Jak zakwestionować opinię biegłego w procesie sądowym

Zgodnie z kodeksem postępowania karnego, jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego albo biegłych. W celu wydania opinii można też zwrócić się do instytucji naukowej lub specjalistycznej. Jeżeli opinia jest niepełna lub niejasna albo gdy zachodzi sprzeczność w samej opinii lub między różnymi opiniami w tej samej sprawie, można wezwać ponownie tych samych biegłych lub powołać innych. W praktyce opinia jest niepełna, jeżeli nie udziela odpowiedzi na wszystkie postawione biegłemu pytania, na które zgodnie z zakresem wiadomości specjalistycznych i udostępnionych mu materiałów dowodowych może oraz powinien udzielić odpowiedzi. Jest tak też, jeżeli nie uwzględnia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia konkretnej kwestii okoliczności albo też nie zawiera uzasadnienia wyrażonych w niej ocen i poglądów. Natomiast opinia niejasna to taka, której sformułowanie nie pozwala na zrozumienie wyrażonych w niej ocen i poglądów, a także sposobu dochodzenia do nich, lub też zawierająca wewnętrzne sprzeczności, posługująca się nielogicznymi argumentami.

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn.zm.). Postanowienie Sądu Najwyższego z 26 czerwca 2008 r. IV KK 206/2008, LexPolonica nr 1952429

W praktyce dowód z opinii nie może być wykorzystywany dla ustalenia faktów, a jedynie dla udzielenia sądowi wyjaśnień. Z tych względów bardzo ważne jest uzasadnienie sporządzonej przez sąd opinii biegłego. To ono najczęściej jest punktem wyjścia do jego oceny. Niezwykle istotny element opinii biegłego stanowi uzasadnienie. Jest ono niezbędne. Ocena sądu obejmuje poziom wiedzy biegłego, podstawy teoretyczne opinii, sposób motywowania stanowiska, stanowczość wyrażanych ocen, analizę logiczności i poprawności wniosków. W uzasadnieniu opinii biegły powinien wskazać i uzasadnić przesłanki, które doprowadziły go do końcowych wniosków. Odpis opinii trafia również do stron. Umożliwia to im zapoznanie się z jej treścią i ewentualne wniesienie zastrzeżeń. Zdarza się jednak tak, że w sprawie zostały wydane dwie opinie biegłych zawierające odmienne wnioski. W takim przypadku sąd powinien ocenić te opinie i uznać jedną z nich za przekonującą. Czasami, ze względu na stopień trudności zagadnień stanowiących podstawę wydania opinii, konieczne jednak jest powołanie kolejnego biegłego, którego opinia w danej sprawie będzie rozstrzygająca. Sąd może zażądać także opinii odpowiedniego instytutu naukowego lub naukowo-badawczego i zażądać od instytutu dodatkowych wyjaśnień bądź pisemnych, bądź ustnych przez wyznaczoną osobę, może też zarządzić złożenie dodatkowej opinii przez ten sam lub inny instytut.

Ustawa 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 43, poz. 296 z późn. zm.).

Zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego przedmiotem dowodu w procesie cywilnym są fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Gdy strona przeciwna zaprzecza przedstawionym okolicznościom faktycznym, to wówczas stają się one przedmiotem postępowania dowodowego. Zgodnie z ogólnymi zasadami ciężar dowodu spoczywa na tej osobie, która chce wykazać zasadność swego roszczenia. W praktyce zdarza się również, że do rozstrzygnięcia sprawy niezbędne są wiadomości specjalne, bez których nie jest możliwe prawidłowe osądzenie sprawy. Na ogół informacje specjalne posiadają biegli i to dowód z ich opinii dopuszcza sąd. Zadaniem biegłego jest przedstawienie sądowi faktów w ich rzeczywistym stanie. Niedopuszczalne jest natomiast wyrażanie przez biegłego jakichkolwiek ocen co do stanu sprawy. Zgodnie z przepisami ocena materiału dowodowego i wydanie na jej podstawie orzeczenia jest kompetencją zastrzeżoną dla sądu. Wszelkie oceny należą natomiast do sądu. Po sporządzeniu przez biegłego opinii jest ona przekazywana stronom postępowania. Gdy po zapoznaniu się z jej treścią okaże się, że opinia nie jest pełna i zrozumiała i wątpliwości tych nie rozwieje ustne wyjaśnienie opinii złożonej na piśmie, sąd może w razie potrzeby zażądać dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych. W omawianej sprawie nieuwzględnienie zapisów miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego w sposób wyraźny wskazuje, że opinia biegłego zawiera wady, które muszą zostać skorygowane.

