Fiskus wyłoży karty na stół sędziego

Dziś w praktyce postępowanie dowodowe przeprowadza się dwukrotnie: pierwszy raz na etapie postępowania przygotowawczego, drugi - przed sądem. Na tym etapie sędzia nie tylko orzeka, ale też często zajmuje się poszukiwaniem dowodów czy - jak mówią niektórzy eksperci - nadrabia braki dowodowe oskarżyciela i obrońcy.

Zaprzeczeniem tego ma być zasada kontradyktoryjności. Ma ona oznaczać, że strony sporu same będą gromadzić i przeprowadzać dowody. W razie nieprzygotowania bądź nieprofesjonalizmu nie mają co liczyć na zebranie uzupełniających dowodów przez sąd. Sędzia ma być tylko bezstronnym arbitrem.

Zasada kontradyktoryjności zostanie wprowadzona do kodeksu postępowania karnego od 1 lipca br. (zmieniony art. 167). Będzie to miało wpływ nie tylko na proces karny w znaczeniu powszechnym, czyli toczący się na podstawie kodeksu postępowania karnego, ale też na postępowanie karne skarbowe (zgodnie z art. 113 par. 1 kodeksu karnego skarbowego, t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 186 ze zm.).

Zmieni się niewiele

W jakim zakresie wpłynie to na bieg postępowań karnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia skarbowe?

Niewielki - uważa dr Iwona Sepioło-Jankowska z Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Przypomina, że większość tych spraw jest rozpoznawana w ramach trybów szczególnych, sprowadzających się do szybkiego rozpoznania sprawy bez konieczności wyznaczania rozprawy. - Co najważniejsze, także i w tym trybie wymóg większej aktywności stron postępowania i związany z nim większy udział oskarżyciela nie będzie miał takiego wymiaru, jak w przypadku przestępstw powszechnych - przewiduje dr Sepioło-Jankowska.

Ekspertka przypomina, że w sprawach o przestępstwa i wykroczenia skarbowe ustawodawca przyznał określone uprawnienia finansowym organom postępowania przygotowawczego (np. urzędom celnym i skarbowym). - Dlatego w praktyce sąd rzadko dotychczas przejawiał inicjatywę dowodową. - W gruncie rzeczy ograniczał się do dowodów zebranych przez finansowe organy postępowania przygotowawczego na etapie postępowania przedsądowego - zauważa ekspertka.

Większe wymagania

Obawy o to, czy urzędy skarbowe, celne i kontroli skarbowej poradzą sobie w nowej roli, ma natomiast prof. nadzw. dr hab. Janusz Sawicki z Katedry Prawa o Wykroczeniach i Karnego Skarbowego na Uniwersytecie Wrocławskim. - Od ich aktywności i fachowości - w dużo większej mierze niż dziś - będzie zależała skuteczność aktu oskarżenia - uważa.

Podobnego zdania jest dr Michał Rams z kancelarii adwokackiej Kardas & Kardas. - Nie powinno już dochodzić do sytuacji, w których aktywność oskarżyciela, chociażby w postępowaniach związanych z uszczupleniami podatkowymi, ogranicza się do załączenia akt prowadzonego (bądź też zakończonego) postępowania podatkowego, z założeniem, że pozostała część czynności dowodowych - w oparciu o te materiały - zostanie dokonana przez sąd. Założenie jest takie, że od 1 lipca 2015 r. wyłącznie aktywna postawa oskarżyciela w toku postępowania będzie umożliwiała dowodowe wykazanie realizacji znamion określonego typu - uważa adwokat.

Wyjątek czy zasada

Nowelizacja wprowadza pewien wyjątek. W art. 167 k.p.k. przewidziano, że sąd będzie mógł przeprowadzić dowód z urzędu "w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami".

