Mandat wygasa automatycznie

Zgodnie z art. 387 par. 1 kodeksu spółek handlowych (k.s.h.) członek zarządu, prokurent, likwidator, kierownik oddziału lub zakładu oraz zatrudniony w spółce główny księgowy, radca prawny lub adwokat nie może być jednocześnie członkiem rady nadzorczej. Zgodnie zaś z par. 2 powołanego przepisu zasadę tę stosuje się również do innych osób, które podlegają bezpośrednio członkowi zarządu albo likwidatorowi. O ile w praktyce osoby wymienione w par. 1 art. 387 k.s.h. nie stają się nazbyt często członkami rad nadzorczych spółek akcyjnych, o tyle sytuacje objęte hipotezą par. 2 są już zdecydowanie częstsze i po wielekroć budzą pewne kontrowersje.

Jako że analogiczne regulacje zawiera dla spółki z o.o. art. 214 k.s.h., co czyni prezentowane zagadnienie dość istotnym w realiach funkcjonowania wielu spółek, celowe wydaje się postawienie pytania o sposób, w jaki winno się kwalifikować sytuację, w której osoba pozostająca w bezpośredniej podległości wobec członka zarządu albo likwidatora mimo powołania w skład rady nadzorczej nie rezygnuje z dotychczas zajmowanego stanowiska? Generalnie, możliwe będą tu dwojakiego rodzaju sytuacje.

W chwili powołania w skład rady nadzorczej wygasać mógłby dotychczasowy stosunek prawny będący źródłem podległości wobec członka zarządu lub likwidatora spółki - zob. stanowisko W. Popiołka [w:] W. Pyzioł (red.), Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2008, na gruncie art. 214. Przyjmuje on, że "naruszenie zakazu w czasie trwania mandatu prowadzi do nieważności czynności, której dokonanie spowodowało naruszenie zakazu, a nie wygaśnięcie mandatu". Dla przyjęcia takiej interpretacji konieczne byłoby istnienie normy prawnej przewidującej w sposób wyraźny zaistnienie właśnie takiego skutku. Wydaje się zaś, że de lege lata brak jest podstaw do stwierdzania, że stosunek taki wygasałby ex lege. W szczególności bowiem ani regulacje kodeksu pracy, ani też przepisy kodeksu cywilnego o umowie-zleceniu (a więc te unormowania, które najczęściej bywają w praktyce podstawą funkcjonowania stosunków prawnych objętych regulacją art. 387 par. 2 k.s.h.) nie przewidują zakazu pozostawania jednocześnie w stosunku pracy bądź zlecenia oraz bycia członkiem rady nadzorczej spółki kapitałowej. Oznacza to, że powołanie w skład rady nadzorczej nie będzie per se wpływać na ważność tych stosunków prawnych. Podobnie zawarcie z członkiem rady nadzorczej umowy o pracę lub umowy-zlecenia skutkującej powstaniem zależności, o której mowa w art. 387 par. 2 k.s.h., nie będzie skutkować nieważnością tych czynności.

W rezultacie konieczne staje się rozważenie drugiej z możliwości, tj. wygaśnięcia stosunku członkowstwa w radzie nadzorczej spółki w wypadku zajścia przesłanek wskazanych w cytowanym przepisie. Jak się wydaje, to właśnie ta interpretacja winna być uznawana za właściwą, a jej podstawę stanowi art. 387 par. 2 k.s.h. (lub art. 387 par. 1 k.s.h. - w zależności od okoliczności) - art. 2 k.s.h. w zw. z art. 58 par. 1 kodeksu cywilnego. Skoro bowiem art. 387 par. 2 w zw. z par. 1 k.s.h. zakazuje jednoczesne łączenie pełnienia przez daną osobę funkcji członka rady nadzorczej spółki oraz pozostawania przez nią w bezpośredniej podległości wobec członka zarządu tej spółki, sytuacja, w której doszłoby do zaistnienia takiej zależności, stanowiłaby naruszenie prawa (scil. prawa spółek regulującego relacje wewnątrzkorporacyjne w spółce akcyjnej), co uzasadniać będzie zastosowanie dyspozycji art. 58 par. 1 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. i w konsekwencji uznanie, że mandat danej osoby automatycznie wygasł z chwilą, w której zmaterializowała się przesłanka objęta normą art. 387 par. 2 k.s.h.

Jak się wydaje, okoliczność ta mogłaby być przedmiotem powództwa o ustalenie, o którym mowa w art. 189 kodeksu postępowania cywilnego, w ramach którego domagano by się ustalenia istnienia (nieistnienia) szczególnego rodzaju stosunku prawnego - stosunku organizacyjnego (zob. wyrok SN z 14 lutego 2001r., I PKN 258/2000, OSNAPiUS 2002/23, poz. 565) w postaci członkowstwa w radzie nadzorczej spółki.

@RY1@i02/2012/046/i02.2012.046.215000300.802.jpg@RY2@

dr Jacek Kołacz, ekspert prawa gospodarczego

dr Jacek Kołacz

ekspert prawa gospodarczego

Podstawa prawna

Ustawa z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).