Aby obalić darowiznę, trzeba wskazać konkretną wierzytelność

Wierzyciel, który uważa, że zawarta przez jego dłużnika umowa darowizny miała na celu pozbawienie go możliwości egzekucji, musi w żądaniu pozwu wykazać konkretną wierzytelność, na której opiera swe żądanie.

Spółka będąca podwykonawcą prac dla kobiety prowadzącej działalność gospodarczą nie otrzymała od niej wynagrodzenia za kilka różnych faktur. Uzyskała więc w sądzie nakaz zapłaty i doprowadziła do wszczęcia egzekucji komorniczej. Komornik poinformował jednak, że prowadził już wobec tej dłużniczki wcześniej wiele innych postępowań, gdyż zalega ona z wieloma płatnościami, i wszystkie okazały się bezskuteczne z powodu braku majątku.

Wierzyciel sprawdził, iż kilka lat wcześniej kobieta wraz z mężem była właścicielką mieszkania. Później jednak zawarła przed notariuszem umowę znoszącą wspólność ustawową małżeńską. Kolejnym krokiem było zaś przekazanie mężowi w formie darowizny udziału we wspomnianym lokalu mieszkalnym.

Spółka wniosła pozew przeciwko mężczyźnie, domagając się uznania za bezskuteczną umowy darowizny zawartej między małżonkami. Sąd uwzględnił pozew.

Pozwany wniósł apelację od wyroku. Podnosił przede wszystkim, że umowa darowizny została zawarta, zanim żona zaczęła zalegać z płatnościami. On z kolei nie miał świadomości, że darowizna może krzywdzić wierzycieli.

Sąd uwzględnił apelację i oddalił pozew spółki. Kierował się jednak zupełnie innymi względami niż te wskazane przez pozwanego. W tym zakresie w pełni podzielił bowiem stanowisko wyrażone przez Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 15 stycznia 2013 r. (sygn. akt VI ACa 839/2012), zgodnie z którym przepisy ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 z późn. zm.; dalej: k.c.) dotyczące ochrony wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika (art. 527-534 k.c.) przyznają ochronę również wierzycielom przyszłym (art. 530 k.c.). To zaś oznacza, że nawet jeśli wierzytelność nie była wymagalna w chwili dokonania darowizny, to i tak może jej dotyczyć tzw. skarga pauliańska.

Powodem uwzględnienia apelacji stała się niewłaściwa, zdaniem II instancji, interpretacja art. 527 par. 1 k.c., zgodnie z którym wierzyciel może żądać uznania za bezskuteczną względem niego czynności prawnej dłużnika dokonanej z jego pokrzywdzenie. Zdaniem sądu, aby zastosować ten przepis, powód powinien skonkretyzować i jednoznacznie oznaczyć wierzytelność będącą podstawą do wniesienia pozwu. Tego zaś w tej sprawie nie uczynił.

Skład orzekający przyznał, że nie wynika to wprost z literalnej wykładni przepisu. Niemniej jednak taka interpretacja jest nieodzowna, zważywszy na istotę i cel samej instytucji skargi pauliańskiej. Uznania czynności za bezskuteczną może domagać się bowiem tylko osoba mająca przymiot wierzyciela. Nie jest wprawdzie konieczne, aby wierzytelność była już wymagalna, jak również, aby z tytułu danej wierzytelności istniał już tytuł egzekucyjny, jednakże samo wykazanie istnienia wierzytelności jest nieodzowne.

Stanowisko to, zdaniem składu orzekającego, było kilkakrotnie potwierdzane przez Sąd Najwyższy, zgodnie z rozstrzygnięciami którego w wyroku uwzględniającym skargę paulińską sąd ma obowiązek oznaczyć zakres udzielonej wierzycielowi ochrony poprzez dokładne określenie przysługującej mu względem dłużnika wierzytelności (wyrok SN z 13 lutego 1970 r., sygn. akt III CRN 546/69, uchwała z 13 października 1995 r., sygn. akt III CZP 139/95, wyrok z 27 listopada 2003r., sygn. akt III CKN 355/01). Oznacza to, że powód, zakreślając granice swojego żądania, powinien skonkretyzować tę wierzytelność zarówno pod względem podmiotowym, jak i przedmiotowym. Wynika to z tego, że istotną konsekwencją uwzględnienia skargi pauliańskiej jest nabycie przez wierzyciela uprawnienia do prowadzenia egzekucji z majątku osoby trzeciej korzystającej na zaskarżonej czynności. Uprawnienie to jednak ograniczone jest tylko do przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły i może służyć tylko zaspokojeniu wierzytelności, ze względu na którą nastąpiło zaskarżenie.

z 25 października 2013 r., sygn. akt IV Ca 494/13

Oprac. Sławomir Wikariak