Ustawa 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 43, poz. 296 z późn. zm.).

Sąd w sprawie, do której rozstrzygnięcia wymagane są wiadomości specjalne, nie może wydać rozstrzygnięcia wbrew wnioskom wypływającym z opinii biegłego, uznanej za rzetelną i fachową. Oznacza to, że sąd nie może zastępować biegłego.

Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W jednym z orzeczeń Sąd Najwyższy wskazał, że sąd nie może - wbrew opinii biegłych, dostarczających sądowi wiedzy specjalistycznej koniecznej do dokonania oceny stanu zdrowia osoby ubiegającej się o świadczenie rentowe, w tym rodzaju występujących schorzeń, stopnia ich zaawansowania i nasilenia związanych z nimi dolegliwości, stanowiących łącznie o zdolności do wykonywania zatrudnienia bądź braku takiej zdolności - oprzeć się na własnym przekonaniu, zasadach logicznego myślenia, doświadczenia życiowego i wiedzy powszechnej (wyrok Sądu Najwyższego z 14 maja 2009 r., II UK 211/08, II UK 211/08). Z tego względu również dowody z zeznań strony bądź przesłuchania świadków mogą mieć wyłącznie charakter uzupełniający - z jednej strony pomocny przy sporządzeniu opinii przez biegłego, a z drugiej pozwalający sądowi ocenić jej przydatność. Z kolei w innym orzeczeniu Sąd Najwyższy podkreśli, że mimo fakultatywnej formuły art. 278 par. 1 k.p.c. sąd musi zwrócić się do biegłego, jeśli dojdzie do przekonania, że okoliczność mająca istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy może zostać wyjaśniona tylko w wyniku wykorzystania wiedzy osób mających specjalne wiadomości. W takim przypadku dowód z opinii biegłego z uwagi na składnik wiadomości specjalnych jest dowodem tego rodzaju, że nie może być zastąpiony inną czynnością dowodową ani wnioskowaniem na podstawie innych ustalonych faktów (wyrok Sądu Najwyższego z 3 lutego 2010 r. II PK 192/2009, LexPolonica nr 2380499). Jedyną możliwością podważenia niekorzystnej opinii jest dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego.

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Zgodnie z kodeksem postępowania cywilnego w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd po wysłuchaniu wniosków stron co do liczby biegłych i ich wyboru może wezwać jednego lub kilku biegłych w celu zasięgnięcia ich opinii. W założeniu ustawodawcy opinia biegłego powinna być sporządzona przez osobę niezainteresowaną rozstrzygnięciem sprawy, która może jednocześnie udzielić sądowi fachowych informacji oraz wiadomości w celu ustalenia i oceny okoliczności sprawy. Tych wymagań nie spełnia opinia sporządzona na zlecenie strony. Nie zmienia tego również okoliczność, że osoba sporządzająca opinię jest biegłym sądowym wpisanym na listę prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego.

W wyroku z 11 czerwca 1974 r. w sprawie sygn. akt II CR 260/74 (LexPolonica nr 322007) Sąd Najwyższy podkreślił, że prywatne ekspertyzy opracowane na zlecenie stron, czy to w toku procesu, czy jeszcze przed jego wszczęciem, należy traktować w razie przyjęcia ich przez sąd orzekający jako wyjaśnienia stanowiące poparcie z uwzględnieniem wiadomości specjalnych stanowiska stron. W takiej sytuacji, jeżeli istotnie zachodzi potrzeba wyjaśnienia okoliczności sprawy z punktu widzenia wymagającego wiadomości specjalnych, sąd powinien według zasad unormowanych w kodeksie postępowania cywilnego dopuścić dowód z opinii biegłego.

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl