kompensaty, jeżeli pokrzywdzony uzyskał pełne odszkodowanie z tytułu ubezpieczenia, ze środków pomocy społecznej albo z innego źródła lub tytułu prawnego.

Złożenie wniosku o kompensatę jest możliwe niezależnie od tego, czy sprawca lub sprawcy przestępstwa zostali wykryci, oskarżeni lub skazani. Organem właściwym w sprawach o przyznanie kompensaty jest sąd rejonowy miejsca zamieszkania osoby uprawnionej. Jeżeli nie można ustalić miejsca zamieszkania takiej osoby, właściwy będzie sąd, w którego okręgu popełniono przestępstwo, lub ostatecznie sąd właściwy dla dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy.

Ważne

Obowiązek naprawienia szkody ograniczony jest jedynie do rozmiaru rzeczywistej szkody wynikłej bezpośrednio z przestępstwa i nie obejmuje np. odsetek wynikłych z następstw czynu sprawcy oszustwa czy kradzieży

PRZYKŁADY

1 Czy powodowi cywilnemu przysługują w sądzie prawa strony

Z chwilą przyjęcia powództwa cywilnego pokrzywdzony jako powód cywilny uzyskuje wszystkie prawa przysługujące w procesie karnym tego rodzaju stronie. Korzystanie z tych uprawnień rozciąga się na całe postępowanie w określonej sprawie. Powód cywilny ma prawo zadawania pytań oskarżonemu i świadkom. Może też składać wnioski dowodowe. Po zamknięciu przewodu sądowego powód cywilny może wypowiedzieć się w ramach głosów stron zaraz po oskarżycielu publicznym, oskarżycielu posiłkowym i oskarżycielu prywatnym. Po ogłoszeniu wyroku ma również prawo złożyć wniosek o sporządzenie na piśmie i doręczenie uzasadnienia orzeczenia, a także wnieść apelację zaskarżającą tę jego część, która dotyczy powództwa cywilnego. Do utraty tych uprawnień w procesie karnym dochodzi wtedy, gdy pokrzywdzony jako powód cywilny cofnie wniesione przez siebie powództwo, a także wtedy, gdy odstępuje on od zaskarżenia orzeczenia oddalającego jego powództwo lub pozostawiającego je bez rozpoznania.

2 Czy istnieje możliwość rozłożenia odszkodowania na raty

W wypadku orzekania o obowiązku naprawienia szkody w wyroku powinno się dokładnie określić sposób jego wykonania. Sąd nie jest przy tym związany postanowieniami ugody między pokrzywdzonym a oskarżonym zawartej po skierowaniu sprawy na drogę postępowania mediacyjnego. Ale za to przeniesienie postanowień takiej ugody do wyroku powoduje, że taka ugoda staje się prawnie wiążąca. W takich przypadkach jest dopuszczalne, aby świadczenie było rozłożone na raty. Jak podkreślił Sąd Apelacyjny w Katowicach, u podstaw wprowadzenia tego obowiązku jako środka karnego było ułatwienie pokrzywdzonemu dochodzenia jego roszczeń. Skoro więc w postępowaniu mediacyjnym pokrzywdzony z korzyścią dla siebie (wcześniejsze uzyskanie pierwszej raty) zgodził się na wykonanie tego obowiązku w terminowych ratach, to nie ma racjonalnych podstaw do odrzucania takiego rozwiązania (wyrok SA w Katowicach z 7 października 2011 r., sygn. akt II AKa 366/2011).

3 Czy mogę ubiegać się o odszkodowanie od państwa w razie niewykrycia sprawcy

Wniosek o kompensatę trzeba złożyć do sądu na piśmie i powinien on zawierać dane osoby uprawnionej (jest to ofiara lub osoba dla niej najbliższa): imię, nazwisko, obywatelstwo i adres. We wniosku muszą się znaleźć informacje na temat stanu rodzinnego, rodzaju i wysokości poniesionych kosztów oraz utraconych zarobków lub innych środków utrzymania. Należy wskazać miejsce i datę popełnienia przestępstwa stanowiącego podstawę ubiegania się o kompensatę i jego zwięzły opis z podaniem skutków. W piśmie musi się znaleźć oświadczenie osoby uprawnionej, złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej, o nieuzyskaniu odszkodowania lub świadczenia z innych źródeł lub tytułów oraz oświadczenie o znajomości obowiązków związanych z przypadkami, gdzie konieczny jest zwrot kompensaty. Do wniosku koniecznie trzeba dołączyć odpisy orzeczeń wydanych w postępowaniu karnym, odpisy zaświadczeń lekarskich lub opinii biegłego dotyczących doznania przez ofiarę uszczerbku na zdrowiu oraz inne dokumenty potwierdzające informacje zawarte we wniosku.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 89, poz. 555 z późn. zm.). Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 z późn. zm.). Ustawa z 7 lipca 2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw (Dz.U. z 2005 r. nr 169, poz. 1415 z późn. zm.).