Pobieranie opłat półkowych przez duże sieci handlowe jest prawnie zabronione

Ekspozycje w aptekach obejmują produkty sprzedawane bez recepty, w tym leki, suplementy diety i kosmetyki. Nie trafiają tam leki na receptę (Rp), bo w tym przypadku wybór medykamentu dokonywany jest przez lekarza wystawiającego receptę, a nie pacjenta, który decyduje tylko o tym, czy i gdzie zrealizować wystawioną receptę. Dodatkowo należy pamiętać o prawnych ograniczeniach w zakresie reklamy leków Rp.

Sama ekspozycja nie ma bezpośredniego działania reklamowego. Trudno bowiem przyjąć, że konsument dokona wyboru leku wyłącznie na podstawie wyglądu opakowania. Jednak wiele produktów leczniczych widocznych na półkach apteki jest na bieżąco reklamowanych w mediach, co sprawia, że są one znane konsumentom. W konsekwencji, odpowiednio skonstruowana ekspozycja apteczna ma za zadanie wzmocnić tzw. świadomość marki bezpośrednio przed dokonaniem wyboru dotyczącego zakupu danego leku.

Reklama czy przechowywanie

Opisane pośrednie działanie reklamowe ekspozycji aptecznych może, zgodnie z orzecznictwem sądowym, uzasadniać twierdzenie, że ekspozycje te stanowią reklamę w rozumieniu art. 52 ust. 1 ustawy z 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 45, poz. 271 z późn. zm.). Zgodnie z tym przepisem reklamą produktu leczniczego jest działalność polegająca na informowaniu lub zachęcaniu do stosowania produktu leczniczego, mająca na celu zwiększenie liczby przepisywanych recept, dostarczania, sprzedaży lub konsumpcji produktów leczniczych. Wydaje się, że brak jest podstaw, by przyjmować, że eksponowanie leków w aptece stanowi jedynie ich przechowywanie, którego warunki określa m.in. rozporządzenie ministra zdrowia z 18 października 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki (Dz.U. z 2002 r. nr 187, poz. 1565).

Na rynku produktów szybkozbywalnych FMCG, duże sieci handlowe stosują nieraz tzw. opłaty półkowe, czyli opłaty inne niż marża handlowa, od których uzależnione jest przyjęcie danego towaru do sprzedaży.

Mimo że rynek apteczny znacząco różni się od rynku FMCG, warto zadać pytanie, czy w aptekach pojawiają się opłaty półkowe? Liczba produktów wymagających wyeksponowania jest przecież większa niż powierzchnia w aptecznych witrynach. Ponadto wiadomo, że witryna witrynie nierówna.

Rynek wymusza opłaty

Najlepszy punkt ekspozycyjny znajduje się na po- ziomie wzroku konsumenta w bezpośrednim sąsiedztwie kasy i stanowiska farmaceuty, tam bowiem koncentruje się uwaga kupującego. Okoliczności te, a także duża konkurencja na rynku leków OTC sprawiają, że rynek apteczny wydaje się środowiskiem sprzyjającym stosowaniu opłat półkowych.

Czyn nieuczciwej konkurencji

Pobieranie innych niż marża handlowa opłat za przyjęcie towaru do sprzedaży jest zakazane i stanowi czyn nieuczciwej konkurencji w rozumieniu art. 15 ust. 4 ustawy z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz.U. z 2003 r. nr 53, poz. 1503). Nie ma więc znaczenia, czy opłata jest wymuszana przez sprzedawcę, czy przyjmowana jest przez niego jako dobrowolne świadczenie dostawcy. Z odpowiedzialności prawnej za stosowanie półkowego nie zwalnia też zawarcie przez dostawcę i sprzedawcę umów marketingowo-promocyjnych, które stanowić mają formalną podstawę pobierania opłat innych niż marża handlowa (por. wyrok SN z 12 czerwca 2008 r., III CSK 23/08).

W razie dokonania czynu nieuczciwej konkurencji w postaci pobierania tzw. półkowego, przedsiębiorca, którego interes został zagrożony lub naruszony, może żądać zaniechania działań podejmowanych na jego szkodę, usunięcia ich skutków, naprawienia wyrządzonej szkody, a także opublikowania stosownych przeprosin.

Rafał Pelc

radca prawny

Krzysztof Szaniawski

prawnik

eksperci Departamentu Farmaceutycznego Chałas i Wspólnicy Kancelaria Prawna