Niektórzy eksperci określają ten przepis jako wentyl bezpieczeństwa. Inni nie kryją obaw, czy wyjątek ten nie będzie nadużywany i czy w praktyce nie stanie się regułą. Wówczas idea kontradyktoryjności ległaby w gruzach.

Aparat urzędniczy może nie sprostać wyzwaniu

@RY1@i02/2015/062/i02.2015.062.18300020b.809.jpg@RY2@

prof. nadzw. dr hab. Janusz Sawicki Katedra Prawa o Wykroczeniach i Karnego Skarbowego, Uniwersytet Wrocławski

Wprowadzane zmiany - w odniesieniu do postępowania karnego skarbowego - napawają pewnym niepokojem, czy organy finansowe poradzą sobie w tej nowej roli procesowej. Trzeba pamiętać, że jest to aparat urzędniczy, który przy bierności dowodowej sądu może nie sprostać tym obowiązkom w takim zakresie, na jaki liczy ustawodawca. Wydaje się, że tworząc ten projekt, miał on na uwadze głównie prokuratorów, których udział w sprawach karnych skarbowych jest znacznie mniejszy. Poza tym przy słabości oskarżyciela w postaci urzędnika organu finansowego, a nie prokuratora, oskarżeni mogą wykorzystywać ten nowy układ procesowy, co może prowadzić do ustalania stanów faktycznych rażąco odbiegających od rzeczywistości. Co prawda swoistym wentylem bezpieczeństwa jest ujęta w art. 167 par. 1 k.p.k. możliwość przeprowadzenia przez sąd dowodu z urzędu "w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami", ale i tak główny ciężar dowodu będzie spoczywał na organie finansowym.

Wyjątek nie może być nadużywany

@RY1@i02/2015/062/i02.2015.062.18300020b.810.jpg@RY2@

dr Michał Rams adwokat, Kardas & Kardas Kancelaria adwokacka s.c.

W praktyce o tym, na ile względny okaże się model kontradyktoryjności, zadecyduje zapewne orzecznictwo, ponieważ należy pamiętać o dość niepokojącym wyjątku wprowadzonym w zdaniu 3 art. 167 par. 1 k.p.k. W rzeczywistości nie wiadomo bowiem, kiedy sąd powodowany osiągnięciem zasadniczego celu postępowania karnoskarbowego "w zakresie wyrównania uszczerbku finansowego Skarbu Państwa..." zdecyduje się wspomóc nieaktywnego w procesie oskarżyciela i jakie będą kryteria decydujące w takiej sytuacji o "wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami". Jedno jest pewne - jeśli klauzula ta będzie w praktyce orzeczniczej nadużywana, to poza samą ideą niewiele pozostanie z prawdziwej kontradyktoryjności w procesie.

Dowody uzyskane za pomocą czynu zabronionego

@RY1@i02/2015/062/i02.2015.062.18300020b.811.jpg@RY2@

Dr Anna Krawiec Akademia Leona Koźmińskiego w Warszawie

Istotnym novum, także dla postępowania karnego skarbowego, jest dodanie art. 168a k.p.k. Wprowadza on zasadę niedopuszczania przeprowadzania i wykorzystania dowodu uzyskanego do celów postępowania karnego za pomocą czynu zabronionego, o którym mowa w art. 1 par. 1 kodeksu karnego. Regulacja ta nie będzie miała jednak zastosowania do czynności operacyjno-rozpoznawczych dokonywanych przez np. p olicję, Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Centralne Biuro Antykorupcyjne (a   więc także organy postępowania karnego skarbowego), pod warunkiem przestrzegania odpowiednich wymogów ustawowych. Wprowadzenie tego typu przepisu jest konsekwencją przyjęcia od 1 lipca 2015 r. nowego sposobu dopuszczania "dowodów prywatnych".

@RY1@i02/2015/062/i02.2015.062.18300020b.812.jpg@RY2@

Organy postępowania przygotowawczego

Katarzyna Jędrzejewska

 katarzyna.jedrzejewska@infor.pl