Zawał serca po wręczeniu wypowiedzenia zmieniającego nie ma cech wypadku przy pracy

Złożenie przez pracodawcę propozycji zmian warunków zatrudnienia pracownika jest czynnością prawną, mieszczącą się w granicach uprawnień pracodawcy. Jest to też zdarzenie niewywołujące zawału serca u pracownika, którego organizm normalnie reaguje na tego rodzaju zewnętrzne działanie.

Wyrokiem sądu rejonowego sprostowano protokół powypadkowy sporządzony przez zespół powypadkowy pracodawcy w ten sposób, że uznano zdarzenie, jakiemu uległ pracownik, skutkujące jego zgonem za wypadek przy pracy. Sąd ustalił, że pracownik (zatrudniony na stanowisku specjalisty do spraw zaopatrzenia) otrzymał od przełożonego propozycję zmiany zakresu obowiązków. W związku z odejściem pracownika magazynu miał on przejąć jego obowiązki, co wiązało się ze zmianą miejsca wykonywania pracy. Odtąd wykonywałby on zarówno swoje dotychczasowe obowiązki, jak w części obowiązki po innym pracowniku (między innymi zajmowałby się wydawaniem towaru z magazynu, jak też rozładowywaniem towaru). Wynagrodzenie miało pozostać na dotychczasowym poziomie. Pracownik był rozgoryczony, zdenerwowany, wahał się, czy przyjąć taką propozycję pracodawcy i rozważał przejście na wcześniejszą emeryturę. Następnego dnia rozpoczął wykonywanie obowiązków o godzinie 6. Po godzinie przekazał swojej współpracownicy informację, że źle się czuje. Wezwano karetkę pogotowia, udzielono mu pierwszej pomocy i przewieziono do szpitala, gdzie zmarł. Przyczyną zgonu były postępujące bezobjawowo, samoistne zmiany miażdżycowe tętnic wieńcowych. Pracownik miał aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania pracy i nie leczył się na schorzenia układu krążenia.

Sąd rejonowy uznał - opierając się na definicji wypadku przy pracy zawartej w art. 3 ust. 1 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322 z późn.zm.) - że propozycja zmiany warunków pracy stanowiła zewnętrzną przyczynę wypadku.

W ocenie sądu propozycja zmiany zakresu obowiązków wywołała silne zdenerwowanie i stres u zmarłego pracownika (wieloletniego działacza związków zawodowych). Propozycja obiektywnie wiązała się z obniżeniem prestiżu zawodowego, gdyż miał on wykonywać czynności pracownika magazynowego. Wiązało się to dla niego również z perspektywą pracy fizycznej, czego obawiał się z uwagi na schorzenia kręgosłupa. Zdaniem sądu rejonowego stres u poszkodowanego wywołała propozycja zmiany stanowiska pracy. Kwalifikacja zawału serca jako wypadku przy pracy wymagała zaś jednoznacznego wykazania, że przyczyna zewnętrzna tego zdarzenia pozostawała w związku z wykonywaniem obowiązków pracowniczych.

Sąd okręgowy oddalił apelację pracodawcy, uznając za własne ustalenia oraz ocenę prawną sądu pierwszej instancji, w tym przytoczone na jego poparcie orzecznictwo Sądu Najwyższego, dopuszczające kwalifikację zawału jako wypadku przy pracy. Zdaniem sądu okręgowego zmiana warunków pracy zmarłego oznaczała jego degradację, tym dotkliwszą, że dotyczyła pracownika z niemal 40-letnim stażem pracy, zajmującego poprzednio stanowisko znajdujące się wyżej w hierarchii zawodowej (niezależnie od struktury organizacyjnej pracodawcy) i pełniącego przez wiele lat czołowe funkcje związkowe. Sąd, opierając się na opinii biegłego kardiologa, za współprzyczynę rozwinięcia się zawału serca na tle zdiagnozowanych u zmarłego zmian miażdżycowych tętnic wieńcowych uznał zarówno długotrwały stres związany z sytuacją rodzinną (choroba syna), jak i stres wynikający z proponowanych mu zmian warunków pracy. W ocenie sądu dla stwierdzenia, że nagłe zdarzenie spowodowane przyczyną zewnętrzną jest wypadkiem przy pracy w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy z 2002 roku wystarczające jest ustalenie, że zdarzenie nastąpiło podczas prawidłowego wykonywania przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych lub w związku z z nim.

