Czy małżonkowi akcjonariusza przysługują prawa korporacyjne z nabytych akcji

Akcje ze swej istoty są niepodzielne (art. 333 par. 1 kodeksu spółek handlowych) i jako kompleks praw i obowiązków stanowią samoistny przedmiot obrotu. Przedmiotem obrotu nie może być ułamkowa część całości akcji. Możliwe jest jednak, by akcje stały się przedmiotem wspólności np. małżonków. Współuprawnienie do akcji w konkretnych sytuacjach może przybrać postać, w której tylko jeden z małżonków uważany jest wobec spółki za akcjonariusza lub gdy oboje z małżonków działają jako akcjonariusz zbiorowy. Problem wspólności jest szczególnie istotny dla spółek, bowiem nieprawidłowa reprezentacja akcjonariatu na walnym zgromadzeniu może skutkować podważaniem skuteczności podjętych uchwał i narażać spółkę na znaczne straty finansowe.

Przyjmuje się, że jeżeli akcje zostały uzyskane - nabyto lub wniesiono wkład - w czasie trwania małżeństwa za środki pochodzące z majątku wspólnego, to wchodzą one w skład wspólności majątkowej małżeńskiej (pod warunkiem, że nie została zawarta umowa o rozdzielność majątkową). Wówczas akcje nabyte za środki należące do majątku wspólnego, dorobkowego, należą do majątku wspólnego, ale akcjonariuszem jest tylko małżonek będący ich nabywcą (orzeczenie SN z 21 stycznia 2009 r. II CSK 446/08). W takiej sytuacji dokonuje się rozdzielenia stosunków korporacyjnych i stosunków prawnorodzinnych oraz przyjmuje założenie, że w stosunkach zewnętrznych (spółkowych) akcja należy do akcjonariusza-małżonka z wszelkimi konsekwencjami, a w stosunkach wewnętrznych (między małżonkami) akcje mogą być objęte wspólnością majątkową, (majątek wspólny).

W efekcie, jeżeli tyko jeden z małżonków jest stroną umowy sprzedaży czy innej czynności prowadzącej do nabycia akcji, to tylko on jest akcjonariuszem w stosunku do spółki. Jeśli są to akcje imienne, tylko on będzie wpisany do księgi akcyjnej, tylko jego spółka uważać będzie za akcjonariusza, tylko jemu przysługują tzw. prawa korporacyjne, jak prawo głosu, prawo zaskarżania uchwał walnego zgromadzenia itd.

W stosunkach zewnętrznych: współmałżonek nie jest uważany za akcjonariusza - nie przysługują mu/jej żadne z inkorporowanych w akcjach uprawnienia i zajmuje on/ona pozycję osoby trzeciej względem spółki. Podmiotem obejmującym lub nabywającym prawa z akcji (akcjonariuszem) jest tylko ten małżonek, który uczestniczył w czynności prawnej (który złożył oświadczenie woli kreujące i współkształtujące dany stosunek prawny) i wyłącznie względem niego spółka będzie mogła wystąpić ze skutecznym roszczeniem o spełnienie określonego obowiązku (np. o wniesienie wkładu, zwrot niesłusznie przyznanego świadczenia itp.).

Współmałżonek nie będzie odpowiadał za zobowiązania akcyjne małżonka-akcjonariusza. Jednak w stosunkach wewnętrznych (między małżonkami), współmałżonek niebędący akcjonariuszem - z uwagi na to, że nie powinien być pozbawiony określonych praw związanych z tym, że z majątku wspólnego został wyprowadzony określony składnik - będzie miał skuteczne roszczenia w stosunku do małżonka-akcjonariusza o wypłatę określonych świadczeń (np. o udział w wypłaconej dywidendzie czy w podziale majątku likwidowanej spółki itd.). Tym bardziej iż dokonywanie czynności rozporządzających i zobowiązujących prawami udziałowymi przez współmałżonka-akcjonariusza nie podlegają sprzeciwowi drugiego małżonka, ani nie wymagają nawet jego zgody, gdyż wykonywanie przez małżonka uprawnień organizacyjnych nie stanowi zarządu majątkiem wspólnym (art. 36¹ kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Zgoda drugiego małżonka wymagana jest tylko w przypadku wniesienia wkładu niepieniężnego w postaci własności bądź użytkowania wieczystego nieruchomości, budynków, gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa (art. 37, par. 1 k.r.o.). Nie jest również wykluczone, w momencie wnoszenia wkładu do spółki, zawieranie umów o sposób realizacji uprawnień akcjonariusza między małżonkami (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 25 marca 1997 r., I ACa 46/97 Apel.-Lub. 1997, nr 3, poz, 18).

