Strony mogą wybrać prawo dla zobowiązań pozaumownych

W ostatnią niedzielę, 11 stycznia, weszło w życie rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych, nazywane w skrócie Rzymem II. Obowiązuje ono w Polsce wprost - nie ma potrzeby jego implementowania. Regulacje Rzymu II uzupełniają, a tam, gdzie wcześniejsze normy inaczej rzecz regulowały, to wypierają prawo prywatne międzynarodowe (polską ustawę z 12 listopada 1965 r.) i uregulowania umów międzynarodowych. Są również spójne z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady nr 593/2008 z 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych, czyli Rzymem I. Warto przy tym pamiętać, że są stosowane wraz z regulacjami proceduralnymi - kodeksem postępowania cywilnego czy rozporządzeniem Rady (WE) nr 44/2001 z 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, nazywanym Brukselą I.

Rzym II mówi o tym, jakie prawo jest właściwe między osobami fizycznymi i prawnymi z różnych państw Wspólnoty w razie powstania między nimi zobowiązań pozaumownych w sprawach cywilnych i handlowych. Zobowiązania pozaumowne to w rozumieniu rozporządzenia takie, które wynikają z czynów niedozwolonych (jeżeli urwie się koło w samochodzie), z bezpodstawnego wzbogacenia (jeżeli ktoś przyjmie nienależną mu opłatę), prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia (jeśli jeden przedsiębiorca będzie reklamował drugiego bez umowy w tej sprawie) lub wtedy, kiedy mamy do czynienia z odpowiedzialnością za szkodę spowodowaną winą kontrahenta na etapie negocjacji (zasada ta określana jest jako culpa in contrahendo), czyli np. wtedy, kiedy jeden przedsiębiorca wiąże drugiego, prowadząc rozmowy handlowe tylko po to, by na jego miejsce nie wszedł ktoś inny.

Zobowiązania pozaumowne mogą zaistnieć również na zasadzie ryzyka - np. w wypadku odpowiedzialności producenta czy sprzedawcy za produkt (nie chodzi tu jednak o rękojmię i gwarancję, lecz o sytuacje, kiedy wadliwa rzecz wyrządza nabywcy szkodę, czyli kaleczy, wywołuje pożar itp.).

Ważną zasadą Rzymu II jest to, że strony mogą poddać zobowiązanie pozaumowne wybranemu przez siebie prawu albo w porozumieniu zawartym po wystąpieniu szkody, albo (dotyczy to tylko przedsiębiorców) - przed pojawieniem się szkody, na wypadek zdarzenia ją powodującego. Ważne jest przy tym, by wybór prawa był wyraźny lub wynikał z okoliczności sprawy i nie naruszał praw osób trzecich. Niemniej jednak gdy wszystkie elementy stanu faktycznego w chwili wystąpienia szkody zlokalizowane są w państwie innym niż to, którego prawo zostało wybrane, wybór ów nie wyłącza stosowania bezwzględnie obowiązujących (czyli takich, których nie można wyłączyć w umowie) przepisów prawa tego innego państwa. Jeśli natomiast wszystkie elementy stanu faktycznego w chwili zaistnienia szkody zlokalizowane są w państwach członkowskich, a strony wybrały prawo państwa spoza Unii, to nie jest wyłączone stosowanie przepisów wspólnotowych w kształcie, w jakim zostały one wdrożone w państwie sądu (należącym do Wspólnoty).

Dla zobowiązania pozaumownego wynikającego z czynu niedozwolonego co do zasady właściwe jest prawo państwa, w którym powstaje szkoda (zasada lex loci damni). Dzieje się tak niezależnie od tego, w jakim państwie miało miejsce zdarzenie powodujące szkodę i gdzie pojawią się skutki pośrednie. Jednak kiedy osoba, której przypisuje się odpowiedzialność, oraz poszkodowany mają w chwili powstania szkody miejsce zwykłego pobytu w tym samym państwie, stosuje się prawo tego państwa. Klauzula korekcyjna nakazuje jednak stosować prawo państwa, z którym czyn niedozwolony pozostaje w najściślejszym związku. Może on polegać np. na tym, że strony tego pozaumownego stosunku prawnego wcześniej zawarły w owym państwie kontrakt, którego niepożądanym efektem ubocznym okazała się szkoda.