Sąd Najwyższy, uwzględniając skargę kasacyjną pracodawcy, uchylił zaskarżony wyrok oraz zmienił wyrok sądu rejonowego i oddalił powództwo. SN wskazał, że wśród kryteriów kwalifikacyjnych zdarzenia jako wypadek przy pracy przepis art. 3 ust. 1 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (dalej: ustawa) wymienia: 1) nagłość oznaczającą zjawiska nieprzewidywalne biologicznie i nadzwyczajne w danym układzie, 2) przyczynę zewnętrzną, 3) normatywny związek z pracą rozumiany jako zaistnienie incydentu podczas wykonywania przez pracownika zwykłych czynności bądź poleceń przełożonych lub w związku z nim, podczas lub w związku z wykonywaniem przez niego czynności na rzecz pracodawcy nawet bez polecenia albo w czasie pozostawania pracownika do dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązków wynikających ze stosunku pracy oraz 4) wystąpienie urazu (czyli w myśl art. 2 pkt. 13 ustawy - uszkodzenia tkanek ciała lub narządów człowieka w następstwie zadziałania czynnika zewnętrznego) lub śmierci pracownika. Zagadnienie uznania zawału serca za wypadek przy pracy jest oceniane niejednolicie w orzecznictwie SN. Zdecydowanie (zwłaszcza w ostatnim okresie) przeważa pogląd, że wykonywanie zwykłych czynności (normalny wysiłek, normalne przeżycia psychiczne) przez pracownika, który doznał zawału serca w czasie i miejscu wykonywania zatrudnienia, nie może być uznane za zewnętrzną przyczynę wypadku przy pracy. Dla uznania zawału serca (zawsze będącego przecież skutkiem choroby samoistnej, wewnętrznej) za skutek przyczyny zewnętrznej musi wystąpić szczególna (nadzwyczajna) okoliczność w przebiegu pracy. Może to być szczególny (wyjątkowy, nadmierny) wysiłek fizyczny, np. na skutek polecenia pracownikowi, aby wykonał pracę trwającą dłużej niż dopuszczalny limit godzin (wyrok SN z 1 lutego 1968 r., I PR 449/67, OSNCP 1968/12/216) bądź dźwigania lub przesuwania ciężkiego przedmiotu w niedogodnej pozycji (uchwały SN: z 9 kwietnia 1968 r., III UZP 1/68, OSPiKA 1969/3/57 z glosą T. Swinarskiego oraz z 19 maja 1980 r., III PZP 5/80, OSNCP 1980/12/228, a także wyroki SN: z 10 lutego 1977 r., III PR 194/76, OSNCP 1977/10/196, z 16 lutego 1977 r., III PRN 55/76, OSPiKA 1978/12/217 z glosą G. Bieńka, z 29 stycznia 1997 r., II UKN 70/96, OSNAPiUS 1997/18/357, z 2 października 1997 r., II UKN 281/97, OSNAPiUS 1998/15/456, z 19 czerwca 2001 r., II UKN 419/00, OSNP 2003/5/136, z 12 lutego 2004 r., II UK 236/03, LEX nr 390137 oraz z 27 kwietnia 2006 r., II UK 152/05, LEX nr 390135), wykonywanie pracy przez zatrudnionego przemęczonego dotychczasową jej intensywnością i rozmiarem oraz bez odpoczynku przez dłuższy czas (wyrok SN z 30 czerwca 1999 r., II UKN 22/99, OSNAPiUS 2000/18/696), a także gdy pracodawca nakazuje pracę, nie uwzględniając treści zaświadczenia obejmującej przeciwwskazania do jej wykonywania (wyrok SN z 7 lutego 2006 r., I UK 192/05, Monitor Prawa Pracy 2006/5/269). W przypadku przeżyć psychicznych, ujmowanych w kategoriach czynników przyspieszających proces chorobowy i w rezultacie będących współprzyczyną zdarzenia, w judykaturze akcentuje się pewną typowość zjawisk stresogennych związanych z realizacją obowiązków pracowniczych, a w niektórych zawodach wręcz stanowiących ich cechę charakterystyczną. Przyczyną zewnętrzną wypadku przy pracy może być szczególne (nadzwyczajne, nietypowe) przeżycie wewnętrzne (stres, uraz psychiczny) w postaci emocji o znacznym nasileniu, powstałe wskutek okoliczności nietypowych dla normalnych stosunków pracowniczych (por. wyroki SN: z 23 stycznia 1986 r., II PR 1/86, PiZS 1986/8/74, z 24 marca 1995 r., II PRN 1/95, OSNAPiUS 1995/17/216 oraz z 11 lutego 1999 r., II UKN 472/98, OSNAPiUS 2000/7/292). Towarzyszący wykonywaniu pracy stres musi być istotnym ogniwem w łańcuchu przyczynowo-skutkowym, prowadzącym do gwałtowanego pogorszenia stanu zdrowia pracownika (por. wyroki SN: z 5 lutego 1997 r., II UKN 85/96, OSNP 1997/19/386 oraz z 29 października 1997 r., II UKN 304/97, OSNP 1998/15/464). Takiego charakteru nie ma wręczenie pracownikowi wypowiedzenia umowy o pracę (również złożenie propozycji zmiany warunków zatrudnienia), gdyż należy do kategorii zwykłych czynności w stosunkach pracy, z których dokonaniem musi liczyć się każdy pracownik i pracodawca. Złożenie przez pracodawcę propozycji zmian warunków zatrudnienia pracownika jest czynnością prawną mieszczącą się w granicach uprawnień pracodawcy.

Wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2012 r., II PK 182/11.

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2013/032/i02.2013.032.03300040k.802.jpg@RY2@

Marcin Wilczyński, asystent sędziego w Sądzie Najwyższym

W orzecznictwie SN konsekwentnie przyjmuje się, że uszczerbek na zdrowiu pracownika (jego śmierć) spowodowany czynnikiem samoistnym może stanowić wypadek przy pracy, jeżeli został wywołany nadmiernym w okolicznościach danego wypadku wysiłkiem lub stresem. Nadmierny wysiłek (stres) powinien być przy tym oceniany przy uwzględnieniu indywidualnych właściwości pracownika (stanu jego zdrowia, sprawności ustroju) i okoliczności, w jakich wykonywana jest praca. Generalnie przyjmuje się, że wykonywanie zwykłych czynności (normalny wysiłek, normalne przeżycia psychiczne) przez pracownika nie może być uznane za zewnętrzną przyczynę wypadku przy pracy. Wypadek przy pracy przybierający postać zawału serca może być wynikiem wpływu czynników zewnętrznych pozostających w związku z pracą na rozwijające się samoistne schorzenie kardiologiczne. Co do zasady wykonywanie zwykłych (typowych, normalnych), choćby stresujących lub wymagających dużego wysiłku fizycznego, czynności przez pracownika, który zmarł w wyniku zasłabnięcia w czasie i miejscu wykonywania zatrudnienia, nie może być jednak uznane za zewnętrzną przyczynę wypadku przy pracy, gdyż sama praca nie może stanowić zewnętrznej przyczyny w rozumieniu definicji wypadku przy pracy. Może nią być dopiero określona nadzwyczajna sytuacja związana z pracą. Musi więc wystąpić szczególna (nadzwyczajna) okoliczność w przebiegu pracy, aby zawał serca (zawsze będący przecież skutkiem choroby samoistnej, czyli wewnętrznej) mógł być uznany za skutek przyczyny zewnętrznej. W tym kontekście nie uważa się za wypadek przy pracy nagłego pogorszenia stanu zdrowia wskutek zdenerwowania wywołanego przeniesieniem pracownika do innej pracy nieodpowiadającej jego oczekiwaniom (wyrok SN z 22 czerwca 1977 r., III PRN 12/77 OSNCP 1977/12/248), odwołania pracownika z zajmowanego stanowiska bez podania przyczyny (wyrok SN z 11 marca 1998 r., II UKN 552/97, OSNP 1999/5/182), czy wręczenia pracownikowi pisma o rozwiązaniu umowy o pracę (uchwała SN z 6 maja 1976 r., III PZP 2/76, OSNCP 1976/11/239 oraz wyroki: z 16 listopada 1984 r., II PR 15/84, LEX nr 470960 i z 4 października 2000 r., I PKN 70/00, OSNP 2002/11/62). Kontynuacją tej linii orzeczniczej jest komentowany wyrok SN z 28 marca 2012 r. (II PK 182/11), w którym wskazano, że złożenie przez pracodawcę propozycji zmian warunków zatrudnienia pracownika jest czynnością prawną mieszczącą się w granicach uprawnień pracodawcy. W ocenie SN pracodawca ma prawo występować do pracownika z propozycją zmiany warunków zatrudnienia, zwłaszcza w sytuacji, gdy dochodzi do rozwiązania stosunku pracy z innym pracownikiem i istnieje potrzeba zapewnienia wykonania obowiązków po tej osobie. Interpretując pojęcie wypadku przy pracy - z uwzględnieniem poglądów judykatury i doktryny - należy stwierdzić, że nawet wręczenie pracownikowi pisemnego oświadczenia pracodawcy o rozwiązaniu umowy o pracę traktowane jest jak zwykła czynność w ramach stosunku zatrudnienia i nie jest okolicznością kwalifikowaną jako uzasadnione źródło szczególnego stresu, przekraczającego wytrzymałość ludzkiego organizmu. Z tego względu nie stanowi ono zewnętrznej przyczyny zdarzenia w rozumieniu ustawowej definicji wypadku przy pracy (tak SN w wyroku z 4 marca 2010 r., I PK 186/09, OSNP 2011/17-18/224).