Od sytuacji wpływu współmałżonka na spółkę (tj. współuprawnienia, o czym była mowa wyżej), gdzie tylko jeden z małżonków jest akcjonariuszem, należy odróżnić te wszystkie konfiguracje, w których oboje z małżonków są wspólnikami tej samej spółki. Otóż wspólne bycie akcjonariuszem zakłada wspólność akcji (art. 333 k.s.h.), tj. legitymacji materialnej (własności praw z akcji). Wówczas mowa jest o tzw. akcjonariuszu zbiorowym. Współwłasność akcji małżonków może mieć zarówno charakter łączny, jak i ułamkowy. Ten pierwszy typ zajdzie np., gdy małżonkowie obejmą lub nabędą razem prawa w spółce, wnosząc łącznie do spółki wkład bądź też wspólnie nabywając akcje w następstwie wniesienia przedsiębiorstwa spółki cywilnej jako aportu (uchwała SN z 22 maja 1996 r., III CZP 49/96, OSNCP 1996, nr 9, poz. 119). Natomiast wspólność w częściach ułamkowych występuje częściej i może powstać na przykład w drodze spadkobrania, darowizny, egzekucji lub sfinansowania nabycia akcji ze środków z majątków osobistych małżonków. Stosuje się wówczas wprost przepisy kodeksu cywilnego o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 195 - 221 k.c.). Pojawia się w takich sytuacjach problem, kto w przypadku akcjonariuszy zbiorowych będzie uprawniony do realizowania uprawnień akcyjnych.

Wykonywanie praw z akcji należy rozumieć szeroko. Obejmuje zarówno przeniesienie i obciążenie akcji (art. 337 - 340 k.s.h.), zawieranie umów ograniczających zbywalność akcji na określony czas, wyrażanie zgody na umorzenie akcji, rezygnację z prawa poboru (433 k.s.h.), obejmowanie akcji nowej emisji w drodze zapisu czy realizację prawa udziału oraz głosu na walnym zgromadzeniu lub pobieranie dywidendy. Bezpieczeństwo obrotu wymaga, aby czynności te były uznawane za ważne, jeśli są wykonane przez małżonka-akcjonariusza.

Zgodnie z art. 333 k.s.h. zarówno w przypadku wspólności ułamkowej, jak i łącznej, osoby współuprawnione do akcji, np. małżonkowie jako akcjonariusze zbiorowi, wykonują swe prawa przez wspólnego przedstawiciela. Nie ma przeszkód, aby przedstawicielem był jeden z małżonków (może to być również osoba trzecia). Dokonanie wyboru przedstawiciela ma na celu ochronę spółki przed możliwymi nieporozumieniami między współmałżonkami. Sankcją za nieudzielenie stosownych pełnomocnictw jest brak możliwości wykonywania praw wynikających z akcji objętych wspólnością, z drugiej strony oświadczenia spółki mogą być dokonywane skutecznie wobec każdego ze współmałżonków. Wyjątkowo, gdy nabyte przez małżonka akcje służą do prowadzenia przez niego działalności zarobkowej, nie znajdują zastosowania przepisy o wykonywaniu wspólnych praw przez przedstawiciela. Małżonek posiadający status akcjonariusza zarządza wówczas nabytym pakietem akcji samodzielnie (art. 36 par. 3 k.r.o.).

Jednak zasadniczo złożenie oświadczenia woli spółce, bez wymaganego udziału prawidłowo ustanowionego wspólnego przedstawiciela, jest złożeniem oświadczenia przez osobę nieuprawnioną do reprezentowania (art. 333 par. 2 k.s.h.), tym samym nie może ono wywołać względem nich skutków prawnych, jak też nie jest skuteczne względem spółki. Wydaje się, że w takim przypadku nie ma możliwości konwalidacji czynności przez samych współuprawnionych, na podstawie przepisu art. 103 kodeksu cywilnego (vide: P. Sikorski w Prawo Spółek 2005/11/37). Co więcej, jeżeli prawa o charakterze korporacyjnym np. prawo głosu na walnym zgromadzeniu będzie wykonywał jeden z małżonków, wbrew woli lub bez umocowania drugiego, wówczas istnieje uzasadnione ryzyko podważania podjętych przez walne zgromadzenie uchwał w drodze powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały (art. 425 k.s.h.), lub w określonych sytuacjach, powództwa o uchylenie uchwały (art. 422 k.s.h.). Należy mieć na uwadze, że przepisy dotyczące wykonywania praw przez przedstawiciela, jako ius cogens nie mogą zostać wyłączone w drodze umowy między spółką a współuprawnionymi. Współuprawnieni ponoszą odpowiedzialność solidarną za wszelkie świadczenia związane z akcją (zaległości, dopłaty, obowiązki udziałowe związane z akcją).

Skuteczność wykonywania praw z akcji przez małżonków zależy nie tylko od tego, kto wobec spółki jest uważany za akcjonariusza: czy jest to wyłącznie małżonek będący stroną umowy nabycia akcji, czy oboje małżonkowie jako akcjonariusz zbiorowy. W tym drugim przypadku istotna jest też skuteczność powołania wspólnego przedstawiciela przez oboje małżonków. Spółki powinny przeciwdziałać ewentualnej obstrukcji posiedzeń walnych zgromadzeń, ustanawiając klarowne zasady wykonywania praw głosu przez współuprawnionych małżonków w drodze odpowiednich przepisów statutowych i regulaminu funkcjonowania organu właścicielskiego.

@RY1@i02/2010/232/i02.2010.232.210.003a.001.jpg@RY2@

Karol Magoń, prawnik w Kancelarii KPMG D. Dobkowski

Karol Magoń

prawnik w Kancelarii KPMG D. Dobkowski

Ustawa z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 ze zm.).

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodek cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.)

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 ze zm.).