Jak stosować zmienione przepisy o zastawie rejestrowym

radca prawny, wspólnik w kancelarii Sołtysiński, Kawecki & Szlęzak w Warszawie, specjalizuje się w prawie bankowym i finansowym

@RY1@i02/2009/220/i02.2009.220.087.006a.001.jpg@RY2@

Borys D. Sawicki, radca prawny, wspólnik w kancelarii Sołtysiński, Kawecki & Szlęzak w Warszawie, specjalizuje się w prawie bankowym i finansowym

Fot. Arch.

Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (dalej nazywana ustawą o zastawie) jeszcze przed wejściem w życie nowelizacji (11 stycznia 2009 r.) stwarzała możliwość zabezpieczenia jednym zastawem rejestrowym kilku wierzytelności różnych wierzycieli. Była ona jednak ograniczona wyłącznie do przypadków wspólnego udzielenia kredytu lub pożyczki. Praktyka rynkowa szybko pokazała, że było to zbyt ograniczone rozwiązanie. Ze względu bowiem na specyfikę powiązań gospodarczych polskie spółki często występowały np. w charakterze gwarantów zobowiązań tzw. spółek matek lub sióstr albo zaciągały innego typu zobowiązania, których zbiorcze zabezpieczenie jednym zastawem rejestrowym nie było możliwe.

Ustawodawca wprowadził zmiany w art. 4 i 6 ustawy o zastawie. Zgodnie z aktualnym brzmieniem tego ostatniego artykułu zastaw rejestrowy może zabezpieczać dwie lub więcej wierzytelności wynikające z umów przysługujących jednemu wierzycielowi. Wierzytelności te określa umowa zastawnicza. Znowelizowany art. 4 przewiduje natomiast możliwość zabezpieczenia jednym zastawem ustanawianym na rzecz jednego z wierzycieli działającego w charakterze administratora zastawu: wierzytelności przysługującej dwóm lub więcej wierzycielom; dwóch lub więcej wierzytelności wynikających z umów albo wierzytelności objętej układem w postępowaniu upadłościowym lub naprawczym.

Biorąc pod uwagę okoliczność, że art. 4 odnosi się do sytuacji, gdy po stronie wierzycieli występuje więcej niż jeden podmiot, przepis ten należy wykładać w następujący sposób. Jednym zastawem rejestrowym, ustanawianym na rzecz administratora zastawu, zabezpieczyć można każdą (pojedynczą) wierzytelność przysługującą wielu wierzycielom, niezależnie od źródła powstania tej wierzytelności, czyli niezależnie od tego, czy wynika ona z umowy, czy też z innego zdarzenia prawnego. Możliwe jest także zabezpieczenie jednym zastawem rejestrowym kilku (więcej niż jednej) wierzytelności przysługujących kilku wierzycielom, ale tylko w przypadku, gdy źródłem powstania zabezpieczanych wierzytelności jest umowa (umowy), a nie inne zdarzenia prawne.

Wreszcie zważywszy, że układem w postępowaniu upadłościowym lub naprawczym zwykle obejmowana jest większa liczba wierzytelności przysługujących z różnych tytułów prawnych różnym wierzycielom, zastawem rejestrowym ustanawianym na rzecz administratora zabezpieczyć można wszystkie wierzytelności objęte danym układem.

Zawarte w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o zastawie ograniczenie przedmiotowe (wierzytelności wynikające z umów) jest spójne z regulacją zawartą w art. 6, również odnoszącą się do sytuacji, gdy zabezpieczanych jest kilka wierzytelności, tyle że przysługujących jednemu wierzycielowi. Zestawienie tych dwóch przepisów prowadzi do wniosku, że ustawodawca zezwala na zabezpieczenie jednym zastawem rejestrowym dwóch lub więcej wierzytelności - niezależnie od tego, ilu wierzycielom one przysługują - jeżeli źródłem powstania tych wierzytelności jest umowa (lub umowy). Za wyjątkiem przypadku, gdy wierzytelności objęte są układem w postępowaniu upadłościowym lub naprawczym, nie jest na gruncie obecnie obowiązującej ustawy o zastawie możliwe zabezpieczenie jednym zastawem rejestrowym wierzytelności mających różne źródła ani nawet wierzytelności mających to samo źródło, ale inne niż umowa.

Uważam, że zmianę tę należy ocenić pozytywnie. Będzie ona miała istotne znaczenie dla poprawy sytuacji prawnej zastawników we wszystkich tych przypadkach, gdy nie dochodzi do tzw. wyjścia przedmiotu zastawu z majątku zastawcy w następstwie jego zbycia przez zastawcę, ale jednocześnie pierwotny przedmiot zastawu znika z majątku zastawcy i zastępowany jest przez inny (ekwiwalentny) przedmiot. Przed zmianami bowiem zastawnik mógł się skutecznie zabezpieczyć jedynie przed zbyciem lub obciążeniem przedmiotu zastawu przez zastawcę, wprowadzając do umowy stosowne zastrzeżenie (art. 14 ust. 1 ustawy o zastawie). Zastrzeżenie to nie zapobiegało jednak ziszczeniu się innych niekorzystnych z punktu widzenia zastawnika zdarzeń dotyczących przedmiotu zastawu.

Wytłumaczę to na przykładzie. Jeżeli zastawcy Y przysługiwały udziały w spółce A, które to udziały zostały obciążone zastawem rejestrowym na rzecz zastawnika X, a następnie - już po ustanowieniu zastawu - spółka A połączyła się ze spółką B, jako spółką przejmującą, w następstwie którego to połączenia zastawcy Y przyznano udziały w spółce B, są podstawy, by twierdzić, że ustanowiony przez Y zastaw po połączeniu spółek obejmował będzie udziały w spółce B (chyba że spowodowałoby to pokrzywdzenie zastawnika).

Nowe regulacje wydają się negatywnie wpływać na uprawnienia ogółu zastawników zastawu rejestrowego ustanowionego na wierzytelności z rachunku bankowego. Użyte w omawianych unormowaniach sformułowanie: pobranie przez zastawnika prowadzącego rachunek bankowy przy jednoczesnym braku w dalszych przepisach ustawy odpowiedniej regulacji dotyczącej innych zastawników (tj. zastawników nieprowadzących rachunku bankowego) musi bowiem prowadzić do konkluzji, że z przejęcia na własność wierzytelności z rachunku bankowego, jako sposobu zaspokojenia, skorzystać może wyłącznie zastawnik prowadzący dany rachunek bankowy.

Ponadto regulacja ustawy o zastawie stanowiąca, że przejęcie na własność przedmiotu zastawu rejestrowego następuje z dniem pobrania przez zastawnika prowadzącego rachunek bankowy środków znajdujących się na tym rachunku, może wywoływać wątpliwości interpretacyjne co tego, jaki kształt chciał ustawodawca nadać procesowi zaspokajania się przez zastawnika w omawianym przypadku. Można mianowicie dojść do wniosku, że zaspokojenie zastawnika polegać ma jedynie na pobraniu środków w danej chwili dostępnych na rachunku. Takie rozwiązanie z punktu widzenia zastawnika byłoby rozwiązaniem niekorzystnym. Uważam, że bardziej właściwa byłaby interpretacja, zgodnie z którą po przejęciu na własność przedmiotu zastawu, tj. wierzytelności z rachunku bankowego, zastawnik byłby uprawniony do okresowego pobierania środków z rachunku (w miarę ich wpływania na ten rachunek), aż do pełnego zaspokojenia zabezpieczonej zastawem wierzytelności.

Ustawa z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 67, poz. 569).